Những vụ việc trẻ em bị bạo hành tại gia đình, trường học và các cơ sở chăm sóc liên tiếp được phát hiện thời gian qua khiến dư luận lo ngại. Nếu những tổn thương trên cơ thể có thể dễ dàng nhận thấy, những "vết thương" trong tâm lý trẻ lại thường âm thầm và khó nhận diện hơn.

Trẻ có thể trở nên sợ hãi, thu mình, mất niềm tin hoặc thay đổi hành vi sau một trải nghiệm bạo lực. Vậy người lớn cần làm gì để nhận biết và đồng hành cùng trẻ?

Trao đổi với Tạp chí Trẻ em Việt Nam, chuyên gia tâm lý Th.S Nguyễn Thị Tâm (nhà sáng lập của Trung tâm đào tạo & Ứng dụng Khoa học Tâm lý Hồn Việt, Uỷ viên Ban chấp hành Hội Tâm lý TP. Hồ Chí Minh), người đã có hơn 20 năm kinh nghiệm giảng dạy và hỗ trợ trị liệu tâm lý đã chia sẻ những góc nhìn về tác động của bạo hành đối với sức khỏe tinh thần của trẻ, những dấu hiệu phụ huynh cần lưu ý cũng như cách đồng hành, hỗ trợ trẻ sau khi trải qua tổn thương.

ĐẰNG SAU MỘT VỤ BẠO HÀNH LÀ MỘT ĐỨA TRẺ ĐANG SỢ HÃI

Một hành vi bạo lực có thể chỉ diễn ra trong vài phút, nhưng cảm giác sợ hãi, bất an mà nó tạo ra với trẻ có thể kéo dài lâu hơn rất nhiều. Đặc biệt với trẻ nhỏ, khi khả năng nhận thức và diễn đạt cảm xúc còn hạn chế, những tổn thương tâm lý đôi khi không được thể hiện trực tiếp bằng lời nói.

Không chỉ những hành vi gây tổn thương về thể chất, việc thường xuyên quát mắng, đe dọa, làm nhục hoặc khiến trẻ cảm thấy sợ hãi cũng có thể ảnh hưởng đến quá trình phát triển tâm lý của trẻ.

PV: Từ góc độ tâm lý, trẻ em có thể chịu những tổn thương như thế nào sau khi bị bạo hành?

Những ảnh hưởng này có thể kéo dài ra sao nếu trẻ không được hỗ trợ kịp thời?

Th.S Nguyễn Thị Tâm: Từ góc độ tâm lý, bạo hành không chỉ để lại tổn thương ở thời điểm sự việc xảy ra mà còn có thể làm ảnh hưởng đến cách trẻ nhìn nhận bản thân, người khác và cảm nhận về thế giới xung quanh. Trẻ có thể xuất hiện cảm giác sợ hãi, bất an, xấu hổ, tội lỗi hoặc luôn ở trong trạng thái cảnh giác, đặc biệt khi người gây tổn thương lại là người mà trẻ từng tin tưởng.

Tuy nhiên, mức độ ảnh hưởng ở mỗi trẻ không giống nhau. Có trẻ biểu hiện khá rõ, nhưng cũng có trẻ gần như không nói gì và vẫn sinh hoạt bình thường trong một thời gian. Vì vậy, chúng ta không nên chỉ nhìn vào một biểu hiện đơn lẻ để kết luận trẻ đang gặp vấn đề tâm lý.

Nếu không được hỗ trợ phù hợp, những trải nghiệm bạo lực có thể ảnh hưởng lâu dài đến khả năng điều chỉnh cảm xúc, các mối quan hệ, việc học tập và cách trẻ giải quyết xung đột sau này. Điều quan trọng là chúng ta cần phát hiện sớm và tạo cho trẻ một môi trường đủ an toàn để quá trình phục hồi có thể bắt đầu.

CÁCH NHẬN DIỆN BẠO HÀNH

Một trong những khó khăn trong việc phát hiện bạo hành là trẻ không phải lúc nào cũng kể lại điều mình đã trải qua. Có trẻ trở nên im lặng, thu mình; có trẻ sợ đến trường hoặc sợ gặp một người cụ thể. Trong khi đó, một số trẻ lại có biểu hiện cáu gắt, chống đối hoặc thay đổi thói quen sinh hoạt.

