Bảo vệ trẻ em trong thời đại số: Cần một “cổng trường” trên không gian mạng

Vụ việc một nam sinh 15 tuổi tại TP. Hồ Chí Minh mắc rối loạn tâm lý, bị tác động bởi các hội nhóm độc hại trên mạng xã hội dẫn đến hành vi dùng hung khí tấn công 5 học sinh cùng trường đã dấy lên hồi chuông cảnh báo khẩn thiết về an toàn học đường thời đại số.

Trao đổi với PV Tạp chí Trẻ em Việt Nam, TS. LS Đặng Văn Cường - Ủy viên Ban Chấp hành Hội Bảo vệ Quyền trẻ em Việt Nam đã phân tích chi tiết các căn cứ xác định trách nhiệm pháp lý, đồng thời nhấn mạnh yêu cầu cấp thiết trong việc xây dựng cơ chế "3 lớp bảo vệ". Từ đó, bảo vệ triệt để quyền trẻ em và ngăn chặn rủi ro ngay từ sớm, đưa "cổng trường" lên cả không gian mạng - nơi các em đang sống, học tập và hình thành nhân cách mỗi ngày.

PV: Thưa luật sư, dưới góc độ pháp lý, ông đánh giá như thế nào về vụ việc một nam sinh 15 tuổi dùng hung khí tấn công, khiến 5 học sinh khác bị thương? Với những thông tin ban đầu được cơ quan công an công bố, những yếu tố nào cần được làm rõ để xác định trách nhiệm pháp lý của nam sinh này?

TS.LS Đặng Văn Cường: Việc một học sinh sử dụng hung khí tấn công nhiều học sinh khác trong môi trường trường học tiềm ẩn nguy cơ rất lớn đối với tính mạng, sức khỏe và sự an toàn của học sinh, giáo viên cũng như những người có mặt tại trường. Do đó, việc cơ quan điều tra khẩn trương vào cuộc, thu thập chứng cứ, xác định nguyên nhân và làm rõ bản chất hành vi là cần thiết.

Vụ việc có dấu hiệu của tội Giết người, quy định tại Điều 123 Bộ luật Hình sự. Tuy nhiên, để xác định có đủ căn cứ xử lý hình sự nam sinh về tội danh này hay không, cơ quan chức năng cần làm rõ nhiều yếu tố, trong đó có khả năng nhận thức, điều khiển hành vi, độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự, đồng thời đánh giá tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi.

Trong quá trình xác minh, nếu có nghi ngờ về khả năng nhận thức, điều khiển hành vi của nam sinh, cơ quan điều tra có thể trưng cầu giám định tâm thần để xác định tình trạng của em tại thời điểm thực hiện hành vi. Bên cạnh đó, cơ quan chức năng cần làm rõ nguồn gốc, đặc điểm của hung khí, động cơ, mục đích cũng như khả năng sát thương của hung khí để đánh giá đầy đủ tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi và xác định có hay không hành vi phạm tội liên quan đến vũ khí quân dụng.

Đặc biệt, theo Bộ luật Hình sự, người từ đủ 14 tuổi trở lên phải chịu trách nhiệm hình sự về một số tội danh, trong đó có tội Giết người và tội Cố ý gây thương tích. Do đó, việc xác định chính xác độ tuổi của nam sinh có ý nghĩa quan trọng trong quá trình giải quyết vụ việc.

Cùng với đó, các biểu hiện tâm lý, cảm xúc và thông tin về quá trình điều trị của nam sinh cũng cần được làm rõ. Cơ quan chức năng có thể thu thập hồ sơ bệnh án, quá trình khám và điều trị để đánh giá khả năng nhận thức, điều khiển hành vi của em; trường hợp cần thiết có thể trưng cầu giám định tâm thần.

Trường hợp nam sinh đủ tuổi chịu trách nhiệm hình sự nhưng tại thời điểm thực hiện hành vi bị hạn chế khả năng nhận thức, điều khiển hành vi mà không mất hoàn toàn khả năng này, đồng thời hành vi gây thương tích cho các học sinh khác có dấu hiệu tội phạm, cơ quan điều tra sẽ căn cứ các tình tiết cụ thể để xem xét xử lý về tội Cố ý gây thương tích hoặc tội Giết người.

