GS.TS Huỳnh Văn Sơn: Thất bại là một phần bình thường của sự phát triển

Trong hành trình nuôi dạy một đứa trẻ, cha mẹ thường mong con học tốt, đạt thành tích cao, có một tương lai ổn định và thành công. Thế nhưng, phía sau những kỳ vọng ấy là một câu hỏi lớn hơn: Một đứa trẻ đạt được nhiều thành tích có đồng nghĩa với việc trẻ đang có một tuổi thơ hạnh phúc và một nền tảng tâm lý khỏe mạnh?

Khi điểm số, thành tích và sự so sánh ngày càng xuất hiện sớm trong hành trình trưởng thành, trẻ có thể học cách phấn đấu để đạt mục tiêu, nhưng cũng có thể hình thành nỗi sợ thất bại, sợ làm cha mẹ thất vọng hoặc cảm giác giá trị của bản thân phụ thuộc vào thành tích.

Vậy giáo dục một đứa trẻ rốt cuộc là để trẻ thành công hay để trẻ hạnh phúc? Thành công và hạnh phúc có thực sự đối lập, hay một nền giáo dục đúng nghĩa phải giúp trẻ có năng lực vươn lên nhưng đồng thời vẫn giữ được lòng tự trọng, khả năng thích ứng và niềm tin vào chính mình?

Để có một góc nhìn sâu hơn từ phương diện tâm lý học và giáo dục, phóng viên Tạp chí Trẻ em Việt Nam đã có dịp trao đổi với GS.TS Huỳnh Văn Sơn – Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm TP.HCM, Phó Chủ tịch Hội Tâm lý học Việt Nam - chuyên gia có nhiều năm nghiên cứu và giảng dạy trong lĩnh vực tâm lý học, giáo dục học và tâm lý học đường.

Trong quá trình công tác, GS.TS Huỳnh Văn Sơn từng đảm nhiệm nhiều vị trí tại Trường Đại học Sư phạm TP.HCM, từ Trưởng Bộ môn Tâm lý học, Trưởng khoa Tâm lý học đến Phó Hiệu trưởng, trước khi được công nhận giữ chức Hiệu trưởng nhà trường liên tiếp hai nhiệm kỳ. Ông cũng có nhiều công trình nghiên cứu, sách và giáo trình về văn hóa học đường, giáo dục kỹ năng sống, tâm lý học đường, tâm lý hướng nghiệp, tâm lý sư phạm và giáo dục mầm non

Theo WHO, 1 trong 7 trẻ vị thành niên từ 10–19 tuổi trên thế giới đang gặp phải một tình trạng sức khỏe tâm thần. Các vấn đề như lo âu, trầm cảm và rối loạn hành vi có thể ảnh hưởng đến việc học tập, các mối quan hệ và quá trình phát triển của trẻ.

Trong thực tế, điểm số và thành tích vẫn là những thước đo dễ nhận thấy nhất về kết quả học tập của trẻ. Một điểm 9, điểm 10 có thể khiến cha mẹ tự hào, trong khi một kết quả thấp hơn đôi khi trở thành nguyên nhân khiến trẻ thất vọng về chính mình.

Đáng chú ý, áp lực thành tích không phải lúc nào cũng đến từ những lời trách mắng. Đôi khi, nó đến từ những kỳ vọng rất nhẹ nhàng của cha mẹ: mong con học tốt hơn, giỏi hơn bạn bè hoặc không được phép thất bại.

PV: Thưa GS.TS Huỳnh Văn Sơn, từ góc nhìn tâm lý học, đâu là những biểu hiện cho thấy một đứa trẻ đang chịu áp lực phải thành công quá sớm?

GS.TS Huỳnh Văn Sơn: Một đứa trẻ đang chịu áp lực phải thành công quá sớm có thể có những biểu hiện khác nhau ở mỗi em, mỗi gia đình… Điều cần chú ý là:

Không chỉ nhìn vào việc trẻ than mệt hay nói “con áp lực”; nhiều trẻ chịu áp lực nhưng vẫn học rất tốt.

Dấu hiệu đáng chú ý là sợ sai, sợ điểm thấp, lo lắng quá mức trước kiểm tra, thất vọng mạnh khi kết quả không như mong muốn, thường xuyên dò xét phản ứng của cha mẹ.
Một biểu hiện sâu hơn là trẻ bắt đầu đồng nhất giá trị bản thân với thành tích: “Con được điểm cao thì con mới giỏi, mới đáng được khen”.