Tuy nhiên, không phải mọi thay đổi hành vi đều đồng nghĩa trẻ đã bị bạo hành. Điều quan trọng là người lớn cần quan sát những thay đổi bất thường so với trạng thái trước đây của trẻ và tìm hiểu nguyên nhân thay vì vội vàng phán xét.

PV: Những dấu hiệu về cảm xúc, hành vi nào phụ huynh và giáo viên cần đặc biệt lưu ý để nhận biết trẻ có thể đang chịu tổn thương tâm lý sau một trải nghiệm bạo lực?

Th.S Nguyễn Thị Tâm: Tôi thường lưu ý người lớn không nên tìm kiếm một “dấu hiệu đặc trưng” duy nhất, mà cần quan sát sự thay đổi của trẻ so với chính trẻ trước đây.

Chẳng hạn, một đứa trẻ vốn hoạt bát nhưng đột nhiên thu mình, ít giao tiếp, sợ đến trường hoặc sợ gặp một người nào đó. Một số trẻ có thể trở nên cáu gắt, dễ nổi nóng, khó ngủ, gặp ác mộng, giảm tập trung hoặc thay đổi thói quen ăn uống. Có trẻ lại có những hành vi mà trước đó ít xuất hiện như né tránh, giật mình quá mức hoặc trở nên đặc biệt cảnh giác.

Điều tôi muốn nhấn mạnh là những biểu hiện này không đồng nghĩa chắc chắn trẻ đã bị bạo hành, bởi chúng có thể xuất hiện vì nhiều nguyên nhân khác. Nhưng nếu sự thay đổi kéo dài, diễn ra đột ngột hoặc đi kèm với một sự kiện đáng lo ngại, người lớn cần quan tâm và tìm hiểu một cách thận trọng thay vì bỏ qua.

PV: Vì sao có trẻ sau khi bị bạo hành trở nên thu mình, sợ hãi, trong khi một số trẻ lại có xu hướng cáu gắt, chống đối hoặc sử dụng hành vi bạo lực với người khác?

Th.S Nguyễn Thị Tâm: Mỗi trẻ có một cách phản ứng khác nhau trước trải nghiệm gây sợ hãi. Có trẻ lựa chọn thu mình, im lặng và tránh né vì đó là cách các em cảm thấy an toàn nhất. Nhưng cũng có trẻ phản ứng theo hướng ngược lại, đó là trở nên tức giận, chống đối hoặc sử dụng hành vi mạnh để tự bảo vệ mình.

Trong một số trường hợp, trẻ có thể học được rằng khi có xung đột, dùng sức mạnh hoặc sự đe dọa là một cách để giải quyết vấn đề, bởi đó là điều trẻ đã chứng kiến hoặc trải nghiệm.

Vì vậy, khi một đứa trẻ trở nên hung hăng sau một trải nghiệm bạo lực, tôi cho rằng người lớn không nên chỉ nhìn vào hành vi và gắn cho trẻ những nhãn như “hư”, “khó dạy”. Chúng ta cần tìm hiểu xem phía sau hành vi đó là cảm xúc gì, trẻ đang sợ điều gì và đang cố gắng bảo vệ bản thân theo cách nào.

VÌ SAO TRẺ CHỌN CÁCH IM LẶNG?

Một câu hỏi thường xuất hiện sau những vụ việc trẻ em bị bạo hành là: Tại sao trẻ không kể với cha mẹ hoặc người lớn?

Với trẻ, sự im lặng đôi khi không có nghĩa là các em đã quên hay không bị ảnh hưởng. Trẻ có thể sợ bị mắng, sợ người lớn không tin mình, sợ bị trả thù hoặc đơn giản là chưa đủ khả năng diễn đạt chính xác những gì đã xảy ra. Bởi vậy, cách người lớn đặt câu hỏi và phản ứng khi trẻ chia sẻ có ý nghĩa rất quan trọng.

PV: Vì sao trẻ có xu hướng lựa chọn im lặng sau khi bị bạo hành, ngay cả khi người gây tổn thương không phải là cha mẹ?