Nếu nam sinh đủ tuổi chịu trách nhiệm hình sự và có khả năng nhận thức, điều khiển hành vi, cơ quan chức năng sẽ tiếp tục làm rõ nguyên nhân, động cơ, mục đích, tính chất nguy hiểm của hành vi và khả năng sát thương của hung khí. Trường hợp hành vi xuất phát từ mâu thuẫn trong học tập, sinh hoạt giữa các học sinh, những yếu tố này cũng sẽ được xem xét để xác định tội danh phù hợp.

Nếu có căn cứ cho thấy nam sinh thực hiện hành vi với mục đích tước đoạt tính mạng người khác hoặc hành vi có khả năng dẫn đến chết người, có thể bị xử lý về tội Giết người theo Điều 123 Bộ luật Hình sự. Trường hợp không đủ căn cứ chứng minh mục đích giết người, nhưng hành vi đủ yếu tố cấu thành tội phạm, vẫn có thể bị xử lý về tội Cố ý gây thương tích theo Điều 134 Bộ luật Hình sự.

PV: Theo thông tin công bố, nam sinh này đã xem các nội dung tiêu cực từ một hội, nhóm trên nền tảng mạng xã hội nước ngoài, được cho là có tác động đến nhận thức và hành vi. Vậy pháp luật hiện hành đang quy định trách nhiệm bảo vệ trẻ em trước các nội dung bạo lực, tiêu cực trên môi trường mạng như thế nào?

TS.LS Đặng Văn Cường: Bảo vệ trẻ em luôn là một trong những mối quan tâm hàng đầu của Đảng và Nhà nước, đồng thời là trách nhiệm pháp lý của cha mẹ, nhà trường và nhiều chủ thể khác trong xã hội. Việt Nam đã xây dựng và hình thành một khung pháp lý tương đối toàn diện nhằm bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng.

Trong bối cảnh xã hội số, khi mỗi người dần trở thành một công dân số, bảo vệ trẻ em trên không gian mạng có ý nghĩa quan trọng đối với sự phát triển của trẻ cũng như tương lai của đất nước. Vì vậy, hệ thống pháp luật cũng ngày càng được hoàn thiện để quản lý, phát triển các nền tảng số, bảo vệ chủ quyền quốc gia, quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể, đồng thời tăng cường bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng.

Một số quy định đáng chú ý có thể kể đến như: Luật Công nghệ thông tin quy định Nhà nước, xã hội và nhà trường có trách nhiệm bảo vệ trẻ em trước tác động tiêu cực của thông tin trên môi trường mạng. Gia đình có trách nhiệm ngăn chặn trẻ tiếp cận những thông tin không có lợi, trong khi các nhà cung cấp dịch vụ phải có biện pháp ngăn ngừa trẻ em tiếp cận những nội dung này.

Luật Trẻ em xác lập quyền được tiếp cận thông tin phù hợp với độ tuổi và sự phát triển của trẻ, đồng thời quy định trách nhiệm bảo vệ trẻ em trong môi trường mạng.

Đáng chú ý, Nghị định 147/2024/NĐ-CP về quản lý, cung cấp, sử dụng dịch vụ Internet và thông tin trên mạng, có hiệu lực từ ngày 25/12/2024, đã tăng cường trách nhiệm quản lý tài khoản mạng xã hội, xử lý nội dung vi phạm và bổ sung các cơ chế liên quan đến người sử dụng là trẻ em.

Tuy nhiên, pháp luật chỉ là một phần của bài toán. Các quy định sẽ khó phát huy hiệu quả nếu chỉ dừng lại trên giấy, mà cần được tuyên truyền để chuyển hóa thành nhận thức và tác động trực tiếp đến hành vi của các chủ thể. Cùng với đó, cần xây dựng cơ chế tổ chức thực thi đủ hiệu lực, hiệu quả, bảo đảm pháp luật được thực hiện trong thực tế.

