Suất ăn bán trú: Phụ huynh có quyền kiểm tra đến đâu, ai chịu trách nhiệm khi trẻ gặp sự cố?

Phụ huynh thông qua Ban đại diện cha mẹ học sinh có thể tham gia giám sát nhiều khâu của bữa ăn bán trú, từ hồ sơ của đơn vị cung cấp, nguồn gốc nguyên liệu, quá trình chế biến đến suất ăn thành phẩm và việc công khai tài chính. Vậy cụ thể, phụ huynh được quyền kiểm tra những gì? Khi nào một suất ăn không tương xứng với số tiền thu chỉ là vấn đề chất lượng dịch vụ, khi nào có thể trở thành vi phạm pháp luật? Nếu xảy ra ngộ độc hoặc học sinh bị ảnh hưởng sức khỏe, trách nhiệm sẽ được xác định đến đâu? 

Để làm rõ những vấn đề trên dưới góc độ pháp lý, Tạp chí Trẻ em Việt Nam đã có những trao đổi với ThS.LS Nguyễn Ngọc Lan - Chi hội Luật sư Vì quyền trẻ em về quyền giám sát của phụ huynh, trách nhiệm của các bên liên quan và những căn cứ pháp lý cần biết khi xảy ra bất thường trong bữa ăn bán trú.

Gian dối, cắt xén để trục lợi là vi phạm pháp luật

PV: Thưa luật sư, trước những bất cập trong việc lựa chọn thực phẩm, kiểm soát nguồn nguyên liệu, chế biến và xây dựng thực đơn, phụ huynh có quyền kiểm tra, giám sát những nội dung nào trong một suất ăn bán trú của con mình?

Luật sư Nguyễn Ngọc Lan: Theo quy định tại Khoản 1 Điều 2 Thông tư 55/2011/TT-BGDĐT về Điều lệ Ban đại diện cha mẹ học sinh, Ban đại diện cha mẹ học sinh được thành lập trong từng năm học, do cha mẹ hoặc người giám hộ học sinh ở mỗi lớp, mỗi trường cử ra để phối hợp với nhà trường trong các hoạt động giáo dục.

Theo Điều 3 của Điều lệ, Ban đại diện cha mẹ học sinh gồm Ban đại diện cha mẹ học sinh lớp và Ban đại diện cha mẹ học sinh trường. Như vậy, phụ huynh có thể thông qua Ban đại diện để phối hợp, giám sát và cùng nhà trường thực hiện các hoạt động giáo dục.

Cụ thể, điểm a khoản 1 Điều 6 của Điều lệ quy định Ban đại diện cha mẹ học sinh trường có nhiệm vụ phối hợp với Hiệu trưởng tổ chức thực hiện nhiệm vụ năm học và các hoạt động giáo dục theo nội dung đã được thống nhất tại cuộc họp đầu năm học.

Đối với vấn đề suất ăn học đường, căn cứ Điều 3,4,5 và 8 Quyết định số 1246/QĐ-BYT ngày 31/3/2017 của Bộ Y tế về hướng dẫn thực hiện chế độ kiểm thực ba bước và lưu mẫu thức ăn đối với cơ sở kinh doanh dịch vụ ăn uống, Ban đại diện cha mẹ học sinh có quyền tham gia kiểm tra, giám sát nhiều nội dung liên quan đến chất lượng và an toàn thực phẩm như sau:

Trước hết, phụ huynh có thể kiểm tra hồ sơ pháp lý và năng lực của đơn vị cung cấp suất ăn, như hợp đồng cung cấp suất ăn, giấy chứng nhận đủ điều kiện an toàn thực phẩm, giấy xác nhận tập huấn kiến thức an toàn thực phẩm, nguồn gốc, xuất xứ của nguyên liệu,...