Th.S Nguyễn Thị Tâm: Trẻ im lặng không có nghĩa là trẻ không bị tổn thương hoặc không muốn được giúp đỡ. Có nhiều lý do khiến trẻ không nói ra. Các em có thể sợ bị trách mắng, sợ người lớn không tin mình, sợ sự việc trở nên nghiêm trọng hơn hoặc lo rằng mình sẽ phải chịu hậu quả.

Đặc biệt, trẻ thường có sự chênh lệch về quyền lực và kinh nghiệm so với người lớn. Nếu người gây bạo lực là một người mà trẻ cảm thấy có quyền lực, có vị trí hoặc có khả năng gây ảnh hưởng đến mình, trẻ càng có thể lựa chọn im lặng.

Vì vậy, khi một đứa trẻ không nói, tôi nghĩ người lớn cần tránh đặt câu hỏi theo kiểu ép buộc: “Tại sao con không nói?”, “Sao lúc đó con không kêu?”. Những câu hỏi như vậy đôi khi vô tình khiến trẻ cảm thấy mình có lỗi. Điều đầu tiên chúng ta cần làm là giúp trẻ hiểu rằng việc trẻ lên tiếng không phải là nguyên nhân khiến sự việc xảy ra.

PV: Khi nghi ngờ con đang gặp vấn đề hoặc vừa trải qua một hành vi bạo lực, cha mẹ nên bắt đầu cuộc trò chuyện như thế nào để trẻ cảm thấy an toàn và sẵn sàng chia sẻ?

Th.S Nguyễn Thị Tâm: Tôi cho rằng cha mẹ không nên bắt đầu bằng việc truy hỏi để tìm cho ra toàn bộ sự việc ngay lập tức. Trước hết, hãy tạo một không gian bình tĩnh và riêng tư, để trẻ cảm nhận rằng đây là một cuộc trò chuyện an toàn.

Cha mẹ có thể bắt đầu bằng những câu rất đơn giản như: “Dạo này mẹ thấy con có vẻ khác, mẹ muốn biết con đang cảm thấy thế nào” hoặc “Nếu có chuyện gì khiến con sợ hoặc khó chịu, con có thể nói với mẹ, mẹ sẽ lắng nghe”.

Trong quá trình trẻ chia sẻ, người lớn cần cố gắng giữ bình tĩnh, không phản ứng quá mạnh và không vội vàng chất vấn. Đặc biệt, không nên nói những câu khiến trẻ cảm thấy mình có lỗi hoặc nghi ngờ lời kể của trẻ.

Mục tiêu đầu tiên của cuộc trò chuyện không phải là lấy được càng nhiều thông tin càng tốt, mà là để trẻ hiểu rằng mình đang được lắng nghe và người lớn sẽ bảo vệ mình.

SAU TẤT CẢ, ĐIỀU TRẺ EM CẦN NHẤT LÀ GÌ?

Phát hiện một đứa trẻ bị bạo hành mới chỉ là bước đầu. Sau đó, cách người lớn ứng xử có thể ảnh hưởng đáng kể đến quá trình phục hồi của trẻ.

Nếu liên tục yêu cầu trẻ kể lại sự việc, chất vấn, trách móc hoặc khiến trẻ cảm thấy mình có lỗi, người lớn có thể vô tình làm gia tăng cảm giác sợ hãi. Ngược lại, một môi trường an toàn, nơi trẻ được lắng nghe và tôn trọng, có thể giúp các em từng bước lấy lại sự ổn định.

PV: Sau khi trẻ được đưa ra khỏi môi trường có nguy cơ bạo lực, gia đình nên làm gì để giúp trẻ khôi phục cảm giác an toàn và niềm tin?

Th.S Nguyễn Thị Tâm: Sau khi trẻ được đưa ra khỏi môi trường nguy hiểm, việc phục hồi không phải lúc nào cũng diễn ra ngay lập tức. Người lớn cần cho trẻ thời gian và sự ổn định.

Điều quan trọng nhất là xây dựng lại cảm giác an toàn trong những điều rất đời thường: giờ giấc sinh hoạt ổn định, người chăm sóc nhất quán, lời nói và hành động của người lớn có sự thống nhất. Khi người lớn nói sẽ bảo vệ trẻ thì cần cố gắng thực hiện điều đó.

