Homeschooling: Khi trẻ thiếu môi trường học tập và giao tiếp trực tiếp

Trẻ thiếu tương tác xã hội

Theo luật giáo dục hiện hành, cấp tiểu học là giáo dục bắt buộc, mọi trẻ em trong độ tuổi quy định bắt buộc phải đến trường học tập để hoàn thành cấp học này. Thế nhưng một số trẻ em không được đến trường mà chỉ học theo homeschooling.

Theo Sở GD-ĐT TP. HCM, có học sinh học hết lớp 1 homeschooling, có học sinh học lớp 1, 2, 3, thậm chí có em học hết cấp tiểu học (tức từ lớp 1 đến lớp 5 đều học ở nhà) rồi chuẩn bị lên lớp 6 phụ huynh mới quay lại xin cho con đến trường.

ThS. Tiêu Minh Sơn, chuyên gia tâm lý – kỹ năng cho biết, homeschooling ngày càng được phụ huynh quan tâm. Đầu tiên là do nhu cầu cá nhân hóa giáo dục ngày càng tăng. Mỗi trẻ có tốc độ học tập, năng lực, sở thích và đặc điểm tâm lý khác nhau. Phụ huynh mong muốn con được học theo nhịp độ phù hợp với mình.

Bên cạnh đó, phụ huynh ngày càng quan tâm đến sức khỏe tinh thần của trẻ. Những áp lực liên quan đến thành tích, thi cử, cạnh tranh hoặc các mối quan hệ đồng trang lứa khiến một số gia đình tìm kiếm những môi trường học tập linh hoạt hơn.

Mặt khác, công nghệ đã làm thay đổi khái niệm về lớp học. Trẻ hiện nay có thể tiếp cận các khóa học trực tuyến, tài nguyên mở, giáo viên và cộng đồng học tập ở nhiều nơi khác nhau.

Quan niệm về giáo dục cũng đang thay đổi. Phụ huynh không chỉ quan tâm trẻ đạt điểm bao nhiêu mà còn quan tâm đến khả năng tự học, sáng tạo, giao tiếp, giải quyết vấn đề và thích ứng.

ThS. Tiêu Minh Sơn cho rằng, mỗi mô hình có những ưu thế và hạn chế riêng. Homeschooling có ưu thế ở khả năng cá nhân hóa, linh hoạt về thời gian và phương pháp, đồng thời tạo điều kiện để phụ huynh đồng hành sâu hơn với quá trình học tập của trẻ.

Trong khi đó, trường học có một lợi thế rất quan trọng: môi trường xã hội hóa. Trẻ không chỉ học kiến thức từ giáo viên mà còn học thông qua bạn bè, hoạt động nhóm, các quy tắc chung, cạnh tranh, hợp tác, xung đột và cách giải quyết xung đột.  

“Ở mặt tích cực, môi trường học tại nhà có thể giúp trẻ có cảm giác an toàn hơn, học theo tốc độ cá nhân, phát triển tính tự chủ, có nhiều thời gian theo đuổi sở thích, nhận được sự hỗ trợ cá nhân hóa từ cha mẹ. Nhưng rủi ro xuất hiện nếu môi trường này thiếu tương tác xã hội”, ThS. Tiêu Minh Sơn chia sẻ.

Theo ông, trẻ cần được trải nghiệm những tình huống mà gia đình không thể hoàn toàn thay thế. Chẳng hạn như làm việc với một nhóm bạn có tính cách khác nhau, giải quyết bất đồng, tuân thủ quy tắc chung hoặc thích nghi với những người không cùng quan điểm với mình. Do đó, vấn đề không phải là “học tại nhà có gây ảnh hưởng tâm lý hay không” mà là cách tổ chức homeschooling có tạo đủ cơ hội phát triển tâm lý – xã hội cho trẻ hay không.

Nhiều rủi ro

Học homeschooling có những điểm thuận lợi nhưng cũng có nhiều rủi ro. Nếu trẻ chủ yếu ở nhà và tương tác với cha mẹ, trẻ có thể thiếu cơ hội rèn luyện kỹ năng giao tiếp, hợp tác và giải quyết xung đột với bạn bè.

Không chỉ vậy, trẻ cũng sẽ phụ thuộc quá nhiều vào cha mẹ. Một nghịch lý có thể xảy ra: cha mẹ muốn con tự học nhưng lại kiểm soát quá mức quá trình học. Khi đó, trẻ có thể trở nên phụ thuộc vào sự hướng dẫn của cha mẹ thay vì hình thành năng lực tự chủ.

Homeschooling đôi khi xuất phát từ mong muốn rất tốt của cha mẹ, nhưng nếu cha mẹ biến quá trình này thành một “dự án thành tích” thì trẻ vẫn có thể chịu áp lực, chỉ khác là áp lực ấy chuyển từ nhà trường sang gia đình.

ThS. Tiêu Minh Sơn khẳng định, gia đình có vai trò đặc biệt quan trọng trong giáo dục, nhưng nhà trường cũng có những chức năng xã hội mà gia đình khó thay thế hoàn toàn. Cha mẹ có thể dạy trẻ kiến thức, kỹ năng và giá trị sống; nhưng môi trường trường học cung cấp một không gian xã hội rộng hơn, nơi trẻ phải học cách tương tác với những người khác ngoài gia đình.

Vì vậy, nếu lựa chọn homeschooling, phụ huynh cần đặt câu hỏi: “Nếu không có trường học, chúng ta sẽ tạo ra những môi trường nào để bù đắp những chức năng xã hội mà trường học đang cung cấp cho trẻ?”. Cha mẹ không nên lựa chọn homeschooling chỉ vì muốn tránh áp lực học tập, tránh môi trường trường học hoặc vì thấy đây là một xu hướng mới. Phụ huynh cần đặt trẻ ở trung tâm của quyết định: Trẻ cần gì? Trẻ phù hợp với điều gì? Trẻ muốn gì? Và mô hình nào giúp trẻ phát triển tốt nhất trong dài hạn?

Học ở nhà không đáng lo bằng việc trẻ chỉ biết học mà không biết sống, không biết tương tác và không biết thích ứng. Giáo dục tốt không chỉ tạo ra một đứa trẻ học giỏi, mà phải giúp trẻ trở thành một con người có năng lực sống.

Đừng lựa chọn homeschooling chỉ vì muốn đưa con ra khỏi trường học. Hãy lựa chọn nó khi gia đình thực sự có khả năng xây dựng một môi trường giáo dục tốt hơn hoặc phù hợp hơn với nhu cầu của chính đứa trẻ.

Và trước khi quyết định, phụ huynh nên trả lời được 5 câu hỏi: Con tôi có thực sự phù hợp với hình thức này không? Tôi có đủ thời gian và năng lực để đồng hành không? Con tôi sẽ giao tiếp với bạn bè ở đâu? Ai sẽ đánh giá sự tiến bộ của con một cách khách quan?