Ở khâu trước khi chế biến, có thể kiểm tra chất lượng nguyên liệu thực phẩm của cơ sở kinh doanh dịch vụ ăn uống, chẳng hạn độ tươi, thời hạn sử dụng, tình trạng niêm phong, điều kiện vận chuyển,... Trong quá trình chế biến, có thể giám sát điều kiện vệ sinh tại cơ sở chế biến suất, việc thực hiện đúng định lượng, thực đơn và trang phục bảo hộ của nhân viên chế biến. Đối với suất ăn thành phẩm, có thể kiểm tra, đánh giá cảm quan món ăn sau khi chế biến và thời gian giao suất ăn.

Bên cạnh đó, phụ huynh có thể kiểm tra quy trình lưu mẫu thực phẩm trong 24 giờ, cũng như việc công khai, minh bạch các khoản thu - chi liên quan đến suất ăn.

Như vậy, vai trò của Ban đại diện cha mẹ học sinh không chỉ dừng ở việc phối hợp với nhà trường trong các hoạt động giáo dục, mà còn có thể tham gia giám sát những nội dung liên quan trực tiếp đến quyền lợi, sức khỏe và sự an toàn của học sinh.

PV: Khi suất ăn học sinh bị phụ huynh phản ánh không tương xứng với số tiền đã đóng, đâu là ranh giới giữa một dịch vụ chưa bảo đảm chất lượng và hành vi có thể bị xem là vi phạm pháp luật? Trong trường hợp này, phụ huynh cần dựa vào những căn cứ nào để phản ánh, yêu cầu giải trình và bảo vệ quyền lợi của con em mình?

Luật sư Nguyễn Ngọc Lan: Theo tôi, việc suất ăn bán trú thực tế không tương xứng với số tiền phụ huynh đóng có thể chỉ là vấn đề về chất lượng dịch vụ, nhưng trong một số trường hợp cũng có thể trở thành hành vi vi phạm pháp luật. Điểm quan trọng là phải xem xét nguyên nhân và cách thức cung cấp suất ăn có đúng với những gì đã cam kết hay không.

Trường hợp thứ nhất, đây chỉ là vấn đề về chất lượng dịch vụ. Theo khoản 1, 2 và 3 Điều 4 Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023, người tiêu dùng (ở đây là phụ huynh - người đại diện chi trả, ký kết cho con sử dụng dịch vụ ăn bán trú) có quyền được bảo đảm an toàn về tính mạng, sức khỏe; được cung cấp hóa đơn, chứng từ và thông tin đầy đủ, chính xác về sản phẩm, dịch vụ; đồng thời được cung cấp sản phẩm, dịch vụ đúng với nội dung đã giao kết.

Trong trường hợp này, nếu suất ăn chưa thực sự ngon miệng, chưa đa dạng hoặc chưa phù hợp với khẩu vị của con theo mong muốn của phụ huynh, nhưng vẫn bảo đảm đúng thực đơn, định lượng, mức tiền đã thỏa thuận và không có yếu tố mất an toàn thực phẩm, thì về cơ bản đây chỉ là vấn đề chất lượng dịch vụ. Khi đó, phụ huynh và nhà trường có thể yêu cầu đơn vị cung cấp suất ăn bán trú thực hiện đúng những nội dung đã được thống nhất trong hợp đồng cung cấp suất ăn bán trú.

Trường hợp thứ hai, việc suất ăn không tương xứng với số tiền thu có thể trở thành hành vi vi phạm pháp luật. Điều này xảy ra khi có dấu hiệu cố ý gian dối nhằm trục lợi, chẳng hạn cố tình cắt xén tiền ăn, giảm định lượng hoặc cung cấp suất ăn không đúng với những gì đã cam kết.

Điểm a và điểm g Điều 10 Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 nghiêm cấm tổ chức, cá nhân kinh doanh lừa dối hoặc gây nhầm lẫn cho người tiêu dùng thông qua việc cung cấp thông tin sai lệch, không đầy đủ, không chính xác về sản phẩm, hàng hóa.. mà cá nhân, tổ chức kinh doanh bán, cung cấp; đồng thời nghiêm cấm hành vi đánh tráo, gian lận sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ khi cung cấp cho người tiêu dùng.

