Thừa cân, béo phì gia tăng ở trẻ em: Cần tiếp cận toàn diện dinh dưỡng học đường

Trường học là nền tảng quan trọng cho các can thiệp dinh dưỡng

Trình bày tham luận tại Hội thảo "Dinh dưỡng học đường - Từ chính sách đến chương trình can thiệp", TS. Nguyễn Duy Sơn, Quỹ Nhi đồng Liên Hiệp Quốc (UNICEF) tại Việt Nam cho biết, năm 2025 là lần đầu tiên tỷ lệ trẻ em lứa tuổi học đường mắc thừa cân, béo phì trên toàn cầu vượt tỷ lệ trẻ suy dinh dưỡng nhẹ cân. Hiện có khoảng 391 triệu trẻ em từ 5-19 tuổi bị thừa cân hoặc béo phì.

Tại Việt Nam, cứ 5 trẻ em trong độ tuổi 5-19 thì có 1 em mắc thừa cân hoặc béo phì. Trong khi đó, tỷ lệ suy dinh dưỡng thấp còi đã giảm mạnh trong 20 năm qua nhưng vẫn còn ở mức cao, gây ảnh hưởng lâu dài tới sức khỏe, tâm lý và kết quả học tập của trẻ em.

Theo UNICEF, trường học là nền tảng hiệu quả để cải thiện dinh dưỡng và sức khỏe cho trẻ em. Tại Đông Nam Á, trên 90% trẻ em được đi học ở cấp tiểu học. Dù chỉ khoảng 71% trẻ tiếp tục học ở cấp trung học cơ sở trở lên, đây vẫn là cấp học quan trọng để triển khai các can thiệp dinh dưỡng cho trẻ em và vị thành niên như bữa ăn học đường, nước sạch, bổ sung đa vi chất, giáo dục dinh dưỡng và các hoạt động thể chất.

TS. Nguyễn Duy Sơn cho rằng dinh dưỡng học đường không chỉ là bữa ăn học đường mà cần được tiếp cận toàn diện, bao gồm thực phẩm giàu dinh dưỡng; môi trường thực phẩm lành mạnh trong và ngoài trường học; bổ sung đa vi chất và tẩy giun; giáo dục dinh dưỡng trong trường học; thực hành dinh dưỡng lành mạnh cho trẻ em tuổi học đường và vị thành niên.

Trong đó, thực phẩm học đường cần bảo đảm đủ dinh dưỡng và đa dạng thực phẩm; an toàn và hạn chế thực phẩm không lành mạnh; phù hợp khẩu vị và văn hóa địa phương; hướng tới tính bền vững và công bằng.

Theo chuyên gia UNICEF, môi trường thực phẩm lành mạnh cần được xây dựng cả trong và ngoài trường học, bao gồm môi trường hỗ trợ lựa chọn lành mạnh, thực phẩm và đồ uống trong trường học, môi trường thực phẩm quanh trường học và môi trường chính sách.

UNICEF cũng đặt ra nhiều vấn đề đối với môi trường học đường hiện nay như trường học có thực sự cung cấp thực phẩm lành mạnh hay không, có bán đồ uống có đường trong khuôn viên trường học hay không, có hoạt động giáo dục dinh dưỡng hay không và có đủ không gian cho học sinh vận động hay không.

Để hỗ trợ các quốc gia đánh giá môi trường dinh dưỡng học đường, UNICEF giới thiệu bộ công cụ đánh giá môi trường dinh dưỡng trường học khu vực châu Á - Thái Bình Dương (NEAT-S). Công cụ này hỗ trợ xác định các yếu tố thúc đẩy hoặc cản trở chế độ ăn lành mạnh trong trường học, đồng thời là cơ sở xây dựng chính sách và các chương trình can thiệp dựa trên bằng chứng.

Tại Việt Nam, NEAT-S đã được thử nghiệm năm 2022 tại 16 trường tiểu học và THCS ở Hà Nội, Điện Biên, Hà Tĩnh và Sóc Trăng. Kết quả cho thấy có sự khác biệt rõ giữa trường thành thị và nông thôn về môi trường dinh dưỡng học đường, đồng thời trong và quanh trường học vẫn còn bán nhiều thực phẩm không lành mạnh.