Cần phân biệt động lực vươn lên với áp lực phải chứng minh mình. Động lực chỉ xuất hiện khi trẻ muốn tiến bộ; áp lực kéo dài khiến trẻ sợ thất bại.

Điều đáng lo không phải là trẻ muốn thành công sớm, mà là trẻ bắt đầu tin rằng mình không được phép thất bại. 

Đó là nguy cơ cho hành trình phát triển và trưởng thành của những đứa trẻ.

PV: Có những đứa trẻ luôn đạt điểm cao, luôn hoàn thành tốt yêu cầu của cha mẹ nhưng lại rất sợ sai, sợ thất bại, sợ làm người lớn thất vọng. Chúng ta nên nhìn nhận những đứa trẻ này như thế nào?

GS.TS Huỳnh Văn Sơn: Trước hết, không nên nhìn một đứa trẻ chỉ qua bảng điểm. Thành tích tốt không đồng nghĩa trạng thái tâm lý cũng tốt. 

Có trẻ đạt thành tích nhờ hứng thú và năng lực; nhưng cũng có trẻ duy trì thành tích bằng lo âu, cầu toàn và nỗi sợ. Chính những trẻ có điểm số cao nhưng luôn sống với sự lo âu, căng thẳng, mệt mỏi mới làm chúng ta trăn trở.

Là người lớn, cần quan sát “cái giá tâm lý” trẻ đang “trả”: trẻ có còn vui khi học không, có dám thử cái mới không, có chấp nhận mình chưa giỏi không, có cảm thấy mình đang thoải mái, có cảm nhận cuộc sống đáng sống không? Thực tế cho thấy giáo dục tốt không làm giảm khát vọng, mà giúp trẻ theo đuổi mục tiêu bằng nội lực thay vì bằng nỗi sợ.

Đừng chỉ hỏi con đạt bao nhiêu điểm; đôi khi cần hỏi để có những điểm số ấy, con đã phải mang trong lòng bao nhiêu áp lực… Đó là sự sẻ chia, đồng hành và động viên để chính chúng ta điều chỉnh.

PV: Khi một đứa trẻ bắt đầu suy nghĩ rằng “con chỉ có giá trị khi con học giỏi”, điều này có thể tác động như thế nào đến lòng tự trọng và sức khỏe tinh thần của trẻ?

GS.TS Huỳnh Văn Sơn: Tôi cho rằng đây là lúc giá trị bản thân trở thành giá trị có điều kiện. Đó là “vấn đề” đối với một cá nhân, một con người. Bởi khi thành tích tốt, trẻ thấy mình có giá trị; khi thất bại, trẻ không chỉ nghĩ “mình làm chưa tốt” mà chuyển thành “mình không tốt”.

Về lâu dài có thể hình thành ở trẻ tâm lý cầu toàn, sợ đánh giá, né tránh thử thách, khó chấp nhận sai sót.

Cha mẹ cần tách hai thông điệp: “việc con làm chưa tốt” hoàn toàn khác với “con không tốt”. Trẻ cần hiểu mình được yêu thương và tôn trọng như một con người, trong khi vẫn phải chịu trách nhiệm với việc học và lựa chọn của mình.  

Tôi cho rằng: “Một điểm số có thể đánh giá một kết quả học tập ở một thời điểm; nó không đủ quyền lực để định giá một đứa trẻ.”

PV: Có phải điều đáng lo không phải là một đứa trẻ từng thất bại, mà là một đứa trẻ tin rằng chỉ cần mình thất bại thì mình không còn giá trị?

GS.TS Huỳnh Văn Sơn: Trước hết, thất bại là một phần bình thường của phát triển. Điều nguy hiểm nằm ở cách trẻ em diễn giải thất bại và ngay cả với người lớn cũng không ngoại lệ bởi sự diễn giải ấy sẽ tạo ra cảm xúc trường diễn, cách ứng xử và các quyết định khác.

Chúng ta cần giúp trẻ chuyển từ “tôi thất bại nên tôi kém” sang “lần này tôi chưa làm được; tôi đã biết vì sao và hiểu mình cần làm gì tiếp theo”.

