Bình đẳng giới trong hướng nghiệp: Trả quyền lựa chọn tương lai cho trẻ em

Nhân dịp kỷ niệm Ngày Phụ nữ Việt Nam 20/10, vấn đề bình đẳng giới không chỉ dừng lại ở các thông điệp tôn vinh, mà đang đòi hỏi những hành động thực chất ngay từ môi trường học đường. Khi học sinh bước vào ngưỡng cửa cấp THPT - giai đoạn bản lề chọn tổ hợp môn và định hướng tương lai, những khuôn mẫu giới vô hình vẫn đang âm thầm thao túng sự lựa chọn nghề nghiệp của các em. Buổi Workshop chuyên đề thuộc Dự án “Bình đẳng giới trong hướng nghiệp” với thông điệp "Phá vỡ định kiến - Tự chủ ước mơ - Tự tin chọn nghề" tổ chức chiều 12/10 tại trường THPT Xuân Phương (Nam Từ Liêm, Hà Nội) đã mở ra những góc nhìn khoa học, bóc tách thực trạng nhức nhối từ dữ liệu thực chứng và đưa ra giải pháp giáo dục trải nghiệm hữu ích cho các em HS. Dự án được sáng lập bởi sáng kiến của Học sinh Nguyễn Thị Minh Tâm và sự cố vấn chuyên môn của chuyên gia Quyền trẻ em (cô Lê Thị Thu Hà)

Nghịch lý giữa "Nhận thức lý trí" và "Phản xạ vô thức"

Theo báo cáo khảo sát nhanh được thực hiện với các em học sinh khối 10 và khối 11 tại trường THPT Xuân Phương trước thềm sự kiện đã mang đến bức tranh đầy trăn trở về định kiến giới trong giới trẻ hiện nay.

Ở góc độ nhận thức lý tính, học sinh thế hệ mới thể hiện tư duy rất tiến bộ: Khi được hỏi quan điểm "Con gái nên chọn nghề nhẹ nhàng ổn định để lo gia đình, con trai phải chọn nghề kiếm nhiều tiền và gánh vác kinh tế?", có tới 74,5% học sinh kiên quyết trả lời "Không đồng ý". Các em khẳng định quyền tự do theo đuổi ước mơ và không muốn bị trói buộc bởi quan niệm truyền thống.

Thế nhưng, khi bước vào đo lường phản xạ vô thức tự nhiên đối với từng ngành nghề cụ thể, những "khuôn mẫu giới” lập tức bộc lộ với độ lệch pha:

Ngành Công nghệ thông tin (Lập trình viên): Có tới 72,4% học sinh mặc định đây là nghề của nam giới, trong khi tỷ lệ lựa chọn nữ giới chỉ vỏn vẹn 1,1%.

Ngành Kế toán: 57,5% học sinh cho rằng phù hợp với nữ giới, trong khi tỷ lệ chọn nam giới chỉ là 0,7%.

Nghề Đầu bếp chuyên nghiệp: Xuất hiện nghịch lý văn hóa sâu sắc: ở quy mô gia đình, nấu nướng bị mặc định là "thiên chức của phụ nữ"; nhưng khi bước vào môi trường kinh doanh chuyên nghiệp với thu nhập cao và danh tiếng (Master Chef), tỷ lệ học sinh chọn nam giới lại cao gấp 8,3 lần nữ giới (27,3% chọn nam so với 3,3% chọn nữ).

Chia sẻ về những con số này, bạn Nguyễn Thị Minh Tâm (học sinh Trường THPT Chuyên Ngoại ngữ, Founder dự án) bày tỏ: "Dữ liệu cho thấy một nghịch lý đáng báo động, bên ngoài các bạn nói ủng hộ bình đẳng giới, nhưng trong vô thức, các bạn đã tự động phân công nghề nghiệp cho từng giới, con trai thì phù hợp nghề kỹ thuật, con gái thì phù hợp làm các công việc ổn định. Sự phân biệt này không đến từ năng lực bẩm sinh, mà đến từ khuôn mẫu giới, định kiến giới mà các bạn vô tình tiếp nhận từ môi trường xung quanh".

Góc nhìn chuyên gia Quyền trẻ em Lê Thị Thu Hà: Giải mã 4 tầng nấc vô hình về giới ảnh hưởng tới sự lựa chọn nghề nghiệp của HS

Đồng hành cùng dự án với tư cách Cố vấn chuyên môn, chuyên gia Lê Thị Thu Hà (Cô Hà Trải Nghiệm) - Sáng lập Trung tâm Trẻ em và Phát triển (CCD), Nhà thực hành giáo dục với hơn 11 năm kinh nghiệm điều phối & triển khai các dự án phát triển bền vững do Liên minh Châu Âu (EU) tài trợ đã đem đến buổi workshop những phân tích sắc sảo từ góc độ khoa học xã hội và tâm lý học phát triển.