Bên cạnh đó, nếu việc cắt xén khẩu phần, định lượng hoặc chất lượng suất ăn khiến học sinh không được bảo đảm các yêu cầu về an toàn thực phẩm, dinh dưỡng, hành vi này có thể bị xem xét xử lý theo các quy định về an toàn thực phẩm. 

Tùy tính chất, mức độ và các yếu tố liên quan, hành vi này có thể sẽ bị xử phạt vi phạm hành chính về an toàn thực phẩm theo quy định tại Nghị định số 115/2018/NĐ-CP. Nghiêm trọng hơn người vi phạm còn có thể phải chịu trách nhiệm hình sự về tội Lừa dối khách hàng, được quy định tại Điều 198 Bộ Luật Hình sự năm 2015, sửa đổi bổ sung năm 2017; hay tội tham ô tài sản, lợi dụng chức vụ quyền hạn trong khi thi hành công vụ, được quy định tại Điều 353, 356 Bộ Luật hình sự năm 2015, sửa đổi bổ sung năm 2017.

Như vậy, ranh giới giữa một dịch vụ chưa bảo đảm chất lượng và hành vi vi phạm pháp luật nằm ở việc có hay không có sự gian dối, cố ý cắt xén để thu lợi hoặc vi phạm các quy định về an toàn thực phẩm. Nếu suất ăn chưa đáp ứng kỳ vọng nhưng vẫn đúng thực đơn, định lượng, giá đã thỏa thuận và bảo đảm an toàn thì chủ yếu là vấn đề chất lượng dịch vụ. Ngược lại, nếu có hành vi cố ý gian dối, cắt xén hoặc vi phạm quy định về an toàn thực phẩm thì cần được xem xét dưới góc độ pháp lý.

Đảm bảo sức khỏe của trẻ em là yêu cầu quan trọng nhất

PV: Khi xảy ra ngộ độc thực phẩm hoặc học sinh gặp vấn đề về sức khỏe sau khi sử dụng suất ăn bán trú, trách nhiệm pháp lý sẽ được xác định như thế nào? Những chủ thể nào có thể phải chịu trách nhiệm và cơ quan chức năng sẽ căn cứ vào đâu để phân định trách nhiệm?

Luật sư Nguyễn Ngọc Lan: Khi xảy ra ngộ độc thực phẩm hoặc học sinh bị ảnh hưởng sức khỏe do sử dụng suất ăn bán trú, trách nhiệm pháp lý không chỉ dừng ở đơn vị trực tiếp chế biến hay cung cấp suất ăn, mà có thể được xem xét đối với tất cả chủ thể có liên quan. Việc “truy” trách nhiệm đến đâu phải căn cứ vào vai trò, nghĩa vụ, hành vi vi phạm của từng bên và đặc biệt là mối liên hệ giữa hành vi đó với hậu quả xảy ra.

Trước hết, đối với đơn vị cung cấp suất ăn, đây là chủ thể chịu trách nhiệm chính về chất lượng, định lượng và an toàn thực phẩm theo hợp đồng đã ký với nhà trường. Nếu suất ăn không bảo đảm an toàn và gây ngộ độc, đơn vị này có thể phải chịu đồng thời trách nhiệm dân sự, hành chính và trách nhiệm hình sự trong trường hợp đủ căn cứ.

Thứ nhất, về trách nhiệm dân sự, Khoản 5 Điều 53 Luật An toàn thực phẩm 2010 quy định tổ chức, cá nhân cung cấp thực phẩm gây ngộ độc phải chịu toàn bộ chi phí điều trị cho người bị ngộ độc và bồi thường thiệt hại theo quy định của pháp luật dân sự. 

