Ranh giới nào khi cha mẹ chia sẻ về con trên mạng xã hội?

Tôn trọng quyền riêng tư và tiếng nói của trẻ trước khi đăng tải

BS. Nguyễn Trọng An - Chuyên gia Bảo vệ Trẻ em, nguyên Phó Cục trưởng Cục Bảo vệ và Chăm sóc trẻ em, Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội (nay là Bộ Nội vụ): Việc chia sẻ tình cảm gia đình cần tuân thủ quy định của pháp luật. Đối với việc xử lý dữ liệu cá nhân nhằm công bố, tiết lộ thông tin về đời sống riêng tư, bí mật cá nhân của trẻ từ đủ 7 tuổi trở lên, phải có sự đồng ý của cả trẻ và người đại diện theo pháp luật.Thông tin đăng tải phải là hình ảnh, câu chuyện lưu giữ kỷ niệm chung. Không nên làm lộ thông tin nhạy cảm (địa chỉ nhà, tên trường, lớp học, lộ trình di chuyển hằng ngày). Không chế giễu, kể xấu hay gây ảnh hưởng đến danh dự, nhân phẩm và sự phát triển tâm lý của trẻ. Ý kiến và sự phản đối của trẻ cần được cha mẹ tôn trọng, không nên xem nhẹ. Nhiều bậc cha mẹ thấy nội dung không có gì lộ liễu, không ảnh hưởng đến con nên bỏ qua, vô tình vi phạm pháp luật.

Dấu hiệu cho thấy đời tư của trẻ bị khai thác để phát triển nội dung, thu lợi thương mại là các hành vi cha mẹ cố tình dàn dựng tình huống riêng tư để gây cười (động tác ngây ngô, cảnh trẻ khóc lóc, dỗi hờn). Bắt trẻ quay dựng theo yêu cầu, lặp đi lặp lại kịch bản chỉ để phục vụ các chỉ số (lượt xem, lượt tương tác, quà tặng trực tuyến). Chèn quảng cáo, đường link bán hàng, nhãn hàng tài trợ, lời kêu gọi “ủng hộ kênh” ngay trong hoặc sau những câu chuyện đời tư, nhạy cảm của trẻ.  

Để quyền riêng tư của trẻ được bảo đảm trong thực tế, nhất là trước tình trạng thương mại hóa hình ảnh và khai thác dữ liệu trẻ, cần bổ sung các giải pháp có tính thực thi cao thay vì chỉ dừng ở quy định chung chung. Cần có hành lang pháp lý công nhận việc khai thác hình ảnh, video của trẻ để kiếm lợi nhuận (trên TikTok, YouTube, Facebook...) là hoạt động thương mại chịu sự quản lý của nhà nước. Thay vì chỉ dựa vào việc gia đình tự quản lý, vốn dễ bị vô hiệu hóa khi chính cha mẹ là người trục lợi từ con, cần có cơ quan chuyên trách chủ trì thanh tra, kiểm tra các kênh mạng xã hội có dấu hiệu thương mại hóa trẻ em quá mức.

Trẻ không phải phương tiện để người lớn tạo nguồn thu nhập

Luật sư Trần Viết Hà - Giám đốc Công ty Luật TNHH MTV Hà và Cộng sự, Đoàn Luật sư tỉnh Đắk Lắk: Trẻ em cũng như mọi cá nhân khác đều có quyền đối với hình ảnh, quyền được bảo vệ đời sống riêng tư, bí mật cá nhân và bí mật gia đình, không phụ thuộc vào độ tuổi hay việc trẻ đã có đầy đủ năng lực hành vi dân sự hay chưa. Pháp luật không cấm cha mẹ chia sẻ hình ảnh của con lên mạng xã hội. Tuy nhiên, việc chia sẻ đó phải có giới hạn, bảo đảm các điều kiện pháp luật về sự đồng ý, đồng thời không được xâm phạm quyền riêng tư, danh dự, nhân phẩm và những quyền, lợi ích hợp pháp khác của trẻ.

Khi hình ảnh trẻ được sử dụng vì mục đích thương mại, quyền hưởng thù lao theo quy định pháp luật cần được tôn trọng và ghi nhận. Cha mẹ có thể thay con quản lý tài sản theo quy định, nhưng không được mặc nhiên coi tài sản của con là tài sản của mình để tùy ý sử dụng vì lợi ích cá nhân. Tuy nhiên, doanh thu của một kênh mạng xã hội không đương nhiên hoàn toàn thuộc về trẻ chỉ vì trẻ xuất hiện trong nội dung. Việc xác định quyền lợi cần dựa trên thỏa thuận, hợp đồng và nguồn gốc khoản thu cụ thể. Không phải cứ cha mẹ đăng hình ảnh con lên mạng xã hội, kể cả khi nội dung đó có mang lại thu nhập, đều bị coi là vi phạm pháp luật. Nhưng lợi ích kinh tế của gia đình không thể được xem là lý do để hợp lý hóa những hành vi làm tổn hại đến quyền riêng tư, danh dự và nhân phẩm của trẻ. Cần xem xét kỹ tính chất, mức độ và hậu quả để xác định trách nhiệm pháp lý.

