Bác sĩ 26 năm cùng trẻ khuyết tật tìm đường tự lập

Bác sĩ Nguyễn Ngọc Tân khiến người khác chú ý bởi dáng người gầy gò, gương mặt nhiều nét ưu tư và chiếc áo thun giản dị ông mặc. Dù đã được giới thiệu “kia là đồng chí Tân - Giám đốc”, tôi vẫn thấy ở ông dáng vẻ của một ông giáo tận tụy hơn là một vị lãnh đạo đứng đầu đơn vị y tế thuộc Bộ. Ông tự tay tráng ấm, pha trà mời khách, rồi áy náy xin lỗi khi phải xử lý nốt công việc.

Lúc anh Nguyễn Văn Cường mang giấy tờ đến, bác sĩ Tân giới thiệu: “Đây là đồng chí Chánh văn phòng của Trung tâm”. Chúng tôi tròn mắt: “Hôm trước anh Cường trực ở phòng bảo vệ”. Bác sĩ Tân cười: “Ở đây, ai cũng một vai kiêm nhiệm nhiều việc và hỗ trợ nhau như vậy”.

Ở Thụy An, mọi việc diễn ra rất tự nhiên, ranh giới giữa người quản lý và nhân viên dường như chỉ nằm trên giấy tờ. Trong công việc thường ngày, mọi người sẵn sàng san sẻ, hỗ trợ nhau để bọn trẻ được chăm sóc và phục hồi tốt nhất. Bác sĩ Tân cũng thường nói “chúng tôi” khi nhắc đến thành quả của trung tâm.

Có lẽ, muốn hiểu vì sao bác sĩ Nguyễn Ngọc Tân chọn gắn bó với nơi này suốt 26 năm qua, phải bắt đầu từ điều ông luôn theo đuổi: “Đối xử với người bệnh bằng tình người”.

Nhiều người bảo, tốt nghiệp đại học, ngành y như ông, tương lai thênh thang ở các bệnh viện tuyến trên chứ mấy ai chọn “lội ngược dòng”. Vậy mà ông nộp đơn xin về quê Sen Chiểu (nay là xã Phúc Lộc, TP. Hà Nội) làm bác sĩ hợp đồng tuyến xã.

Lặng đi một lát, ông nói lý do của sự “ngược đời” ấy bắt nguồn từ một vết gợn trong ký ức: “Ngày thanh niên, tôi chăm sóc chú ruột nằm viện. Gặp một y sĩ là người cùng làng, cùng bà con trong họ, nhưng lại tỏ thái độ phớt lờ, lạnh nhạt - dù tôi chỉ hỏi những thông tin đơn giản mà người nhà của bệnh nhân thường hỏi y bác sĩ. Lúc đó tôi rất bực và tự hỏi: 'Người ta học được, tại sao mình không học được? Mình học để đối xử với người bệnh bằng tình người, chứ không phải bằng sự kiêu căng!'”.

Thế là ông đi học, từ Trường Trung cấp Quân y I (nay là Trường Cao đẳng Hậu cần I, Tổng cục Hậu cần), học tiếp ở Trường Đại học Y Thái Bình, rồi học chuyên khoa I, chuyên ngành phục hồi chức năng tại Trường Đại học Y Hà Nội.

Tháng 10 năm 1999, ông về xã - không chỉ là mong muốn làm một bác sĩ đối xử với người bệnh bằng sự tử tế, mà còn bởi chứng kiến người dân, có khi chỉ mắc bệnh thông thường mà vẫn phải đến các bệnh viện tuyến trên.

Ông chia sẻ: “Những chuyến đi đó không chỉ vất vả vì đường sá; khi người bệnh và người nhà đang hoang mang, lo lắng, họ còn cần một người có chuyên môn ở cơ sở để giải thích, tư vấn nên điều trị tại chỗ hay chuyển lên tuyến cao hơn. Có một bác sĩ là người địa phương, hiểu phong tục tập quán, hoàn cảnh từng gia đình và tiền sử bệnh tật của bà con - là đã khiến họ yên tâm hơn khi tìm đến trạm y tế”.