Theo chuyên gia Lê Thị Thu Hà, sự thiên lệch trong lựa chọn nghề nghiệp của học sinh chịu ảnh hưởng từ bốn tầng nấc về giới.

Thứ nhất là đặc tính giới, khi xã hội thường gán cho nam giới những phẩm chất như mạnh mẽ, lý trí, quyết đoán, còn nữ giới được kỳ vọng dịu dàng, khéo léo và giàu tình cảm.

Thứ hai là vai trò giới, thể hiện phân công lao động: nam "xây nhà" (gánh vác tài chính), nữ "xây tổ ấm" (chăm sóc hậu phương).

Thứ ba là khuôn mẫu giới và cơ chế thưởng - phạt ngầm. Phụ nữ chọn những công việc được cho là nhẹ nhàng, ổn định có thể được khen là “ngoan, dễ lấy chồng” (Thưởng), nhưng nếu nữ chọn làm kỹ sư công trình hay khởi nghiệp công nghệ thì bị chê "khô khan, khó chăm sóc gia đình" (Phạt). Ngược lại, nam sinh yêu thích nghệ thuật, nấu ăn hay sư phạm mầm non bị chế giễu "thiếu bản lĩnh trụ cột" (Phạt).

Cuối cùng là định kiến giới, lâu dần biến thành niềm tin xơ cứng, tạo ra hai chiều chia cắt tai hại trên thị trường lao động: chia cắt ngang (dồn nữ vào khối ngành hỗ trợ, dồn nam vào kỹ thuật) và chia cắt dọc ngăn cản phụ nữ bước lên các vị trí lãnh đạo chiến lược.

"Khoa học thần kinh đã chứng minh rất rõ ràng, bộ não, tư duy logic, năng lực quản trị hay khả năng sáng tạo không mang nhiễm sắc thể XX hay XY! Không có bất kỳ giới hạn sinh học nào ngăn cản nữ hay nam giới lựa chọn ngành nghề phù hợp với năng lực của mình", chuyên gia Lê Thị Thu Hà nhấn mạnh.

Lời giải từ Thông tư 32/2018/TT-BGDĐT và Mô hình Giáo dục Trải nghiệm Xã hội 3T

Để giải quyết tận gốc câu chuyện làm thế nào để định hướng nghề nghiệp và phá vỡ định kiến giới, chuyên gia Lê Thị Thu Hà chỉ ra rằng con đường duy nhất là phải để học sinh được trải nghiệm nghề thông qua trải nghiệm thực tế. Theo Thông tư 32/2018/TT-BGDĐT của Bộ GD&ĐT, môn Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp ở cấp THPT có thời lượng bắt buộc lên tới 105 tiết/năm, trong đó mạch nội dung Hướng nghiệp tăng chiếm 30% thời lượng (gấp 3 lần so với cấp Tiểu học). Chương trình quy định 4 phương thức hoạt động bắt buộc: Khám phá - Thể nghiệm/Tương tác - Cống hiến - Nghiên cứu.

Từ thực tiễn hơn 11 năm điều phối các dự án phát triển trẻ em, triển khai các dự án giáo dục, đào tạo, chuyên gia Lê Thị Thu Hà đã đúc kết và giới thiệu tới học sinh Mô hình Giáo dục Trải nghiệm Xã hội 3T (Thực tế - Tương tác - Tự chủ) nhấn mạnh tầm quan trọng của bối cảnh trải nghiệm thực tế trong việc hình thành năng lực của trẻ.

Buổi workshop tại THPT Xuân Phương không chỉ là một chương trình Workshop chuyên đề chào mừng ngày 20/10, mà thực sự là một diễn đàn mở ra không gian đối thoại cho gần 1000 học sinh đang đứng trước ngưỡng cửa tương lai cùng thông điệp: "Bình đẳng giới trong định hướng nghề nghiệp không phải là buộc nam và nữ phải chọn những công việc giống hệt nhau. Bình đẳng giới là trả lại cho mỗi cá nhân, dù là nam hay nữ thì quyền được tự do ước mơ, tự do lựa chọn và được tôn trọng trọn vẹn theo đúng năng lực, phẩm chất và giá trị cốt lõi của chính mình".

"Hơn cả một hoạt động truyền thông học đường, Dự án 'Bình đẳng giới trong hướng nghiệp' chính là tiếng nói chân thực và mạnh mẽ của trẻ em khi các em chủ động lên tiếng về những rào cản vô hình đang trói buộc thế hệ mình, qua đó khẳng định quyền được lắng nghe, quyền được tham gia và quyền tự quyết định tương lai của chính các em".