Vì vậy, phản ứng của cha mẹ sau thất bại đôi khi quan trọng hơn chính bản thân sự thất bại.

Đó là tình thương, trách nhiệm khi ta ứng xử văn minh. “Trẻ không cần một tuổi thơ không có thất bại; trẻ cần được học cách thất bại mà không đánh mất niềm tin vào chính mình.”

Đằng sau áp lực thành tích của trẻ không chỉ là những bài kiểm tra hay kỳ thi. Đó còn là kỳ vọng của gia đình, sự so sánh với bạn bè và đôi khi là những giấc mơ mà người lớn vô thức đặt lên cuộc đời của con.

Cha mẹ mong con có tương lai tốt là điều hoàn toàn tự nhiên. Nhưng mỗi đứa trẻ lại có tính cách, năng lực, sở thích và tốc độ phát triển khác nhau.

Khi người lớn dùng cùng một thước đo để đánh giá những đứa trẻ khác nhau, sự kỳ vọng có thể trở thành áp lực.

PV: Theo thầy, vì sao cha mẹ thường dễ nhìn thấy những điều con chưa đạt được hơn là nhận ra những năng lực riêng mà con đang có?

GS.TS Huỳnh Văn Sơn: Vì cái “chưa đạt” thường dễ đo, dễ thấy, dễ so sánh: điểm số, thứ hạng, giải thưởng. Rõ ràng, trong thực tế nhiều năng lực quan trọng của trẻ lại khó đo ngay: tử tế, sáng tạo, bền bỉ, hợp tác, biết quan tâm, biết tự điều chỉnh.

Ngoài ra, cha mẹ còn chịu tác động của tâm lý lo cho tương lai: càng lo càng muốn sửa những điểm yếu của con.

Nhưng nếu chỉ nhìn vào thiếu hụt, trẻ lớn lên với cảm giác mình luôn chưa đủ tốt.  Giáo dục cần vừa nhận diện điểm cần cải thiện, vừa phát hiện “vùng mạnh” để trẻ có nền tảng phát triển.  “Đừng vì quá chăm chú sửa điều con chưa tốt mà bỏ quên việc nuôi lớn điều con đang có.” Bởi đó là hành trình dạy con nên người, thành công và hạnh phúc.

PV: Việc thường xuyên so sánh trẻ với bạn bè hoặc với hình mẫu “con nhà người ta” có thể tác động như thế nào đến cách trẻ nhìn nhận bản thân?

GS.TS Huỳnh Văn Sơn: Trước hết, so sánh đôi khi được cha mẹ dùng để kích thích cố gắng, nhưng sử dụng thường xuyên dễ tạo tự ti hoặc cạnh tranh thiếu lành mạnh.

Trẻ có thể học cách nhìn giá trị bản thân bằng vị trí tương đối so với người khác. Điều rất nguy hiểm là trẻ không còn hỏi “hôm nay mình tiến bộ gì?” mà hỏi “mình có hơn người khác không?”.

Nếu chúng ta chuyển từ so sánh ngang với người khác sang so sánh dọc với chính mình thì hành trình của trẻ sẽ dễ cân bằng hơn.

Trẻ vẫn cần chuẩn mực, nhưng chuẩn mực để định hướng phát triển, không phải để phủ nhận khác biệt cá nhân.

Thế nên chúng ta tâm niệm và hành động: “Một đứa trẻ cần có người để học hỏi, nhưng người quan trọng nhất để con vượt qua nên là chính con của ngày hôm qua.”

PV: Có phải đôi khi cha mẹ đang cố gắng thực hiện những kỳ vọng, thậm chí cả những giấc mơ của mình thông qua con? Làm thế nào để phân biệt giữa định hướng cho trẻ và sống thay cuộc đời của trẻ?

GS.TS Huỳnh Văn Sơn: Định hướng là mở thêm lựa chọn; sống thay là quyết định thay, vì vậy mỗi bậc cha mẹ cần thấu hiểu và kiên trì với điều này. Vì vậy, các bậc cha mẹ nên: Định hướng cung cấp thông tin, phân tích hậu quả, đặt giới hạn cần thiết và giúp trẻ hiểu mình.