Một yêu cầu quan trọng hiện nay là hướng tới “an toàn ngay từ khâu thiết kế” đối với các nền tảng mà trẻ em sử dụng. Công nghệ cần có khả năng nhận diện nội dung kích động bạo lực, xâm hại, bắt nạt, đe dọa; đồng thời cung cấp cơ chế báo cáo thuận tiện, xử lý nhanh, cảnh báo độ tuổi và hạn chế khả năng trẻ tiếp cận các nội dung nguy hiểm.

Đặc biệt, cần quan tâm đến thuật toán đề xuất nội dung. Trách nhiệm của nền tảng không chỉ dừng ở việc xử lý nội dung do người dùng đăng tải, mà còn phải xem xét cách hệ thống của mình phân phối và đề xuất nội dung cho trẻ em. Đây là vấn đề chính sách còn khá mới, cần tiếp tục được nghiên cứu và hoàn thiện trong thời gian tới.

PV: Công an TP.HCM khuyến cáo phụ huynh cần tăng cường quan tâm, quản lý và đồng hành cùng con trong quá trình sử dụng Internet. Ở góc độ vừa là một chuyên gia luật, vừa là một người cha, theo ông có cần kiểm soát toàn bộ thiết bị, tài khoản và hoạt động trực tuyến của trẻ hay không? 

TS.LS Đặng Văn Cường: Không thể phủ nhận Internet mang lại nhiều giá trị tích cực cho đời sống xã hội, từ thúc đẩy phát triển kinh tế, văn hóa đến mở rộng cơ hội tiếp cận thông tin. Tuy nhiên, môi trường này cũng tiềm ẩn không ít tác động tiêu cực, đặc biệt đối với trẻ em.

Việc sử dụng Internet thiếu kiểm soát có thể ảnh hưởng đến sức khỏe, nhận thức và quá trình hình thành nhân cách của trẻ. Lạm dụng Internet trong thời gian dài có thể gây ảnh hưởng đến thị lực, hệ cơ xương, tuần hoàn; trong khi việc tiếp xúc với những thông tin không phù hợp, không được kiểm soát có thể dẫn đến nhận thức lệch lạc, từ đó tác động đến quá trình phát triển nhân cách của trẻ. Vì vậy, quản lý trẻ em trên không gian mạng là yêu cầu tất yếu và cũng là trách nhiệm của mỗi quốc gia, trong đó có sự tham gia trực tiếp của gia đình, nhà trường và các cơ quan chức năng.

Theo tôi, quản lý không đồng nghĩa với kiểm soát tuyệt đối. Trẻ em cũng là chủ thể của các quyền về đời sống riêng tư, tiếp cận thông tin, giao tiếp và phát triển. Do đó, cha mẹ không nên biến việc quản lý Internet thành việc đọc mọi tin nhắn, theo dõi mọi cuộc trò chuyện hay can thiệp hoàn toàn vào đời sống riêng tư của con trẻ.

Ở chiều ngược lại, quyền riêng tư không có nghĩa trẻ được tự do tiếp cận mọi nội dung trên Internet mà không có sự hướng dẫn và bảo vệ của người lớn. Đặc biệt với trẻ ở lứa tuổi THCS, việc quản lý cần dựa trên ba nguyên tắc: phù hợp với độ tuổi và mức độ trưởng thành của trẻ; minh bạch, có trao đổi giữa cha mẹ và con; và mục tiêu cuối cùng là bảo vệ, thay vì kiểm soát.

Cha mẹ cần biết con đang sử dụng nền tảng nào, tham gia những nhóm nào, dành bao nhiêu thời gian cho Internet và thường xuyên tiếp cận loại nội dung gì. Quan trọng hơn, cha mẹ cần trang bị cho trẻ kỹ năng tự bảo vệ như chặn tài khoản, báo cáo nội dung xấu, nhận diện lừa đảo, bắt nạt trên mạng và tìm kiếm sự trợ giúp khi gặp nguy hiểm.

Sự giám sát hiệu quả nhất không nằm ở việc cha mẹ nắm giữ mật khẩu, mà ở việc xây dựng đủ niềm tin để trẻ chủ động chia sẻ khi gặp vấn đề trên môi trường mạng.