Trẻ em Việt Nam đang đối mặt "gánh nặng ba" về dinh dưỡng

Những cảnh báo về dinh dưỡng học đường cũng được các chuyên gia nhấn mạnh tại Hội thảo "Phát triển toàn diện thế hệ trẻ Việt Nam: Kiến tạo nguồn lực cho kỷ nguyên mới" do Báo Nhân Dân phối hợp với Bộ Giáo dục và Đào tạo tổ chức.

Theo các chuyên gia tại hội thảo, trẻ em Việt Nam hiện đang đối mặt đồng thời với ba gánh nặng dinh dưỡng gồm suy dinh dưỡng thấp còi, thiếu vi chất và thừa cân, béo phì.

Ông Nguyễn Huy Nho, Phó Vụ trưởng Vụ Học sinh, sinh viên (Bộ GD&ĐT) cho biết, giai đoạn 2021-2025, ngành giáo dục đã triển khai nhiều chương trình về y tế trường học, dinh dưỡng học đường và giáo dục thể chất tại các cơ sở giáo dục mầm non, phổ thông. Tuy nhiên, tình trạng bệnh học đường vẫn diễn biến phức tạp. Khoảng 70-80% học sinh gặp các vấn đề về răng miệng; tỷ lệ cận thị khoảng 33%; tình trạng thừa cân, béo phì gia tăng nhanh, đặc biệt tại khu vực thành thị.

Theo ông Nguyễn Huy Nho, thời gian tới Bộ GD&ĐT sẽ phối hợp với Bộ Y tế và các bộ, ngành triển khai chương trình sức khỏe học đường giai đoạn 2026-2035, tập trung vào dinh dưỡng học đường, giáo dục thể chất, chăm sóc sức khỏe tinh thần, khám sức khỏe định kỳ và xây dựng sổ sức khỏe điện tử cho học sinh. Ngành giáo dục cũng đặt mục tiêu mỗi học sinh thường xuyên tham gia ít nhất một môn thể thao, bảo đảm thời gian vận động thể lực theo khuyến cáo của Tổ chức Y tế thế giới.

Cũng tại hội thảo, Tiến sĩ, Bác sĩ Nguyễn Thị Hồng Diễm, Phó Trưởng phòng Kiểm soát bệnh không lây nhiễm và dinh dưỡng (Cục Phòng bệnh, Bộ Y tế), cho biết công tác chăm sóc dinh dưỡng, thể chất cho trẻ em học đường hiện vẫn tồn tại nhiều bất cập như thiếu vi chất dinh dưỡng, chất lượng bữa ăn học đường chưa đồng đều và dinh dưỡng học đường chưa được quan tâm, đầu tư đúng mức.

Các chuyên gia cũng cảnh báo xu hướng ít vận động, phụ thuộc thiết bị điện tử đang kéo theo nhiều vấn đề học đường như cận thị, cong vẹo cột sống và các vấn đề về sức khỏe tâm thần ở thanh thiếu niên.

Ông Trương Minh Sang, Huấn luyện viên trưởng Đội tuyển Thể dục dụng cụ quốc gia cho rằng. thể thao học đường là nền tảng quan trọng để phát hiện và nuôi dưỡng tài năng thể thao thành tích cao. Theo ông, cần sớm đưa các bài tập thể dục dụng cụ cơ bản vào trường mầm non, tiểu học nhằm giúp trẻ phát triển kỹ năng vận động, phòng tránh chấn thương học đường và hình thành thói quen rèn luyện thể chất từ sớm.

Bài học từ Nhật Bản, Indonesia và Brazil

Chia sẻ tại Hội thảo "Dinh dưỡng học đường - Từ chính sách đến chương trình can thiệp", TS. Nguyễn Duy Sơn cho biết chương trình bữa trưa học đường tại Nhật Bản bắt đầu từ năm 1889 tại một trường tiểu học tư ở tỉnh Yamagata nhằm hỗ trợ trẻ em nghèo. Hiện nay, chương trình được áp dụng tại 99,2% trường tiểu học và 87,9% trường trung học.