Còn sống thay là khi cha mẹ đã có sẵn đáp án rồi yêu cầu con thực hiện đáp án ấy. Tuổi càng lớn, quyền tham gia quyết định của trẻ càng phải tăng cùng với trách nhiệm.

Cha mẹ có kinh nghiệm nhưng không thể có toàn bộ trải nghiệm nội tâm, năng lực, hứng thú và cuộc đời tương lai của con. Vì thế, “Cha mẹ có thể trao cho con một chiếc la bàn, nhưng không nên nắm mãi tay con để đi hết con đường.”

PV: Nếu một đứa trẻ đạt được tất cả những gì cha mẹ mong muốn nhưng lại không biết mình thực sự muốn gì, chúng ta có thể gọi đó là một nền giáo dục thành công không, thưa thầy?

GS.TS Huỳnh Văn Sơn: Tôi nghĩ khó đánh giá mọi thứ nếu thiếu cơ sở nhưng có thể hiểu rằng: Trẻ có thể rất thành công theo tiêu chuẩn bên ngoài nhưng thiếu năng lực tự nhận thức và tự quyết, đó là sự thành công chưa trọn vẹn.

Mục tiêu quan trọng của giáo dục là giúp con người biết mình, hiểu mình, lựa chọn và chịu trách nhiệm với lựa chọn. Vì thế, chúng ta không cực đoan rằng trẻ muốn gì cũng được; lựa chọn luôn phải đặt trong năng lực, giá trị, trách nhiệm và thực tế.

Giáo dục không chỉ chuẩn bị cho trẻ “đạt được”, mà còn chuẩn bị cho trẻ biết điều gì đáng để mình theo đuổi. Những bài học từ cuộc sống cho thấy nếu một người đi rất nhanh nhưng cả hành trình đều do người khác chọn hướng, chúng ta vẫn phải hỏi: đó thực sự là hành trình của ai, cuộc sống của ai, hạnh phúc của ai.

Thành công vẫn là một giá trị cần thiết. Trẻ cần kiến thức, năng lực, kỷ luật và ý chí để bước vào một xã hội nhiều cạnh tranh.

Nhưng giáo dục không chỉ nên dạy trẻ cách chiến thắng, mà còn cần dạy trẻ cách đối diện với thất bại; không chỉ giúp trẻ biết mình phải đạt được điều gì, mà còn giúp trẻ hiểu mình là ai, mình có giá trị gì và điều gì thực sự có ý nghĩa với cuộc đời mình.

Khi ấy, hạnh phúc không phải là điều đối lập với thành công. Hạnh phúc có thể trở thành nền tảng tâm lý để trẻ đủ vững vàng theo đuổi thành công mà không đánh mất chính mình.

PV: Theo thầy, một nền giáo dục cân bằng cần làm gì để vừa giúp trẻ có năng lực vươn lên, vừa bảo vệ sức khỏe tinh thần và lòng tự trọng?

GS.TS Huỳnh Văn Sơn: Đây là một câu hỏi hay nhưng cần giới hạn bởi chúng ta khó kỳ vọng tất cả phụ huynh như nhau và như mong đợi. Điều chung có thể thấy là mỗi phụ huynh có thể yêu cầu và kỳ vọng nhưng phù hợp với từng trẻ. Để mỗi trẻ phát triển, cần lưu ý: Đánh giá cả quá trình tiến bộ, không chỉ quan tâm kết quả; Cho trẻ quyền sai trong mức độ và cơ hội sửa sai; Tạo không gian để trẻ được nói về cảm xúc, khó khăn và nhu cầu hỗ trợ; Nuôi dưỡng năng lực tự chủ: đặt mục tiêu, lựa chọn, chịu trách nhiệm và tự điều chỉnh.

Chúng ta bảo vệ sức khỏe tinh thần không đồng nghĩa hạ thấp yêu cầu đối với trẻ. Yêu thương không phải là làm cho con đường của trẻ không còn thử thách; yêu thương là giúp trẻ có đủ nội lực để đi qua thử thách một cách hiệu quả, an toàn.

Yêu thương là chấp nhận trẻ, sát cánh và động viên để thay đổi tích cực dù chỉ là từng chút, từng chút một…

PV: Bên cạnh điểm số và thành tích, cha mẹ cần ghi nhận những giá trị nào ở trẻ để các em hiểu rằng mình có giá trị không chỉ vì mình học giỏi?