Một trong những khó khăn hiện nay là thiếu cơ chế chuyên biệt để xác định khoản thu nhập thuộc quyền hưởng của trẻ, cách thức quản lý nguồn tiền đó và giới hạn đối với việc cha mẹ sử dụng hình ảnh con nhằm mục đích thương mại. Vấn đề còn phức tạp hơn khi người xâm phạm quyền của trẻ lại chính là cha mẹ, những người vốn phải có trách nhiệm đại diện và bảo vệ quyền lợi cho con. Điều quan trọng nhất là trẻ em phải là chủ thể có quyền được bảo vệ, không phải phương tiện để người lớn thu hút sự chú ý hay tạo nguồn thu nhập. Quyền của cha mẹ luôn phải đi cùng trách nhiệm gìn giữ danh dự, nhân phẩm, đời sống riêng tư và tương lai của con.

Mạng xã hội không nên là “tấm gương” đầu tiên của trẻ

Thạc sĩ giáo dục học Bùi Thị Minh Nguyệt - nguyên Phó Trưởng phòng Giáo dục và Đào tạo quận Gò Vấp, TP. Hồ Chí Minh: Hơn một thế kỷ trước, nhà xã hội học người Mỹ Charles Cooley đã chỉ ra rằng con người hiểu về bản thân qua cách mình tưởng tượng người khác nhìn mình. Ông gọi đó là khái niệm “cái tôi nhìn trong gương”. Với trẻ, tấm gương ấy trước hết là cha mẹ. Khi cha mẹ đưa con lên mạng, tấm gương bỗng có thêm hàng trăm, hàng nghìn người lạ. Một đứa trẻ bị quay lúc khóc rồi nhận về hàng loạt bình luận cười cợt có thể dần hiểu rằng mình chỉ được chú ý khi làm trò.

Dưới góc nhìn giáo dục, điều đáng lưu ý là chuyện ở trường. Một đoạn clip con có hành động khác lạ hay một bức ảnh tưởng đáng yêu đã đăng lên mạng thì rất khó thu hồi và có thể trở thành chất liệu để bạn bè trêu chọc. Điều tôi muốn nhắn các bậc cha mẹ là trước khi đăng tải bất cứ điều gì về con, hãy hỏi con và cân nhắc thật kỹ. Nếu con từ chối thì hãy tôn trọng. Đó cũng là bài học đầu tiên về ranh giới cá nhân mà trẻ cần có.

Cảm xúc và mong muốn của con không thể đặt sau công việc

Gia đình chị Châu Bích Vy sở hữu kênh TikTok “Gia đình Umee” với hơn 760.000 người theo dõi: Ban đầu, vợ chồng mình chia sẻ hình ảnh, video của các con đơn giản để lưu giữ những khoảnh khắc đáng yêu trong cuộc sống hằng ngày. Sau này, khi nội dung về gia đình được mọi người yêu thích, việc chia sẻ dần trở thành một phần trong công việc. Tuy nhiên, vợ chồng mình chọn lọc nội dung khá kỹ, chủ yếu chia sẻ những hình ảnh vui vẻ, đáng yêu và tích cực. Chúng mình mong sau này Nhím và Sóc xem lại sẽ cảm thấy vui, chứ không buồn, xấu hổ hay khó chịu vì những gì ba mẹ từng đăng tải.

Với những video quảng cáo, chúng mình ưu tiên biểu cảm và cảm xúc tự nhiên của các bé, không muốn vì công việc mà tạo áp lực hay ép con làm điều con không thích. Đây chủ yếu là công việc của ba mẹ, còn các bé chỉ tham gia một phần. Dù được nhiều người yêu thương, các bé vẫn có quyền từ chối và có không gian riêng của mình.

Khi các con lớn hơn và có thể bày tỏ quan điểm rõ ràng, chúng mình sẽ hỏi ý kiến trước khi đăng tải. Nếu một ngày các con không muốn quay video cùng ba mẹ nữa, chúng mình thấy điều đó hoàn toàn bình thường. Ba mẹ vẫn cần hướng dẫn và đặt ra những giới hạn để bảo vệ con, nhưng cũng cần cho con được lựa chọn, nói lên suy nghĩ và biết rằng ý kiến của con luôn được lắng nghe.