Làm gì để nâng cao chất lượng chăm sóc trẻ em mồ côi?

Tại Hội thảo “Từ mô hình đến chất lượng chăm sóc trẻ em mồ côi vì sự phát triển toàn diện” do Hội Bảo vệ Quyền trẻ em TP.HCM phối hợp với Quỹ Khởi Sự Từ Tâm và Tổ chức Save the Children tổ chức vào ngày 8/8, các cơ quan quản lý nhà nước, tổ chức xã hội đã đề xuất nhiều giải pháp nhằm nâng cao chất lượng chăm sóc trẻ em mồ côi theo hướng lấy trẻ em làm trung tâm.

Nâng cao năng lực các cơ sở bảo trợ xã hội

Ông Đặng Hoa Nam, nguyên Cục trưởng Cục Trẻ em, Phó Chủ tịch Hội Bảo vệ Quyền trẻ em Việt Nam, nhấn mạnh chăm sóc trẻ em là trách nhiệm của toàn xã hội.

Theo ông, cần xây dựng mạng lưới cộng tác viên xã hội với sự tham gia của Hội Phụ nữ, Đoàn Thanh niên và các tổ chức xã hội để kịp thời nắm bắt hoàn cảnh, nhu cầu của trẻ ngay tại cộng đồng.

Cùng với đó, cần từng bước giảm chăm sóc tập trung, tăng cường chăm sóc dựa vào gia đình và cộng đồng, phát triển các mô hình nhà nhỏ - nhóm nhỏ, đồng thời nâng cao năng lực các cơ sở bảo trợ xã hội.

Theo ông, những mô hình như “Mẹ đỡ đầu”, “Ngôi nhà bình yên”, “Địa chỉ tin cậy”, “Vì đàn em thân yêu”, “Con nuôi Công an xã”, “Con nuôi Bộ đội Biên phòng” cần được tiếp tục đánh giá, hoàn thiện và nhân rộng.

Ngoài ra, chính sách chăm sóc trẻ mồ côi cần bảo đảm công bằng trong tiếp cận, không để trẻ bị thiệt thòi vì hình thức chăm sóc. Trẻ tại các cơ sở bảo trợ xã hội ngoài công lập cũng cần được hưởng đầy đủ các chính sách trợ giúp.

"Quan trọng hơn, chăm sóc trẻ mồ côi không chỉ dừng ở việc đáp ứng nhu cầu trước mắt mà phải hướng đến phát triển lâu dài. Trẻ cần được bảo đảm cơ hội học tập, rèn luyện kỹ năng, đào tạo nghề và tìm kiếm việc làm bền vững khi trưởng thành. Đây là nền tảng để các em vượt qua hoàn cảnh, tự lập và có tương lai tốt hơn", ông Nam nhấn mạnh.

Hành động về công tác chăm sóc, bảo vệ trẻ

Ông Phạm Hoàng Anh, Phó Trưởng Phòng Bảo vệ chăm sóc trẻ em và bảo trợ xã hội, Sở Y tế TP.HCM, cho biết toàn TP.HCM hiện nay có 2.630.560 trẻ em dưới 16 tuổi. Trong đó có 25.000 trẻ có hoàn cảnh đặc biệt và có nguy cơ rơi vào hoàn cảnh đặc biệt; 1.755 trẻ bị bỏ rơi; 1.260 trẻ mồ côi, mất nguồn nuôi dưỡng.

Ông Hoàng Anh thông tin, hiện nay TP.HCM đang vận hành song song hai nhóm mô hình chăm sóc chính. Thứ nhất là mô hình chăm sóc tập trung tại cơ sở trợ giúp xã hội. Mô hình này giúp giải quyết nhanh nhu cầu chỗ ở, ăn uống, y tế khẩn cấp cho trẻ bị bỏ rơi, mồ côi không nơi nương tựa.

Thứ hai là mô hình chăm sóc thay thế dựa vào gia đình và cộng đồng: Bao gồm chăm sóc bởi người thân thích, cá nhân/gia đình nhận nuôi, nhận con nuôi. Đồng thời, TP triển khai mạnh mẽ chính sách trợ cấp xã hội tại cộng đồng giúp trẻ mồ côi sống cùng người thân không bị đứt gãy việc học hành.

Theo ông, TP.HCM luôn đi đầu trong việc ban hành các chính sách đặc thù nhằm nâng cao chất lượng sống cho trẻ mồ côi: Nâng mức chuẩn trợ giúp xã hội chung lên 650.000 đồng/tháng theo Nghị quyết số 35 áp dụng thống nhất sau sáp nhập.

Cùng với đó, TP cũng duy trì chính sách chi trả trợ cấp đặc thù theo các nghị quyết, đồng thời  hỗ trợ 100% mức đóng BHYT cho học sinh, trẻ em từ 6 đến dưới 16 tuổi có hoàn cảnh khó khăn. TP cũng thực hiện chế độ tiền ăn ngày Lễ, Tết, ốm đau gấp 2–3 lần ngày thường cho trẻ em tại cơ sở BTXH; huy động nguồn lực xã hội hóa mạnh mẽ cấp học bổng, khám chữa bệnh miễn phí cho trẻ em…

Ông Hoàng Anh trăn trở, bên cạnh những thành tựu nổi bật, công tác chăm sóc trẻ mồ côi và bảo vệ trẻ em tại TP.HCM có những thách thức. Trong đó có 3 thách thức điển hình là hạn chế từ mô hình chăm sóc tập trung quy mô lớn, đội ngũ cán bộ cơ sở mỏng, kiêm nhiệm và biến động, khoảng trống liên thông dữ liệu và cơ chế can thiệp.