Ông cũng trăn trở trước tình trạng quản lý thuốc và dịch vụ khám chữa bệnh lúc bấy giờ. Việc dùng thuốc thiếu chuyên môn có thể khiến bệnh không khỏi, thậm chí để lại di chứng, ảnh hưởng lâu dài đến sức khỏe. Bác sĩ Tân nói: “Nếu trạm y tế xã có người đủ năng lực và hoạt động đúng chức năng, bà con sẽ có nơi khám chữa bệnh ban đầu đáng tin cậy, thay vì phải tự tìm đến những điểm bán thuốc tự phát”.

Ngoài những lý do trực tiếp đó, còn một lý do rất đời thường khiến ông chọn về quê: người dân Sen Chiểu là nông dân thuần túy, kinh tế khó khăn. Ông nghĩ đơn giản: Làm việc ở đâu cũng là chăm sóc sức khỏe nhân dân. Mình là người địa phương, ở gần gia đình thì có thể chăm nom người thân và phục vụ bà con sớm tối.

Ngoài giờ làm việc tại trạm y tế xã, ông tranh thủ khám bệnh nhưng không thu tiền công; người bệnh chỉ trả tiền thuốc theo đúng giá bán quy định. Những năm đầu công tác tại Thụy An, ông vẫn tiếp tục hỗ trợ người dân thăm khám theo cách ấy.

Làm việc ở Trạm y tế xã đến tháng 11 năm 2000, không chỉ khám chữa bệnh, ông còn đỡ đẻ hơn 100 ca, xử lý những ca trẻ sơ sinh suy hô hấp, sản phụ băng huyết cấp cứu giữa đêm…

Song không ít bất cập khi đó khiến bác sĩ trẻ trăn trở. Ông muốn làm nhiều hơn cho sức khỏe người dân, nhưng lực bất tòng tâm.

Đúng lúc ấy, một cái duyên đã đưa ông đến Thụy An. Người làng tới khám bệnh và thông tin với ông rằng trung tâm đang cần bác sĩ. Ông chia sẻ rất thật: “Bấy giờ năm 2000, cũng vào một ngày thu nắng hanh, con đường từ Quốc lộ 32 vào Trung tâm còn hẹp, đất đỏ bụi mù. Đến nơi, lưng áo đỏ bụi, Trung tâm hoang vu, đơn sơ giữa rừng bạch đàn. Lúc đó, tôi thoáng nản lòng”.

Nhưng sau khi đi thăm các khu, tìm hiểu những đối tượng đang được chăm sóc, người bác sĩ luôn nghĩ đến sức khỏe của dân nghèo đã bắt đầu nhìn khác. Ở đó có những “đứa trẻ” là con liệt sĩ, con em dân tộc thiểu số, gia đình nghèo, cần được chăm sóc và phục hồi chức năng... Ông tự hỏi lòng mình: “Nếu ai cũng chọn công việc nhẹ nhàng, thu nhập tốt, thì ai chăm sóc những đứa trẻ ấy?”

Ông xin lãnh đạo trung tâm cho mình ít ngày để suy nghĩ thêm. Ông về bàn với gia đình, họ muốn ông ở lại địa phương, bởi từ nhà lên Thụy An khoảng 15 km, trong khi ông chưa có xe máy, tiền vay đi học chưa trả hết…

Nhưng ông nói với cha - người từng làm cán bộ xã: “Nghề y, làm ở đâu cũng là phục vụ nhân dân. Con ở nhà phục vụ bà con, tạo được một cái phúc, thì lên Thụy An phục vụ các cháu khuyết tật, mồ côi, cái phúc ấy có lẽ gấp mười lần”... Cha ông lặng im rồi dặn: “Con đi đâu thì cũng cố gắng giữ gìn đạo đức, giữ lấy gia phong, đừng để điều gì tai tiếng”.

