Đằng sau sự im lặng của trẻ bị bạo lực học đường

Liên tiếp những vụ việc học sinh bị bạo lực học đường gây xôn xao dư luận thời gian qua, từ vụ nữ sinh bị làm nhục ở xã Vĩnh Quỳnh (Hà Nội) đến vụ việc học sinh ở Lâm Đồng được phản ánh bị đánh nhiều lần, bị ép đưa tiền trong thời gian dài, đều có một điểm chung là nạn nhân đã âm thầm chịu đựng trước khi sự việc được phát hiện.

Không ít phụ huynh băn khoăn, nếu các em nói sớm hơn với gia đình hoặc thầy cô thì liệu những hậu quả đáng tiếc có được ngăn chặn? Tuy nhiên, theo chuyên gia tâm lý Hoàng Quốc Lân, đây là cách nhìn xuất phát từ góc độ của người lớn, trong khi trải nghiệm tâm lý của trẻ lại hoàn toàn khác.

Im lặng là cách trẻ tự bảo vệ mình trước nỗi sợ

Chuyên gia Hoàng Quốc Lân cho biết, dưới góc độ tâm lý lâm sàng, sự im lặng của trẻ không phải là điều bất thường. Đây thường là phản ứng xuất hiện khi trẻ phải sống trong cảm giác sợ hãi và mất an toàn kéo dài.

Ông phân tích, ở góc độ nhận thức, nhiều trẻ dần hình thành những suy nghĩ như: "Nói ra cũng không ai giúp được", "Ngày mai mình vẫn phải đến trường", hay "Nếu các bạn biết mình mách người lớn thì mọi chuyện sẽ còn tệ hơn". Những suy nghĩ này khiến trẻ tin rằng im lặng là lựa chọn ít rủi ro nhất.

"Khi đứa trẻ không còn nhìn thấy khả năng được bảo vệ, các em sẽ ưu tiên cách giúp mình tồn tại trong hoàn cảnh hiện tại hơn là tìm cách chấm dứt vấn đề. Vì vậy, sự im lặng nhiều khi không phải là cam chịu mà là một chiến lược sinh tồn về mặt tâm lý", chuyên gia Hoàng Quốc Lân phân tích.

Ông cho biết thêm, dưới góc độ hành vi, nhiều trẻ từng có trải nghiệm không tích cực khi tìm kiếm sự giúp đỡ. Có em từng kể với người lớn nhưng sự việc không được giải quyết, có em chứng kiến bạn bè lên tiếng nhưng tình trạng bắt nạt vẫn tiếp diễn. Từ đó, trẻ dần học được rằng việc cầu cứu không mang lại hiệu quả.

Trong khi đó, việc im lặng lại giúp các em tránh được những hậu quả trước mắt như bị trả thù, bị cô lập hoặc tiếp tục bị đe dọa. Chính cơ chế này khiến hành vi im lặng ngày càng được củng cố. Đặc biệt, với các vụ việc mang tính làm nhục, xâm hại cơ thể hoặc phát tán hình ảnh, lời nói xúc phạm trên mạng xã hội, trẻ còn phải đối diện với cảm giác xấu hổ rất lớn.

"Nhiều em không chỉ sợ người gây bạo lực mà còn sợ ánh mắt của bạn bè, sợ bị đánh giá, sợ bố mẹ thất vọng. Cảm giác xấu hổ khiến các em thu mình và giấu kín câu chuyện, ngay cả khi đang chịu tổn thương rất nặng nề", chuyên gia nhận định.

Điều trẻ cần nhất là một môi trường đủ an toàn để lên tiếng

Theo chuyên gia Hoàng Quốc Lân, để lý giải sự im lặng của trẻ, không thể chỉ nhìn vào bản thân các em mà cần xem xét cả môi trường gia đình, nhà trường và các mối quan hệ xung quanh. Ông cho rằng, có không ít trường hợp cha mẹ rất yêu thương con nhưng vô tình tạo ra khoảng cách bằng việc thường xuyên trách mắng, phủ nhận cảm xúc hoặc quá chú trọng thành tích học tập. Điều này khiến trẻ lo sợ sẽ bị quy trách nhiệm nếu kể về việc mình bị bắt nạt.

"Tâm lý của nhiều trẻ là sợ bố mẹ buồn, sợ bị cho rằng mình yếu đuối hoặc không biết tự bảo vệ bản thân. Vì thế, các em chọn giữ kín câu chuyện thay vì chia sẻ", ông Lân nói.

Bên cạnh gia đình, môi trường học đường cũng đóng vai trò quyết định. Nếu học sinh cảm thấy giáo viên không thực sự lắng nghe, hoặc lo ngại việc tố giác sẽ khiến mình bị gắn mác là "mách lẻo", trẻ sẽ càng ngại tìm kiếm sự giúp đỡ. Một môi trường mà bạo lực bị xem là "chuyện bình thường", hoặc những lời trêu chọc bị coi là "đùa cho vui", sẽ vô tình khiến nạn nhân cảm thấy cô độc và mất niềm tin.

Theo chuyên gia Hoàng Quốc Lân, điều quan trọng nhất là giúp trẻ cảm nhận được sự an toàn về mặt tâm lý. Khi trẻ tin rằng người lớn sẽ lắng nghe mà không phán xét, tin tưởng thay vì nghi ngờ, bảo vệ thay vì đổ lỗi, các em sẽ có nhiều khả năng chia sẻ sớm hơn.

Ông cũng khuyến cáo phụ huynh cần quan sát những thay đổi bất thường của con như đột nhiên sợ đến trường, thường xuyên mất ngủ, thu mình, dễ cáu gắt, giảm kết quả học tập hoặc liên tục xin nghỉ học. Đây đều có thể là những tín hiệu cho thấy trẻ đang gặp khó khăn nhưng chưa đủ dũng khí để nói ra.

"Điều chúng ta cần nhớ là sự im lặng của trẻ không bao giờ đồng nghĩa với việc các em không cần giúp đỡ. Ngược lại, đó có thể là lời kêu cứu thầm lặng. Gia đình, nhà trường và xã hội cần cùng xây dựng một môi trường mà ở đó trẻ tin rằng khi lên tiếng, các em sẽ được lắng nghe, được thấu hiểu và được bảo vệ. Chỉ khi cảm thấy an toàn về mặt tâm lý, trẻ mới đủ can đảm tìm kiếm sự giúp đỡ trước khi những tổn thương trở nên quá lớn", chuyên gia tâm lý Hoàng Quốc Lân nhấn mạnh./.