Ông hay, để khắc phục các tồn tại, chuyển hóa từ “chăm sóc diện rộng” sang “chăm sóc chất lượng cao vì sự phát triển toàn diện của trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt”, Sở Y tế TP.HCM tham mưu TP triển khai đồng bộ nhiều định hướng giải pháp.

Trong đó ông cũng nhấn mạnh giải pháp nâng cao nhận thức, ý thức trách nhiệm và hành động về công tác chăm sóc, bảo vệ trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt và trẻ em có nguy cơ rơi vào hoàn cảnh đặc biệt. Giải pháp này cần đổi mới nội dung, hình thức truyền thông theo hướng đa dạng, linh hoạt, phù hợp với từng nhóm đối tượng.

Bên cạnh đó, TP.HCM cần tăng cường ứng dụng cơ sở dữ liệu và các nền tảng số trong quản lý, theo dõi trẻ em, kết nối nguồn lực và kịp thời tiếp nhận, xử lý thông tin về những trường hợp cần hỗ trợ, can thiệp. Việc xây dựng hệ thống thông tin liên thông cũng giúp các cơ quan, tổ chức chủ động hơn trong phát hiện và hỗ trợ trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt.

Theo ông, cần chú trọng trang bị kiến thức, kỹ năng làm cha mẹ, kỹ năng bảo vệ và nhận diện nguy cơ cho gia đình, người chăm sóc trẻ, giáo viên, nhân viên y tế, cán bộ công tác xã hội và cộng đồng. Mục tiêu là tăng cường phòng ngừa, giảm số trẻ bị bỏ rơi mới, đồng thời bảo đảm mọi trẻ bị bỏ rơi đều được phát hiện, tiếp nhận và chăm sóc an toàn, kịp thời

 “Chăm sóc, bảo vệ trẻ em mồ côi không đơn thuần là hoạt động từ thiện hay trợ giúp xã hội ngắn hạn, mà là một chính sách đầu tư chiến lược cho nguồn nhân lực tương lai, khẳng định bản chất nhân văn và sự phát triển bền vững của TP.HCM. Việc chuyển đổi từ mô hình chăm sóc tập trung sang mô hình chăm sóc dựa vào gia đình, nâng cao chất lượng toàn diện về thể chất, sức khỏe tâm thần, học vấn và kỹ năng sống chính là chìa khóa để giúp các em vượt qua nghịch cảnh, tự tin vươn lên trở thành những công dân có ích cho xã hội”, ông nhấn mạnh.

Hiện thực hóa quyền của trẻ em

Theo ông Nguyễn Lữ Gia, Tổ chức Save the Children International đề xuất, 5 khía cạnh cần thay đổi để chăm sóc trẻ tốt hơn. Đó là thay đổi về chính sách và thực tiễn ảnh hưởng đến quyền của trẻ em và thanh niên; Thay đổi về sự công bằng, không phân biệt đối xử của trẻ em và thanh niên.

Bên cạnh đó, chúng ta cần thay đổi việc hiện thực hóa quyền của trẻ em và thanh niên; Thay đổi về sự tham gia, quyền công dân tích cực của trẻ em và thanh niên; hay đổi về năng lực hỗ trợ quyền trẻ em và thanh niên của cộng đồng và tổ chức xã hội.

Ông cũng cho rằng, cần tiếp tục củng cố sự quan tâm và đáp ứng của lãnh đạo địa phương: nhận thức, chỉ đạo, giám sát và phân bổ nguồn lực… Mạng lưới cán bộ, cộng tác viên làm công tác bảo vệ trẻ em còn thiếu và yếu cả về số lượng và chất lượng. Thành lập và nâng cao hệ thống dịch vụ bảo vệ trẻ em. Việc thực hiện các chính sách công (giáo dục, y tế), cung cấp các dịch vụ và biện pháp bảo vệ chuyên biệt tại cộng đồng còn thiếu tính đồng bộ, hệ thống. Công tác phối hợp liên ngành và các cấp cần được đẩy mạnh và có cơ chế rõ ràng.

Từ các đề xuất tại hội thảo có thể thấy, nâng cao chất lượng chăm sóc trẻ em mồ côi không chỉ là câu chuyện của một mô hình hay một cơ sở chăm sóc. Đây là yêu cầu đặt ra đối với cả hệ thống bảo vệ trẻ em, từ chính sách, nguồn lực, dịch vụ chuyên môn đến gia đình và cộng đồng.

Đích đến cuối cùng không chỉ là để trẻ có nơi ăn, chốn ở an toàn, mà là bảo đảm mỗi trẻ được sống trong môi trường ổn định, được yêu thương, bảo vệ, học tập, tham gia và có cơ hội phát triển đầy đủ để tự tin bước vào đời.