GS.TS Huỳnh Văn Sơn: Thực ra học giỏi cũng rất đáng quý nhưng không phải là tất cả. Nếu mỗi cá nhân có cố gắng và tiến bộ; có tính trách nhiệm, trung thực, tử tế; có khả năng hợp tác, sẻ chia; có sự sáng tạo, tò mò, dám đặt câu hỏi; có khả năng tự chăm sóc, quản lý cảm xúc, đứng dậy sau thất bại… thì rất đáng quý, bởi đó là những giá trị sống, kỹ năng sống rất quan trọng và cần thiết.

Quan trọng là khen cụ thể, tránh khen chung chung “con giỏi quá” để con cảm nhận, thấu hiểu, tự tin và có động lực… “Điểm số cho chúng ta biết một phần trẻ học thế nào; cách trẻ sống, ứng xử và đứng dậy sau khó khăn mới cho thấy trẻ đang trở thành người như thế nào.”.

Tất cả chúng ta cần một đứa trẻ trưởng thành thông minh, sống tốt và hạnh phúc với cuộc đời của trẻ chứ không phải hạnh phúc theo cảm nhận hay khuôn mẫu của chúng ta - GS.TS Huỳnh Văn Sơn nhấn mạnh

PV: Cha mẹ nên ứng xử thế nào khi con thất bại, mắc lỗi hoặc không đạt được điều mình mong muốn, để thất bại trở thành một bài học thay vì một vết thương tâm lý?

GS.TS Huỳnh Văn Sơn: Ứng xử thế nào khi con thất bại, mắc lỗi… là một năng lực, không phải chỉ là biế hay hiểu. Tuy vậy, có thể tóm tắt theo quy trình sau: Đón nhận cảm xúc → không phán xét ngay → cùng nhìn lại nguyên nhân → xác định điều có thể thay đổi → thống nhất bước tiếp theo… Ngoài ra, cha mẹ cần lưu ý: Không vội giảng đạo lý khi trẻ đang thất vọng; Không dùng thất bại hiện tại để “đào lại” những lỗi trước; Không gắn hành vi với nhân cách: “con đã thiếu cố gắng ở việc này”; Cha mẹ vẫn cần yêu cầu trách nhiệm; đồng hành không phải bao che…

Điều cần chú trọng là: Sau mỗi thất bại, trẻ nên mang đi một bài học và một kế hoạch, chứ không phải một nhãn tiêu cực về chính mình. Bởi “Sau một lần con thất bại, điều cha mẹ cần giữ lại không phải là nỗi sợ để con nhớ lâu hơn, mà là bài học để con bước tiếp tốt hơn.”. Nếu bài học thất bại đáng để nhớ, để điều chỉnh và nhất là không để lại tổn thương, đó là bài học rất giá trị, rất đáng quý…

MỘT ĐỨA TRẺ THÀNH CÔNG LÀ MỘT ĐỨA TRẺ NHƯ THẾ NÀO?

PV: Nếu phải lựa chọn giữa việc giúp một đứa trẻ trở thành người giỏi nhất và giúp trẻ trở thành phiên bản tốt nhất của chính mình, thầy cho rằng giáo dục nên hướng đến điều gì?

GS.TS Huỳnh Văn Sơn:

• Khát vọng vươn tới xuất sắc là điều đáng khuyến khích, đây là điều chính đáng nếu có cơ sở, khả thi…
• Thế nhưng đừng quên rằng trong thực tế, “giỏi nhất” luôn phụ thuộc vào một cuộc so sánh; còn “tốt hơn chính mình” là một tiến trình phát triển. Trẻ có thể phấn đấu để đứng đầu, nhưng không nên nghĩ chỉ khi đứng đầu mình mới thành công.
• Mỗi đứa trẻ nếu thành hiên bản tốt nhất vẫn hợp lý nhưng nó không phải khẩu hiệu dễ dãi; nó đòi hỏi trẻ phát huy tiềm năng, có kỷ luật, biết vượt giới hạn và chịu trách nhiệm. “Giáo dục không cần làm cho mọi đứa trẻ trở thành số một; nhưng cần giúp mỗi đứa trẻ không bỏ phí những khả năng tốt đẹp mà mình có.” Việc không phí hoài, việc không ngừng phấn đấu, hoàn thiện là điều cần thiết thật sự.