Theo khoản 1 Điều 590 Bộ luật Dân sự 2015, mức bồi thường thiệt hại do sức khỏe bị xâm phạm có thể bao gồm chi phí hợp lý cho việc cứu chữa, bồi dưỡng, phục hồi sức khỏe và chức năng bị mất hoặc suy giảm; thu nhập thực tế bị mất hoặc giảm sút của người bị thiệt hại; chi phí hợp lý và phần thu nhập thực tế bị mất của người chăm sóc người bị thiệt hại trong thời gian điều trị. Người bị thiệt hại còn có thể được bù đắp tổn thất về tinh thần theo khoản 2 Điều 590. Nếu các bên không thỏa thuận được thì mức tối đa là không quá 50 lần mức lương cơ sở do Nhà nước quy định.

Thứ hai, về trách nhiệm hành chính, bên cạnh việc bồi thường, tùy hành vi vi phạm, đơn vị cung cấp suất ăn có thể bị xử phạt theo khoản 1 Điều 3 Nghị định 115/2018/NĐ-CP, được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 124/2021/NĐ-CP. Mức phạt tối đa có thể lên tới 100 triệu đồng đối với cá nhân và 200 triệu đồng đối với tổ chức, đồng thời có thể phải thực hiện các biện pháp khắc phục như chi trả chi phí xử lý ngộ độc thực phẩm, đình chỉ hoạt động có thời hạn hoặc thu hồi giấy chứng nhận theo quy định.

Thứ ba, nếu hành vi vi phạm gây hậu quả nghiêm trọng, vấn đề không còn dừng ở xử phạt hành chính mà có thể chuyển sang trách nhiệm hình sự. Điều 317 Bộ luật Hình sự 2015 quy định Tội vi phạm quy định về an toàn thực phẩm (được sửa đổi bởi Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Hình sự năm 2025, có hiệu lực từ ngày 01/7/2025). 

Quy định mới đã nâng mức phạt lên cao hơn trước. Đối với hành vi sử dụng chất, hóa chất, kháng sinh, phụ gia thực phẩm cấm sử dụng hoặc ngoài danh mục cho phép; sử dụng động vật chết do bệnh, dịch bệnh để chế biến thực phẩm; hoặc các hành vi khác vi phạm quy định về an toàn thực phẩm gây hậu quả nghiêm trọng, người thực hiện hành vi có thể bị phạt tiền từ 100 triệu đến 400 triệu đồng hoặc phạt tù từ 2-5 năm.

Với trường hợp nghiêm trọng hơn (ví dụ như làm nhiều học sinh cùng bị ngộ độc), khung hình phạt có thể lên tới 3-7 năm tù hoặc phạt tiền từ 400 triệu đến 1 tỷ đồng. Ngoài ra còn có thể áp dụng hình phạt bổ sung như cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 1 đến 5 năm.

Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng không phải cứ xảy ra ngộ độc là mặc nhiên tất cả các bên liên quan đều phải chịu trách nhiệm như nhau. Trách nhiệm của từng chủ thể phải được xác định trên cơ sở hành vi cụ thể, nghĩa vụ pháp lý của họ và hậu quả thực tế.

Đối với ban giám hiệu và hiệu trưởng, đây là nhóm chủ thể có trách nhiệm quản lý, tổ chức và giám sát hoạt động bán trú. Hiệu trưởng là người đứng đầu cơ sở giáo dục, trực tiếp hoặc theo thẩm quyền ký hợp đồng với đơn vị cung cấp suất ăn, đồng thời có trách nhiệm tổ chức kiểm tra, giám sát quá trình giao nhận thực phẩm, thực hiện quy trình kiểm thực ba bước và bảo đảm các điều kiện an toàn thực phẩm trong nhà trường.

Vì vậy, nếu xảy ra hậu quả mà nguyên nhân có liên quan đến việc buông lỏng quản lý, không thực hiện hoặc thực hiện không đầy đủ các nghĩa vụ được giao, người có trách nhiệm có thể bị xem xét trách nhiệm kỷ luật theo quy định của pháp luật về cán bộ, công chức, viên chức và giáo dục. Trong trường hợp hành vi đủ yếu tố cấu thành tội phạm, có thể bị xem xét về trách nhiệm hình sự, chẳng hạn về tội thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng theo Điều 360 Bộ luật Hình sự 2015 hoặc tội vi phạm quy định về an toàn thực phẩm theo Điều 317, tùy thuộc vào hành vi cụ thể và mối quan hệ nhân quả với hậu quả xảy ra.

