Chuyên gia tội phạm học cảnh báo: Tiếng khóc bị bỏ quên sau những cánh cửa đóng kín

Có một thực tế đau lòng lặp đi lặp lại trong nhiều vụ bạo hành trẻ em: bi kịch thường không xảy ra đột ngột. Trước đó là hàng tháng, thậm chí hàng năm tồn tại những tín hiệu cầu cứu âm thầm của một đứa trẻ đột nhiên thu mình, ánh mắt sợ hãi, tinh thần suy kiệt dần…. nhưng rồi tất cả bị xem như “chuyện riêng” của từng gia đình.

Sự im lặng kéo dài góp phần dẫn tới nhiều bi kịch

Theo TS Đào Trung Hiếu – Chuyên gia tội phạm học, điều nguy hiểm nhất không phải chỉ là hành vi bạo lực, mà là sự thờ ơ kéo dài xung quanh đứa trẻ: “Khi một đứa trẻ bị bạo hành trong thời gian dài, không chỉ người gây bạo lực có lỗi mà cả hệ thống cảnh báo sớm đã hoạt động chưa đủ nhạy và chưa đủ quyết liệt”.

Từ thực tế nghiên cứu nhiều vụ án, TS Đào Trung Hiếu cho rằng những vụ bạo hành kéo dài phản ánh sự đứt gãy của nhiều tầng bảo vệ trẻ em hiện nay. Đó là lỗ hổng trong nhận diện khi nhiều người chỉ chú ý đến thương tích hữu hình mà bỏ qua những tổn thương tâm lý. Đó cũng là lỗ hổng trong trách nhiệm cộng đồng, khi hàng xóm, người thân hay thậm chí giáo viên nghi ngờ nhưng ngại lên tiếng vì sợ va chạm.

Ông đặc biệt nhấn mạnh đến “văn hóa im lặng” đang vô tình tạo ra vùng an toàn cho bạo lực tồn tại: “Trong nhiều vụ án tôi từng tìm hiểu, điều ám ảnh nhất không chỉ là hành vi bạo hành mà là sự im lặng kéo dài xung quanh đứa trẻ”.

Theo TS Đào Trung Hiếu, điểm yếu lớn nhất hiện nay nằm ở khâu phòng ngừa sớm và phát hiện nguy cơ. Xã hội thường phản ứng rất mạnh sau khi hậu quả nghiêm trọng đã xảy ra, nhưng lại thiếu cơ chế đủ nhạy để phát hiện dấu hiệu nguy hiểm từ trước.

Ông cho rằng tư duy bảo vệ trẻ em hiện nay vẫn nặng về “xử lý hậu quả” hơn là “quản trị nguy cơ”, trong khi đó bạo hành trẻ em hiếm khi diễn ra tức thời mà thường leo thang âm thầm qua thời gian.

Một đứa trẻ sống trong môi trường bạo lực thường có nhiều dấu hiệu bất thường. Các em có thể đột nhiên sợ hãi người lớn, học tập sa sút, mất ngủ, lo âu kéo dài hoặc trở nên hung hăng, dễ kích động. Song điều đáng nói là những tín hiệu ấy thường bị tách rời và không được nhìn nhận như một nguy cơ cần can thiệp khẩn cấp.

TS Đào Trung Hiếu cho rằng, hệ thống hiện nay vẫn thiếu sự kết nối giữa gia đình, nhà trường, y tế, công an và chính quyền cơ sở. Mỗi nơi biết một phần thông tin nhưng không có cơ chế đủ rõ để theo sát vụ việc đến cùng.

“Nhiều dấu hiệu bất thường của trẻ đã xuất hiện từ rất sớm nhưng không được nhận diện, không được theo dõi hoặc không có cơ chế can thiệp kịp thời”, ông Hiếu nhấn mạnh và khẳng định chính khoảng trống này khiến nhiều đứa trẻ “lọt giữa các khe của hệ thống bảo vệ”. Các em có thể sống giữa khu dân cư đông đúc, đi học mỗi ngày nhưng vẫn bị tổn thương trong im lặng suốt thời gian dài.