PV: Có phải hạnh phúc của trẻ không nằm ở việc cuộc đời không có thất bại, mà ở khả năng bước qua thất bại mà vẫn tin rằng mình có giá trị?

GS.TS Huỳnh Văn Sơn: Khả năng bước qua thất bại mà vẫn tin rằng mình có giá trị là phương châm để tồn tại và phát triển. Chúng ta cần nhận ra: hạnh phúc không phải trạng thái lúc nào cũng vui. Một người có sức khỏe tâm lý tốt vẫn buồn, thất vọng, thậm chí có lúc mất phương hướng. Điều quan trọng là có năng lực phục hồi, tìm kiếm hỗ trợ và không để một thất bại định nghĩa toàn bộ mình. Trẻ cần hình thành giá trị bản thân tương đối ổn định, không hoàn toàn lệ thuộc vào thành tích hay sự công nhận bên ngoài. Hạnh phúc không phải là chưa từng ngã; đó còn là khi ngã xuống, mình vẫn biết mình đáng quý và vẫn có lý do để đứng lên.

PV: Hai mươi năm nữa, khi những đứa trẻ hôm nay đã trở thành người trưởng thành, điều gì khiến chúng ta có thể nói rằng nền giáo dục dành cho các em đã thành công: khi các em có một sự nghiệp đáng tự hào, hay khi các em có thể nhìn lại tuổi thơ và nói rằng “Tôi từng được yêu thương, được tôn trọng, được là chính mình và biết mình muốn sống một cuộc đời như thế nào”?

GS.TS Huỳnh Văn Sơn: Không nên lựa chọn giữa sự nghiệp thành công và một tuổi thơ hạnh phúc bởi điều này không công bằng và là một giả định chưa thật nhân văn.

Thực tế cho thấy thành công của giáo dục phải được nhìn trong cả một hành trình phát triển con người. Một người trưởng thành cần có năng lực nghề nghiệp, khả năng tự lập, sống có trách nhiệm; đồng thời biết yêu thương, tôn trọng bản thân và người khác, có khả năng lựa chọn cuộc đời mình.

Khi nhìn lại tuổi thơ, họ không nhất thiết phải nói “tuổi thơ tôi hoàn hảo”, mà có thể nói: “Tôi đã được yêu thương, được lắng nghe, được yêu cầu cố gắng, được quyền sai và được giúp để tốt hơn.” 

Nếu vậy, viễn cảnh sẽ đúng và đủ lạc quan rằng: Hai mươi năm nữa, điều đáng mừng không chỉ là con chúng ta đã đi được bao xa, có vị trí nào hay đạt được điều gì.

Điều đáng mừng hơn là sau tất cả những gì đã trải qua, con vẫn biết mình là ai, biết mình muốn gì, có năng lực sống bằng lựa chọn của mình, biết chịu trách nhiệm, biết yêu thương và vẫn còn đủ niềm tin để tiếp tục làm cuộc đời mình tốt đẹp hơn. Với tôi, đó mới là một trong những thước đo quan trọng nhất của giáo dục.

Từ những chia sẻ của GS.TS Huỳnh Văn Sơn, câu chuyện giáo dục một đứa trẻ dường như không còn nằm ở câu hỏi “con đạt được gì”, mà là “con đang trở thành người như thế nào”.

Thành công có thể đưa trẻ đến một đích đến, nhưng sự tự tin, lòng tự trọng và khả năng sống hạnh phúc mới là những hành trang giúp trẻ đi được một chặng đường dài. Và có lẽ, điều người lớn cần trao cho trẻ không chỉ là một tương lai tốt đẹp, mà còn là quyền được lớn lên theo cách của chính mình.

Có lẽ giáo dục không chỉ là đưa một đứa trẻ đến một nơi thật xa. Điều quan trọng hơn là trên hành trình đi đến tương lai ấy, trẻ vẫn giữ được khả năng hiểu mình, yêu thương mình và sống một cuộc đời có ý nghĩa.

Bởi một nền giáo dục thành công không chỉ được nhìn thấy ở những gì một đứa trẻ đạt được, mà còn ở con người mà trẻ trở thành.