Đối với Ban đại diện cha mẹ học sinh, cơ quan có thẩm quyền phải xem xét thực tế Ban đại diện hoặc cá nhân cụ thể đã tham gia đến đâu trong việc lựa chọn, tổ chức, giám sát hoặc cung cấp suất ăn; có nghĩa vụ pháp lý nào và có hành vi vi phạm nghĩa vụ đó hay không.

Nói cách khác, khi xảy ra một vụ ngộ độc thực phẩm trong trường học, việc xác định trách nhiệm phải được nhìn theo toàn bộ chuỗi, từ khâu lựa chọn và ký hợp đồng, cung ứng, chế biến, vận chuyển, giao nhận đến tổ chức và giám sát bữa ăn tại trường. Mỗi chủ thể chỉ phải chịu trách nhiệm trong phạm vi hành vi, nghĩa vụ và hậu quả mà pháp luật có căn cứ để xác định. Đây cũng là cơ sở để tránh tình trạng đổ toàn bộ trách nhiệm cho một bên, trong khi những mắt xích khác của quy trình quản lý, giám sát lại bị bỏ qua.

PV: Trong trường hợp phụ huynh phát hiện bất thường trong suất ăn bán trú nhưng nhà trường không giải quyết, hoặc xử lý chưa thỏa đáng, phụ huynh cần thực hiện những bước nào để vừa bảo vệ quyền lợi và sức khỏe của con, vừa bảo đảm việc phản ánh có đủ căn cứ, chứng cứ pháp lý để yêu cầu các bên liên quan giải trình và chịu trách nhiệm?

Luật sư Nguyễn Ngọc Lan: Nếu phụ huynh phát hiện bất thường trong suất ăn bán trú nhưng nhà trường không giải quyết, hoặc đã giải quyết nhưng chưa thỏa đáng, điều quan trọng nhất là không nên chỉ dừng lại ở việc phản ánh bằng lời nói. Phụ huynh cần bình tĩnh, ghi nhận sự việc, lưu giữ chứng cứ và thực hiện đúng các bước để bảo vệ quyền lợi của con, đồng thời bảo đảm việc phản ánh của mình có căn cứ pháp lý.

Bước thứ nhất, ngay khi phát hiện bất thường, phụ huynh nên ghi nhận và lưu giữ chứng cứ. Có thể chụp ảnh, quay video suất ăn thực tế, giữ lại mẫu thức ăn (nếu có thể), đồng thời ghi rõ thời gian, địa điểm, đối chiếu với thực đơn được công khai và mức tiền ăn đã đóng. 

Nếu trẻ có biểu hiện ảnh hưởng đến sức khỏe, cần đưa trẻ đi khám sớm và lưu giữ đầy đủ hồ sơ bệnh án, kết quả xét nghiệm, đơn thuốc, hóa đơn chi phí điều trị... Đây là những tài liệu rất quan trọng để xác định thiệt hại và làm căn cứ yêu cầu bồi thường theo Điều 590 Bộ luật Dân sự 2015.

Bước thứ hai, phụ huynh nên phản ánh bằng văn bản với nhà trường và Ban đại diện cha mẹ học sinh. Theo khoản 2 Điều 4 Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023, người tiêu dùng (ở đây là phụ huynh) có quyền được cung cấp thông tin chính xác, đầy đủ về hàng hóa, dịch vụ. 

Vì vậy, phụ huynh có thể đề nghị nhà trường cung cấp hoặc cho đối chiếu những hồ sơ liên quan đến suất ăn và sự việc, chẳng hạn hồ sơ kiểm thực ba bước, sổ lưu mẫu thức ăn, hợp đồng cung cấp suất ăn, hóa đơn, chứng từ liên quan đến nguyên liệu của ngày xảy ra bất thường. 