Cha mẹ cũng không nên liên tục yêu cầu trẻ kể lại sự việc hoặc buộc trẻ phải “quên đi”. Có những tổn thương cần thời gian mới có thể gọi tên và xử lý.

Tôi cho rằng niềm tin không được khôi phục bằng một vài lời hứa, mà được xây dựng lại qua rất nhiều trải nghiệm nhỏ, khi trẻ nhận thấy rằng người lớn thực sự tôn trọng, lắng nghe và bảo vệ mình.

Mục tiêu đầu tiên của cuộc trò chuyện không phải là lấy được càng nhiều thông tin càng tốt, mà là để trẻ hiểu rằng mình đang được lắng nghe và người lớn sẽ bảo vệ mình.

PV: Thưa chuyên gia, khi nào phụ huynh nên tìm đến chuyên gia tâm lý thay vì chỉ tự hỗ trợ trẻ tại nhà?

Th.S Nguyễn Thị Tâm: Không phải trường hợp nào trẻ có phản ứng sau một sự việc đáng sợ cũng cần can thiệp chuyên môn ngay lập tức. Một số phản ứng có thể giảm dần khi trẻ được đưa về môi trường an toàn và nhận được sự hỗ trợ phù hợp từ gia đình.

Tuy nhiên, nếu những thay đổi về cảm xúc và hành vi kéo dài, ngày càng nghiêm trọng hoặc ảnh hưởng rõ đến việc học, giấc ngủ, sinh hoạt, các mối quan hệ của trẻ thì cha mẹ nên tìm đến chuyên gia.

Đặc biệt, nếu trẻ có những biểu hiện khiến người lớn lo ngại về sự an toàn của chính trẻ hoặc trẻ liên tục sống trong trạng thái sợ hãi, hoảng loạn, tuyệt vọng, thì không nên chỉ chờ đợi vấn đề tự biến mất.

Tìm đến chuyên gia không có nghĩa là trẻ “có vấn đề” hay gia đình “thất bại”. Đó đơn giản là một hình thức hỗ trợ khi gia đình nhận thấy mình cần thêm người có chuyên môn đồng hành.

KỶ LUẬT KHÔNG ĐỒNG NGHĨA VỚI BẠO LỰC

Trong thực tế, một số hành vi gây tổn thương cho trẻ có thể bắt đầu từ suy nghĩ rằng người lớn đang "dạy con", "răn đe" hoặc muốn trẻ nhớ lỗi để không tái phạm.

Tuy nhiên, giáo dục trẻ bằng kỷ luật và sử dụng bạo lực là hai vấn đề khác nhau. Việc đặt ra giới hạn cho trẻ là cần thiết, nhưng phương pháp thực hiện cần phù hợp với độ tuổi, khả năng nhận thức và sự phát triển tâm lý của từng trẻ.

PV: Dưới góc độ tâm lý,chuyên gia có thể cho biết đâu là ranh giới giữa kỷ luật và bạo lực trong quá trình giáo dục trẻ?

Th.S Nguyễn Thị Tâm: Theo tôi, kỷ luật và bạo lực khác nhau ở mục đích, phương thức và tác động lên trẻ.

Kỷ luật nhằm giúp trẻ hiểu giới hạn, nhận biết hậu quả của hành vi và học cách điều chỉnh bản thân. Trong khi đó, bạo lực sử dụng nỗi sợ, sự đau đớn, nhục mạ hoặc đe dọa để buộc trẻ phải phục tùng.

Một nguyên tắc rất quan trọng là người lớn có thể không đồng ý với hành vi của trẻ, nhưng không vì thế mà hạ thấp giá trị của trẻ. Chúng ta có thể nói “hành vi này không phù hợp”, nhưng điều đó khác hoàn toàn với việc nói “con là đứa trẻ hư”.

Kỷ luật không cần phải đi kèm với sự sợ hãi. Một đứa trẻ tuân thủ chỉ vì sợ bị đánh hoặc bị làm nhục chưa chắc đã thực sự học được cách tự điều chỉnh hành vi.

Quan niệm “thương cho roi cho vọt” là một quan niệm đã tồn tại lâu đời trong đời sống gia đình Việt Nam. Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện nay, quan niệm này cần được nhìn nhận lại cả dưới góc độ kho

PV: Khi trẻ mắc lỗi, không hợp tác hoặc có hành vi khó kiểm soát, cha mẹ và giáo viên có thể sử dụng những phương pháp nào thay cho quát mắng, đòn roi?