Với bác sĩ Tân, sự tận tâm không chỉ thể hiện trong cách đối xử với người bệnh mà còn ở thái độ thận trọng với chuyên môn. Khi các thiết bị vật lý trị liệu mới được đưa về, ông tự tìm hiểu, dịch tài liệu hướng dẫn rồi thử nghiệm trước trên… chính cơ thể mình để cảm nhận rồi mới làm cho bệnh nhân. Sau đó hướng dẫn cho các kỹ thuật viên, điều dưỡng viên và y sĩ. Ông cười: “Đâu chỉ có chuyện đó; từ bưng bô, đổ bỉm đến chăm sóc… không có gì là tôi chưa làm”.

Người khuyết tật ở Thụy An cũng có những đặc thù không thể áp dụng nguyên cách điều trị thông thường. Một buổi vật lý trị liệu, có khi 15 phút đầu là trò chuyện, vỗ về, tạo sự tin tưởng, giúp người bệnh bớt căng thẳng, thả lỏng cơ thể rồi mới bắt đầu tập luyện. Mỗi dạng tật, từ bại não thể co cứng, liệt mềm, thất điều đến tự kỷ, khiếm thính, đều đòi hỏi cách tiếp cận riêng… Vậy nên, hỏi về trường hợp nào, bác sĩ Tân cũng “đọc” rõ rành quê quán, tên tuổi người thân và hoàn cảnh gia đình của họ.

Những khó khăn trong sinh hoạt hằng ngày của người bệnh cũng khiến ông phải tìm cách điều chỉnh - từ những vật dụng tưởng chừng rất nhỏ. Trẻ bại não bị liệt một bên tay, các cụ già không thể tự xúc cơm vì chiếc bát dễ trượt; ông cho khoét một lỗ tròn trên mặt bàn để giữ bát cố định. Với những trường hợp tay bị co cứng, không thể cầm thìa cán nhỏ, ông hướng dẫn kỹ thuật viên quấn thêm giấy để cán thìa to hơn, vừa với khả năng cầm nắm. Chiếc cốc uống nước cũng được điều chỉnh, thêm hai quai cầm và vòi hút để trẻ dễ sử dụng… Đó không phải những thiết bị phức tạp, nhưng mỗi điều chỉnh đều bắt đầu từ việc quan sát xem người bệnh vướng ở đâu, có thể tự làm được việc gì và cần hỗ trợ đến mức nào.

Bác sĩ Tân trầm ngâm: “Không phải khiếm khuyết nào cũng có thể khắc phục hoàn toàn. Điều quan trọng là nhìn ra những khả năng còn lại của mỗi người, đặc biệt là trẻ nhỏ để tiếp tục bồi đắp. Muốn vậy, người chăm sóc phải đủ gần gũi để trẻ tin tưởng, không thu mình lại; và kiên trì tìm cách giúp trẻ tự thực hiện những việc phù hợp với khả năng.

Giảm bớt sự phụ thuộc vào người khác chính là để các cháu nhận ra khả năng của riêng mình. Nhìn các cháu tự xúc được thìa cơm, ánh mắt sáng lên vui sướng, đó là “liều thuốc bổ” đối với người làm nghề y”.

Nhiều người ái ngại hỏi bác sĩ Tân: Làm việc ở nơi tiếp nhận những ca bệnh khó, từ trẻ bại não, tự kỷ đến trẻ mang di chứng chất độc da cam… trong khi thu nhập thấp hơn hẳn bạn bè cùng lứa, có bao giờ ông chạnh lòng?

Ông cười: “Trước gian thờ nhà tôi chỉ treo hai bức tranh: một chữ Tâm thêu tay, một chữ Phúc làm bằng đá quý”. Chữ Tâm do một em nhỏ khuyết tật từng được ông hỗ trợ phục hồi chức năng và học nghề ở trung tâm thêu tặng. Chữ Phúc là món quà của một học trò người Lào Cai tặng bác sĩ Tân, sau khi đã tốt nghiệp lớp học nghề làm tranh đá quý.