Phụ huynh nên thực hiện việc này bằng đơn, email hoặc hình thức văn bản để có thể lưu lại, thay vì chỉ trao đổi miệng. Bởi khi sự việc không được giải quyết hoặc phát sinh tranh chấp, chính những tài liệu này sẽ giúp xác định phụ huynh đã phản ánh vấn đề gì, vào thời điểm nào và nhà trường đã tiếp nhận, xử lý ra sao.

Bước 3, nếu sau khi phản ánh mà nhà trường vẫn không giải quyết thỏa đáng, phụ huynh có thể kiến nghị tới cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền. Đồng thời, có thể gửi đơn phản ánh, kiến nghị tới Sở Giáo dục và Đào tạo để được kiểm tra, chỉ đạo xử lý; đồng thời phản ánh tới cơ quan có thẩm quyền về an toàn thực phẩm tại địa phương, như Chi cục An toàn vệ sinh thực phẩm hoặc Sở Y tế,... để kiểm tra và xử lý vấn đề an toàn thực phẩm theo chức năng. Tùy mô hình tổ chức và phân cấp quản lý tại địa phương, phụ huynh cũng có thể phản ánh tới Phòng văn hoá xã hội thuộc UBND cấp xã, phường nơi trường đóng trên địa bàn.

Bước thứ tư, nếu sự việc có dấu hiệu tội phạm, phụ huynh có quyền tố giác tới cơ quan Công an. Chẳng hạn, nếu có căn cứ cho rằng hành vi có dấu hiệu của tội lừa dối khách hàng theo Điều 198 Bộ luật Hình sự hoặc tội vi phạm quy định về an toàn thực phẩm theo Điều 317 Bộ luật Hình sự, phụ huynh có thể thực hiện quyền tố giác. 

Việc tiếp nhận và giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm được thực hiện theo Điều 144 và Điều 145 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, được sửa đổi, bổ sung năm 2021. Sau khi tiếp nhận, cơ quan có thẩm quyền sẽ tiến hành xác minh, đánh giá chứng cứ và thực hiện các thủ tục tiếp theo theo quy định.

Cuối cùng, nếu các bên không thể thỏa thuận được về việc bồi thường, phụ huynh có thể khởi kiện vụ án dân sự để yêu cầu bồi thường thiệt hại. Với tư cách là người đại diện hợp pháp của con chưa thành niên, phụ huynh có quyền khởi kiện dân sự yêu cầu Tòa án nhân dân có thẩm quyền giải quyết, căn cứ vào khoản 5 Điều 53 Luật An toàn thực phẩm 2010 và Điều 590 Bộ luật Dân sự 2015.

Điều quan trọng là phụ huynh không nên nóng vội hoặc chỉ tập trung vào việc yêu cầu nhà trường trả lời ngay. Trong những vụ việc liên quan đến suất ăn bán trú, chứng cứ là yếu tố then chốt. Từ hình ảnh suất ăn, thực đơn, mức tiền đã đóng, hồ sơ kiểm thực, sổ lưu mẫu, hợp đồng cung cấp đến hồ sơ khám chữa bệnh của trẻ, mỗi tài liệu đều có thể giúp làm rõ sự việc và xác định trách nhiệm của từng bên.

Vì vậy, nếu phản ánh tại trường không được giải quyết thỏa đáng, phụ huynh hoàn toàn có thể thực hiện các bước tiếp theo theo đúng trình tự pháp luật. Mục tiêu cuối cùng không chỉ là tìm ra bên chịu trách nhiệm, mà còn phải bảo đảm quyền lợi của trẻ và buộc những chủ thể có nghĩa vụ phải thực hiện đúng trách nhiệm của mình.

Trân trọng cảm ơn bà vì những chia sẻ vô cùng hữu ích!