PV: Trách nhiệm bảo vệ trẻ trên không gian mạng không thể chỉ đặt lên vai cha mẹ mà cần sự phối hợp của nhiều chủ thể. Theo ông cần xây dựng một cơ chế “3 lớp bảo vệ” cho trẻ trên môi trường số như thế nào: gia đình – nhà trường – nền tảng/cơ quan quản lý?

TS.LS Đặng Văn Cường: Bảo vệ trẻ em trên không gian mạng phải được nhìn nhận là trách nhiệm liên kết giữa gia đình, nhà trường, nền tảng số và Nhà nước, không thể chỉ yêu cầu trẻ hoặc cha mẹ tự kiểm soát việc sử dụng Internet. Khi cả ba lớp được duy trì, củng cố và vận hành đồng bộ, hiệu quả bảo vệ trẻ em sẽ được nâng lên.

Lớp thứ nhất - Gia đình: bảo vệ gần nhất. Cha mẹ cần trở thành “người đồng hành số” của trẻ. Không chỉ mua điện thoại cho con mà cần hướng dẫn con sử dụng thiết bị an toàn; không chỉ hỏi “hôm nay con được mấy điểm?” mà còn nên hỏi “hôm nay con đã xem gì, gặp chuyện gì trên mạng, có ai khiến con sợ hoặc khó chịu không?”.

Lớp thứ hai - Nhà trường: phát hiện và can thiệp sớm. Nhà trường cần tăng cường giáo dục đạo đức, pháp luật, kỹ năng sống, kỹ năng kiểm soát cảm xúc, giải quyết xung đột và sử dụng mạng xã hội an toàn.

Đồng thời, cần xây dựng cơ chế để giáo viên, cán bộ tư vấn tâm lý học đường và phụ huynh có thể chia sẻ thông tin về những dấu hiệu bất thường của trẻ. Quá trình này phải bảo đảm nguyên tắc tôn trọng, bảo mật và không kỳ thị trẻ.

Lớp thứ ba - Nền tảng số và cơ quan quản lý nhà nước: bảo vệ bằng pháp luật và công nghệ. Các nền tảng cần có trách nhiệm cao hơn trong việc kiểm soát những nội dung nguy hiểm đối với trẻ em. Cơ quan quản lý cần tăng cường thanh tra, kiểm tra, xử lý vi phạm và tiếp tục hoàn thiện các tiêu chuẩn kỹ thuật liên quan.

Điều quan trọng là ba lớp bảo vệ này phải được kết nối và vận hành liên thông. Không thể để gia đình phát hiện vấn đề nhưng không biết thông báo cho ai; nhà trường nhận diện được nguy cơ nhưng thiếu công cụ can thiệp; hay nền tảng có công nghệ nhưng thiếu cơ chế phối hợp với cơ quan chức năng.

Từ góc độ bảo vệ quyền trẻ em, tôi cho rằng cần thay đổi một nhận thức quan trọng. Một đứa trẻ có hành vi bạo lực không chỉ là đối tượng cần xử lý mà cũng có thể là một đứa trẻ đang gặp vấn đề, cần được phát hiện, hỗ trợ và giáo dục. Tương tự, một đứa trẻ bị bạo lực không chỉ cần được điều trị thương tích mà còn cần được bảo vệ về tâm lý, danh dự, nhân phẩm, quyền riêng tư và hỗ trợ phục hồi.

Chính sách bảo vệ trẻ em vì vậy phải hướng tới đồng thời hai mục tiêu: không để trẻ em bị xâm hại và không để trẻ em trở thành người xâm hại người khác. Đây cũng là tinh thần của một xã hội lấy trẻ em làm trung tâm.

Vụ việc tại Thạnh An cần được nhìn nhận như một hồi chuông cảnh báo để hoàn thiện hệ thống phòng ngừa, thay vì chỉ xử lý khi hậu quả đã xảy ra. Đặc biệt trong thời đại số, muốn bảo vệ trẻ em, chúng ta cần đưa “cổng trường” lên cả không gian mạng - nơi trẻ đang học tập, giao tiếp, vui chơi và hình thành nhận thức mỗi ngày.

Trân trọng cảm ơn ông vì những chia sẻ ý nghĩa!