Ông bảo: “Với tôi, đó là tài sản vô giá. Các cháu cảm nhận được cái Tâm của mình và chúc cho mình cái Phúc. Đúng như lời cha tôi dặn: “Con cứ làm những gì mà con cho là đúng, có Phúc ắt sẽ có Phần””.

Bác sĩ Tân bảo, có những trường hợp “chết tôi cũng không quên được”; như Nguyễn Văn Nhâm, sinh năm 1993, quê Phú Thọ. Nhâm bị còi xương, suy dinh dưỡng nặng. Một lần đá bóng cùng bạn, em bị gãy chân. Bác sĩ Tân phải đưa đến Bệnh viện Đa khoa Sơn Tây cấp cứu.

Thấy người đàn ông gầy gò bế một đứa trẻ, xin được ưu tiên cho cháu để còn về lo cho “đàn con” ở nhà; các bệnh nhân đang xếp hàng hỏi ông có mấy con, ông đùa: “Em có khoảng 150 đứa”.

Khi biết ông là bác sĩ của trung tâm Thụy An, bà con bảo nhau “ưu tiên cho cháu vào đi để anh ấy còn về chăm lo các cháu khác”.

Hay hai chị em người dân tộc thiểu số ở Cao Bằng từng được đưa xuống Bệnh viện Quân y 105 phẫu thuật chỉnh hình. Không chỉ bố trí phòng tự nguyện miễn phí, lãnh đạo các cấp của Bệnh viện Quân y 105 còn đến thăm hỏi, hỗ trợ nhu yếu phẩm cho người mẹ xuống chăm sóc các con.

Bác sĩ Tân nhớ lại câu nói của những thầy thuốc quân ý: “Chúng tôi phải cảm ơn các anh ở Thụy An đã nuôi dưỡng các cháu để bố mẹ chúng có thời gian tập trung sản xuất. Cũng chính bố mẹ các cháu là những “cột mốc sống”, hỗ trợ người lính biên phòng của chúng tôi bảo vệ biên cương”…

Ông bảo, chính những sẻ chia, chung tay giúp đỡ đó đã giúp ông ngày càng vững bước trên con đường đã chọn. Cũng bởi vậy, điều mà các thế hệ bác sĩ, cán bộ, nhân viên ở Thụy An hướng tới không chỉ là cải thiện tình trạng sức khỏe, mà còn là tìm cách để các em có cơ hội học tập, làm việc và tự lập.

Định hướng ấy được vun đắp qua nhiều giai đoạn phát triển của Trung tâm, từ chăm sóc, phục hồi chức năng đến giáo dục và dạy nghề. Bác sĩ Tân tiếp nối công việc của các thế hệ đi trước, cùng đồng nghiệp tìm thêm những cách làm phù hợp với khả năng và nhu cầu của từng em.

Nguyễn Đức Hạnh, sinh năm 1992 là một trong những trường hợp cho thấy hành trình ấy có thể đưa một đứa trẻ đi xa đến đâu.

Không có bố, mẹ đi bước nữa, Hạnh sống với bà ngoại. Năm 2004, em được đưa đến Thụy An. Thể trạng nhỏ bé, yếu ớt, khuyết tật vận động, nhưng Hạnh có nhận thức tốt. Bác sĩ Tân nhìn thấy ở em những khả năng có thể tiếp tục phát triển nếu được chăm sóc và tạo điều kiện học tập.

Những ngày đầu xa nhà không dễ dàng. Hạnh nhớ người thân, mất khoảng nửa năm mới bắt đầu thích nghi. Dần dần, các cô chú ở Thụy An trở thành người thân của Hạnh; có những lúc em còn không muốn về nhà.