Th.S Nguyễn Thị Tâm: Người lớn có thể đặt ra giới hạn rõ ràng, nói ngắn gọn về hành vi không phù hợp và đưa ra hậu quả có liên quan đến hành vi đó.

Ví dụ, thay vì quát mắng một đứa trẻ vì không chịu dọn đồ chơi, người lớn có thể nói rõ: “Đồ chơi là con lấy ra, nên con cần cùng mẹ cất lại trước khi chuyển sang hoạt động khác”.

Với những hành vi nguy hiểm, người lớn cần ưu tiên ngăn chặn hành vi trước, sau đó mới giải thích. Với những tình huống trẻ đang quá kích động, đôi khi việc tranh luận ngay lúc đó không mang lại hiệu quả.

Điều quan trọng là người lớn cần nhất quán. Trẻ cần biết giới hạn ở đâu và điều gì sẽ xảy ra khi vượt qua giới hạn đó. Kỷ luật hiệu quả không nhất thiết phải lớn tiếng; nhiều khi sự bình tĩnh và nhất quán của người lớn lại có sức giáo dục mạnh hơn.

NGƯỜI LỚN CŨNG CẦN HỌC CÁCH KIỂM SOÁT CẢM XÚC

Trẻ cần được dạy cách nhận diện và điều chỉnh cảm xúc, nhưng người lớn cũng cần làm điều tương tự. Trong những thời điểm trẻ quấy khóc, chống đối hoặc liên tục lặp lại một hành vi không mong muốn, sự mất bình tĩnh của người lớn có thể khiến tình huống trở nên nghiêm trọng.

Điều quan trọng không phải là người lớn không bao giờ tức giận, mà là biết dừng lại trước khi cảm xúc biến thành hành vi gây tổn thương cho trẻ.

PV: Khi cha mẹ hoặc giáo viên cảm thấy mất kiểm soát trước hành vi của trẻ, họ nên làm gì trong những phút đầu tiên để tránh phản ứng bằng quát mắng hoặc bạo lực?

Th.S Nguyễn Thị Tâm: Điều đầu tiên tôi muốn nhấn mạnh là hãy dừng lại. Khi nhận thấy mình đang quá tức giận, người lớn cần tạo một khoảng cách an toàn với trẻ thay vì tiếp tục tranh luận hoặc xử lý ngay. (Chuyên gia nhấn mạnh)

Nếu trẻ đang ở trong tình huống an toàn, người lớn có thể tạm thời rời khỏi cuộc tương tác trong vài phút, hít thở chậm, uống nước hoặc nhờ một người khác hỗ trợ. Khi cảm xúc đã giảm xuống, chúng ta mới quay lại giải quyết vấn đề.

Người lớn tức giận là điều có thể xảy ra. Chúng ta không thể yêu cầu cha mẹ hay giáo viên lúc nào cũng bình tĩnh tuyệt đối. Nhưng điều quan trọng là phải nhận biết được thời điểm cảm xúc đang vượt quá khả năng kiểm soát và chủ động dừng lại.

Một vài phút dừng lại có thể ngăn một hành vi mà sau đó người lớn phải ân hận rất lâu.

PV: Theo chuyên gia, nhà trường cần làm gì để hỗ trợ giáo viên quản lý cảm xúc, áp lực nghề nghiệp và hạn chế nguy cơ xảy ra hành vi bạo lực với trẻ?

Th.S Nguyễn Thị Tâm: Tôi nghĩ không nên chỉ đặt trách nhiệm phòng ngừa bạo lực lên vai từng giáo viên. Giáo viên cũng là con người, họ có áp lực nghề nghiệp, áp lực về lớp học, thời gian và nhiều vấn đề khác.

Nhà trường cần xây dựng một môi trường trong đó giáo viên có thể được chia sẻ, được hỗ trợ khi gặp những tình huống khó quản lý, đồng thời được tập huấn về quản lý lớp học và điều chỉnh cảm xúc.