Điều khiến các vụ việc trở nên nguy hiểm hơn là nhiều trẻ không chủ động kêu cứu. Không ít em sợ hãi, mặc cảm hoặc thậm chí bảo vệ chính người gây bạo lực vì lo gia đình tan vỡ, bị bỏ rơi. Vì vậy, việc phát hiện sớm không thể chỉ chờ vào lời khai của trẻ mà phải dựa vào khả năng nhận diện nguy cơ của cộng đồng.

Giải cứu một đứa trẻ chưa phải là kết thúc

Một thực tế đáng lo ngại khác là sau khi được giải cứu, nhiều trẻ lại quay về chính môi trường từng gây tổn thương cho mình. Theo TS Đào Trung Hiếu, điều này cho thấy khoảng trống lớn trong cơ chế đánh giá nguy cơ tái bạo hành và bảo vệ trẻ sau can thiệp.

Ông đặt ra hàng loạt câu hỏi: môi trường mà đứa trẻ quay về đã thực sự an toàn hay chưa? Người gây bạo lực có thay đổi hành vi hay chỉ tạm thời bị ngăn chặn? Có ai theo dõi sức khỏe tâm lý và mức độ an toàn của trẻ sau đó hay không?

Bảo vệ trẻ em không thể chỉ dừng ở việc “đưa trẻ ra khỏi nguy hiểm” tại một thời điểm. Điều quan trọng hơn là phải đánh giá toàn diện nguy cơ tái bạo hành và xây dựng kế hoạch bảo vệ dài hạn. Một đứa trẻ được giải cứu nhưng lại buộc quay trở về đúng môi trường từng gây tổn thương cho mình thì về mặt tâm lý, đó có thể là một dạng tái sang chấn.

Trong nhiều trường hợp, người gây bạo lực chưa được can thiệp tâm lý, xung đột gia đình vẫn tồn tại, áp lực kinh tế chưa được giải quyết nhưng đứa trẻ đã phải quay về nhà. Khi đó, môi trường gây bạo lực thực chất chưa hề được xử lý tận gốc.

TS Đào Trung Hiếu cho rằng, muốn bảo vệ trẻ hiệu quả, cần thay đổi căn bản tư duy từ “xử lý vụ việc” sang “quản trị nguy cơ”. Ông đề xuất xây dựng hệ thống phát hiện sớm và quản lý trẻ em có nguy cơ cao ngay từ cấp cơ sở, tương tự cơ chế cảnh báo sớm trong ngành y tế.

Theo đó, cần hình thành dữ liệu liên thông giữa nhà trường, y tế, công an, chính quyền địa phương và cơ quan bảo vệ trẻ em để các tín hiệu nguy hiểm không bị đứt đoạn. Đồng thời, trách nhiệm báo tin phải được xác lập rõ ràng thay vì chỉ dừng ở mức khuyến khích.

Một vấn đề khác được TS Đào Trung Hiếu đặc biệt lưu tâm là vòng lặp bạo lực giữa các thế hệ, không “di truyền sinh học” mà mang tính “di truyền xã hội”. Những đứa trẻ lớn lên trong đòn roi và sợ hãi rất dễ hình thành nhận thức lệch lạc rằng bạo lực là cách giải quyết xung đột.

“Điều đáng sợ nhất của bạo lực gia đình là nó không chỉ làm đau một đứa trẻ trong hiện tại, mà còn có thể tạo ra thêm những người lớn mang tổn thương trong tương lai”, ông Hiếu nhận định và đưa ra giải pháp để cắt đứt vòng lặp ấy, không thể chỉ xử lý người gây bạo hành mà còn phải chữa lành sang chấn cho trẻ, hỗ trợ sức khỏe tâm thần và trang bị cho cha mẹ kỹ năng giáo dục không bạo lực.

Ở góc độ rộng hơn, TS Đào Trung Hiếu cho rằng, hiệu quả của hệ thống bảo vệ trẻ em không chỉ nằm ở việc phản ứng mạnh sau bi kịch, mà ở khả năng phát hiện nguy cơ và can thiệp kịp thời trước khi bạo lực leo thang. Bởi với nhiều đứa trẻ, điều các em cần nhất là được lắng nghe và bảo vệ trước khi mọi chuyện trở nên quá muộn.