Nhưng sự gắn bó ấy không có nghĩa Hạnh luôn ngoan. Hạnh chia sẻ thẳng thắn: “Chắc chị cũng biết, những đứa trẻ lớn lên mà không có bố mẹ thì như thế nào… Có thời gian, tôi nghịch ngợm, trốn khỏi trung tâm ra quán Internet chơi. Bác sĩ Tân tìm đến tận nơi đưa về. Những ngày tôi phải viết bản kiểm điểm vì vi phạm nội quy đều là những hôm bác sĩ Tân trực. Cũng chính ông thường động viên tôi cố gắng học”.

Song, Hạnh vẫn lười, trốn những buổi được giáo viên ôn tập miễn phí và chưa bao giờ nghĩ mình có thể vào đại học.

Bước ngoặt đến khi Hạnh thi đỗ ngành Giáo dục đặc biệt, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, theo định hướng của Trung tâm. Nhưng “học kỳ đầu, tôi gần như chỉ đủ điểm qua các môn, ít giao tiếp với bạn bè và thường nhớ Thụy An, hễ tranh thủ được lúc nào là đón xe buýt về Trung tâm lúc đó. Phải đến khi nhớ lại lời dặn của các bác ở Trung tâm về điều kiện tiếp tục được hỗ trợ chi phí học tập - phải có kết quả xếp loại khá trở lên, tôi mới bắt đầu cố gắng hơn”, anh chia sẻ.

Và càng hiểu về ngành học, Hạnh càng nghĩ đến ngày trở lại Thụy An - nơi anh đã được dạy dỗ, điều trị, khơi tiềm năng, và từng bước đồng hành. Tốt nghiệp đại học, Hạnh trở về trung tâm làm việc. Hiện nay, anh là giáo viên dạy trẻ khiếm thính, phụ trách những lớp có học sinh ở nhiều độ tuổi khác nhau.

Ở Thụy An, chăm sóc một đứa trẻ không thể chỉ tính bằng số ngày điều trị hay mức độ cải thiện vận động. Mà còn phải nghĩ đến chuyện em sẽ sống thế nào khi lớn lên, có thể học nghề gì, làm được những việc gì và có cơ hội tự quyết định cuộc đời mình hay không.

Bác sĩ Tân nhớ mãi câu chuyện về một đứa trẻ vùng cao từng học nghề tại trung tâm. Ngày đó, quy chế quản lý và sổ sách chưa bài bản như hiện nay. Sản phẩm do các lớp học nghề làm ra được bán lấy tiền, trích một phần chia lại cho các em, gọi là “trả công”, mỗi em nhận được 50.000 đồng.

Số tiền không lớn, nhưng khoảnh khắc người cha đến đón con về nghỉ Tết đã trở thành dấu mốc của đứa trẻ. Cầm tiền trên tay, em chạy lại khoe: “Cứ bảo con không làm được gì, nói con làm vướng bận người khác... Bây giờ xuống đây, con đã làm ra tiền rồi!”.

Bác sĩ Tân xoa đầu em, hỏi số tiền ấy định dùng mua quà hay tiêu vào việc gì. Câu trả lời của đứa trẻ khiến ông nhớ mãi: “Con về mừng tuổi cho các em con”.

Đó cũng là điều bác sĩ Tân theo đuổi suốt những năm làm việc tại Thụy An: tìm ra việc mỗi đứa trẻ có thể làm được, giúp các em nhận ra giá trị của bản thân, thay vì chỉ nhìn vào những điều không thể.

Với đa số, đứng trên sân khấu biểu diễn, học một nghề, có việc làm, lập gia đình hay tự kiếm tiền phụ giúp cha mẹ là những điều rất bình thường. Nhưng ở Thụy An, sau mỗi kết quả ấy là một hành trình dài của những đứa trẻ từng gặp nhiều hạn chế trong vận động, giao tiếp, nhận thức và khả năng hòa nhập.

