Sức khỏe tâm thần trẻ em: Cần một mạng lưới đồng hành

Ngày 22/9, Hội Khoa học Tâm lý – Giáo dục TP. HCM phối hợp Hội Bảo vệ Quyền trẻ em TP. HCM, Tổ chức Save the Children và Saigon Children’s Charity CIO tổ chức Hội thảo khoa học “Chăm sóc sức khỏe tâm thần cho trẻ em trong bối cảnh mới”.

Hội thảo tập trung trao đổi về thực trạng sức khỏe tâm thần trẻ em, đồng thời đề xuất giải pháp tăng cường hệ thống hỗ trợ, kết nối giữa gia đình, nhà trường, chuyên gia và các tổ chức xã hội.

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), khoảng 1/7 thanh thiếu niên từ 10-19 tuổi trên toàn cầu đang sống chung với một rối loạn tâm thần. Trầm cảm, lo âu và các rối loạn hành vi là những vấn đề phổ biến, trong khi nhiều trường hợp chưa được phát hiện và can thiệp kịp thời.

Tại Việt Nam, tỷ lệ trẻ em và thanh thiếu niên gặp vấn đề về sức khỏe tâm thần dao động 8%-29% tùy nghiên cứu. Một khảo sát ghi nhận 21,7% thanh thiếu niên gặp vấn đề sức khỏe tâm thần trong 12 tháng qua; ước tính khoảng 12% trẻ em Việt Nam, tương đương hơn 3 triệu trẻ, cần được hỗ trợ tâm lý ở các mức độ khác nhau.

Những con số này cho thấy chăm sóc sức khỏe tâm thần trẻ em không thể chỉ là trách nhiệm của ngành y tế hay giáo dục mà cần sự tham gia của nhiều bên, nhất là trong bối cảnh trẻ ngày càng dành nhiều thời gian trên môi trường số.

Tại hội thảo, các chuyên gia giới thiệu nhiều mô hình hỗ trợ học sinh như “Tôi hỗ trợ bạn tôi”, “Hiểu và đồng hành”, trong đó đáng chú ý là mô hình mạng lưới Gatekeeper (Người gác cổng) đa chủ thể.

Mô hình kết nối 5 nhóm gồm gia đình và người thân; học sinh đồng đẳng; giáo viên, nhà trường; các tổ chức xã hội và chuyên gia. Những người gần gũi với trẻ được trang bị kiến thức, kỹ năng để nhận diện sớm dấu hiệu bất thường, hỗ trợ bước đầu và kết nối trẻ với dịch vụ chuyên môn khi cần.

Đặc biệt, mạng lưới được vận hành theo cơ chế kết nối hai chiều. Người phát hiện vấn đề ở trẻ không chỉ chuyển thông tin đến chuyên gia mà còn nhận được hướng dẫn xử lý, đồng thời được cập nhật kiến thức từ những tình huống thực tế.

Bên cạnh đó, mô hình “Tôi hỗ trợ bạn tôi” mục tiêu không chỉ để trẻ đóng vai trò là chuyên gia tâm lý mà để các em biết lắng nghe, trấn an và kết nối bạn bè đến nguồn hỗ trợ phù hợp và bảo vệ bản thân. Qua đó hướng đến việc tạo mô hình an toàn, thân thiện và giàu sự cảm thông – nơi học sinh không chỉ chăm sóc bản thân mà còn sẵn sàng hỗ trợ người khác.

Đối với trường hợp bị bạo lực mạng, các chuyên gia cho rằng nhà trường cần có quy trình thống nhất từ phát hiện, đánh giá ban đầu, hỗ trợ, theo dõi đến chuyển gửi học sinh khi cần thiết, nhất là với những trường hợp chịu tác động của bạo lực mạng.

Nhân sự tư vấn học đường cần được tăng cường năng lực đánh giá nguy cơ tự hại, tự sát và suy giảm chức năng; được đào tạo, giám sát chuyên môn và thực hiện chuyển gửi đúng phạm vi năng lực.

Gia đình cũng giữ vai trò quan trọng trong việc nhận diện và đồng hành cùng trẻ. Phụ huynh cần duy trì giao tiếp không phán xét, tạo môi trường an toàn để trẻ chia sẻ khó khăn, đồng thời phối hợp với nhà trường và chuyên gia trong quá trình hỗ trợ, phục hồi.

Ở cấp quản lý, cần xây dựng hướng dẫn chuyên môn về hỗ trợ học sinh, chuẩn hóa cơ chế chuyển gửi và phát triển mạng lưới dịch vụ. Việc thí điểm tại một số trường, đánh giá hiệu quả trước khi nhân rộng được xem là hướng triển khai phù hợp.

PGS.TS. Đinh Phương Duy, Chủ tịch Hội Khoa học Tâm lý – Giáo dục TP. HCM nhấn mạnh: “Chăm sóc sức khỏe tâm thần cho trẻ em không chỉ là trách nhiệm của nhà trường hay gia đình, mà cần sự chung tay của cả xã hội trong một mạng lưới bảo vệ đa tầng. Quan trọng nhất là tạo ra một không gian an toàn, nơi trẻ em được lắng nghe, được tin tưởng để tự tin chia sẻ và đồng hành cùng bạn bè”.