Bên cạnh đó, nhà trường cần có quy trình rõ ràng để giáo viên biết phải làm gì khi một trẻ có hành vi đặc biệt khó kiểm soát, thay vì để giáo viên tự xoay xở trong những thời điểm căng thẳng.

Tôi cho rằng phòng ngừa bạo lực hiệu quả phải bắt đầu từ một hệ thống hỗ trợ tốt. Khi người lớn được hỗ trợ đúng cách, họ sẽ có nhiều khả năng hỗ trợ trẻ tốt hơn.

LUÔN LUÔN BẢO VỆ TRẺ EM

Một môi trường an toàn cho trẻ không thể chỉ được xây dựng sau khi một vụ bạo hành xảy ra. Gia đình, nhà trường và cộng đồng đều có vai trò trong việc nhận diện nguy cơ, lắng nghe tiếng nói của trẻ và tạo ra những cơ chế để trẻ có thể tìm kiếm sự giúp đỡ khi cần.

Bảo vệ trẻ cũng không chỉ là bảo vệ các em khỏi những tổn thương thể chất, mà còn phải quan tâm đến sức khỏe tinh thần, quyền được tôn trọng và cảm giác an toàn của mỗi đứa trẻ.

PV: Theo chuyên gia, gia đình và nhà trường cần thay đổi điều gì để việc bảo vệ sức khỏe tinh thần của trẻ trở thành một quá trình chủ động, thay vì chỉ được quan tâm sau khi sự việc đáng tiếc xảy ra?

PV: Từ những vụ việc bạo hành trẻ em được phát hiện thời gian qua, chị muốn gửi thông điệp gì tới phụ huynh và giáo viên để người lớn có thể trở thành điểm tựa an toàn thực sự cho trẻ?

Th.S Nguyễn Thị Tâm: Tôi nghĩ điều đầu tiên người lớn cần nhớ là trẻ em không phải lúc nào cũng biết cách nói ra những điều mình đang trải qua. Có những đứa trẻ sẽ khóc, có trẻ trở nên im lặng, cũng có trẻ phản ứng bằng sự tức giận hoặc những hành vi mà người lớn khó hiểu.

Vì vậy, thay vì chỉ hỏi “Tại sao con lại như vậy?”, chúng ta nên thử hỏi “Điều gì đang xảy ra với con?”.

Một người lớn an toàn không phải là người lúc nào cũng hoàn hảo, không bao giờ tức giận hay mắc sai lầm. Đó là người biết lắng nghe trẻ, tôn trọng giới hạn của trẻ, biết nhận lỗi khi mình sai và quan trọng nhất là không khiến trẻ phải sống trong sợ hãi.

Tôi mong rằng mỗi gia đình và mỗi nhà trường đều có ít nhất một người mà trẻ biết chắc rằng: “Khi có chuyện xảy ra, mình có thể tìm đến người này và mình sẽ được lắng nghe.”

Bởi với một đứa trẻ đang sợ hãi, đôi khi điều các em cần đầu tiên không phải là một lời giải thích thật lớn, mà chỉ là một người lớn đủ bình tĩnh để nói: “Cô/chú tin con. Con không phải đối diện với chuyện này một mình.”

Thông qua những chia sẻ của chuyên gia tâm lý Nguyễn Thị Tâm, có thể thấy bạo hành trẻ em không chỉ để lại những tổn thương trên cơ thể mà còn có thể ảnh hưởng sâu sắc đến cảm xúc, hành vi và quá trình phát triển của trẻ. Vì vậy, bên cạnh việc bảo vệ trẻ khỏi những hành vi bạo lực, người lớn cần chủ động lắng nghe, tôn trọng và tạo cho trẻ cảm giác an toàn để các em có thể lên tiếng khi gặp vấn đề.

Bảo vệ trẻ em không chỉ là trách nhiệm khi một vụ việc xảy ra, mà cần bắt đầu từ những điều rất nhỏ trong cách người lớn ứng xử mỗi ngày. Khi cha mẹ, giáo viên và cộng đồng cùng thay đổi cách nhìn về kỷ luật, thay thế đòn roi bằng sự thấu hiểu và hướng dẫn phù hợp, trẻ sẽ có thêm một "lá chắn" vững vàng để lớn lên khỏe mạnh cả về thể chất lẫn tinh thần.