Đội văn nghệ với 100% thành viên là học sinh khiếm thính đã nhiều lần giành giải tại các cuộc thi lớn nhỏ; đội nhảy là học sinh tự kỷ, có thể tự tin, bình tĩnh đứng trên sân khấu biểu diễn; những học sinh khuyết tật sau thời gian được phục hồi chức năng, học nghề đã có thể làm việc, tự lo cuộc sống, xây dựng gia đình, thậm chí trở thành chỗ dựa kinh tế cho cha mẹ…

Đó là thành quả của quá trình chăm sóc, phục hồi, giáo dục dạy nghề bền bỉ của các thế hệ bác sĩ, cán bộ nhân viên Thụy An; đặc biệt là nỗ lực vươn lên của các em nhỏ. Với những đứa trẻ bắt đầu từ “vạch xuất phát âm”, mỗi bước tiến đến sự tự tin, tự lập đều là một dấu mốc lớn.

Bác sĩ Tân nói về cách tổ chức công việc ở Trung tâm: “Chúng tôi xây dựng một tập thể đoàn kết thống nhất từ dưới lên trên, từ trên xuống dưới. Khi trên dưới một lòng thì làm việc sẽ thoải mái và hiệu quả hơn”.

Sự đồng lòng ấy còn thể hiện trong những lúc trung tâm đối diện khó khăn. Thụy An chỉ được giao quyền tự chủ ở mức thấp; nguồn thu chủ yếu đủ trả lương cho lao động hợp đồng, các hoạt động khác vẫn dựa vào ngân sách Nhà nước. Trung tâm phải cân đối để duy trì hoạt động và bảo đảm cơ hội phục hồi chức năng cho trẻ.

Với những gia đình quá khó khăn, trung tâm tìm cách giảm chi phí. Có nhiều trường hợp, gia đình chỉ phải trả tiền 3/5  kỹ thuật phục hồi chức năng, 2 kỹ thuật còn lại được miễn phí. Thậm chí có không ít trường hợp được trung tâm giảm tiếp 50% số tiền phải đóng.

Những thay đổi về chính sách phụ cấp cũng đòi hỏi trung tâm sắp xếp lại công việc. Giám đốc Nguyễn Ngọc Tân đưa nhân viên bếp tham gia hướng dẫn trẻ nấu ăn, chế biến, sơ chế thực phẩm; vừa giúp trẻ rèn kỹ năng sống, vừa tạo cơ sở bố trí công việc và bảo đảm quyền lợi cho người lao động theo quy định.

Sau hơn 26 năm gắn bó với Thụy An, điều khiến bác sĩ Nguyễn Ngọc Tân lo lắng nhất là đội ngũ kế cận.

Ông chia sẻ, thu nhập trong lĩnh vực bảo trợ xã hội còn thấp, khiến việc giữ chân bác sĩ trẻ ở Thụy An không dễ. Có những người xin vào làm việc, nhưng sau một thời gian lại rời đi vì áp lực cơm áo.

Giọng ông chùng xuống: “Thụy An có một bác sĩ sinh năm 1981, sau những năm làm việc ở Trung tâm, chuyên môn đã khá. Nhưng sắp giỗ đầu bác sĩ ấy… Bây giờ, khi tôi phải về Hà Nội họp hoặc đi công tác mà ở Trung tâm phát sinh ca bệnh khó, tôi vẫn phải theo dõi qua hệ thống camera giám sát, kết nối qua telehealth để hỗ trợ bác sĩ ở nhà trong quá trình đánh giá, xử lý ca bệnh. Tôi chỉ còn khoảng 6 năm nữa là đến tuổi nghỉ hưu. Tre đã già mà măng chưa mọc…”

Ông bảo đây là bài toán vượt quá khả năng của người đứng đầu Trung tâm. Thụy An cần cơ chế đủ sức thu hút, giữ chân và phát triển đội ngũ chuyên môn để duy trì chất lượng chăm sóc lâu dài…

Vị bác sĩ tận tụy ấy đăm chiêu nhìn về phía bọn trẻ. Ở đó vẫn ríu ran tiếng gọi “bác Tân ơi”, “chú Tân ơi”, “ông Tân ơi”, “bố Tân ơi”…

Khắp khuôn viên của trung tâm, trên những vòm cây, nắng, lá xôn xao.