Tất cả học sinh trong cùng một trường được phục vụ cùng một thực đơn gồm cơm hoặc bánh mì, món chính, món phụ, sữa và tráng miệng. Thực đơn được xây dựng theo tiêu chuẩn dinh dưỡng nhằm bảo đảm cân bằng giữa tinh bột, protein, chất béo, vitamin và khoáng chất.

Bữa ăn học đường tại Nhật Bản không chỉ cung cấp dinh dưỡng mà còn là một phần của giáo dục kỹ năng sống khi học sinh tự phục vụ, dọn dẹp và ăn cùng nhau trong lớp học. Học sinh cũng được giáo dục về ý thức ăn uống lành mạnh và hạn chế lãng phí thực phẩm.

Một ví dụ khác được TS. Nguyễn Duy Sơn chia sẻ là Indonesia hiện đối mặt đồng thời với nhiều vấn đề dinh dưỡng ở thanh thiếu niên. UNICEF và Chính phủ Indonesia đã triển khai chương trình Aksi Bergizi nhằm kết hợp bổ sung sắt, giáo dục dinh dưỡng và thay đổi hành vi trong trường học thông qua cách tiếp cận đa ngành.

Các hoạt động cốt lõi của chương trình gồm bổ sung sắt hàng tuần kết hợp ăn sáng tại trường; giáo dục dinh dưỡng và sức khỏe theo hướng tương tác; thay đổi hành vi thông qua các hoạt động do học sinh dẫn dắt. Việc huy động học sinh làm "peer supporters" giúp tăng mức độ tham gia, khả năng lan tỏa thông điệp và duy trì hành vi lành mạnh trong và ngoài trường học. Sau giai đoạn thí điểm, Chính phủ Indonesia đã đưa Aksi Bergizi vào chương trình sức khỏe trường học quốc gia.

Tại Brazil, Chương trình Bữa ăn Học đường Quốc gia (PNAE) hiện mang lại lợi ích cho khoảng 40 triệu học sinh trường công. Bữa ăn học đường được xem là quyền của trẻ em và được luật hóa. Đáng chú ý, ít nhất 30% thực phẩm trong chương trình phải được mua từ các nông hộ gia đình địa phương nhằm hỗ trợ sinh kế và phát triển hệ thống thực phẩm bền vững.

Đầu tư cho dinh dưỡng học đường là đầu tư cho tương lai

Tại hội nghị "Doanh nghiệp, doanh nhân tư nhân Việt Nam với đổi mới mô hình phát triển đất nước và chính sách Đảng viên làm kinh tế tư nhân" diễn ra cuối tháng 5 vừa qua, Anh hùng Lao động Thái Hương, Nhà sáng lập, Chủ tịch Hội đồng Chiến lược Tập đoàn TH, đề xuất xây dựng Luật Dinh dưỡng học đường nhằm thể chế hóa các chủ trương, chính sách về dự phòng và nâng cao sức khỏe, tầm vóc người Việt.

Từ thực tiễn nhiều năm đồng hành cùng các chương trình Sữa học đường và Mô hình điểm bữa ăn học đường, bà Thái Hương cho rằng, việc đầu tư cho dinh dưỡng học đường cần được nhìn nhận như một chiến lược phát triển con người. Bà kêu gọi: "Để hiện thực hóa mong muốn của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm: 'hướng tới năm 2045 với tầm nhìn về một Việt Nam phát triển toàn diện, việc định hướng phát triển con người, đặc biệt là thế hệ trẻ, trở thành ưu tiên chiến lược', chúng ta hãy tặng cho 'trẻ em hôm nay, thế giới ngày mai' một thành trì bảo vệ chắc chắn nhất - một bộ luật gọi là Luật Dinh dưỡng học đường, trong đó có ly sữa mang tên ly sữa học đường quốc gia, nhằm thể chế hóa đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước về dự phòng và nâng cao sức khỏe, tầm vóc người Việt".

Dẫn kinh nghiệm quốc tế, Anh hùng Lao động Thái Hương cho biết, Nhật Bản đã ban hành Luật Bữa trưa học đường từ năm 1954 và xem đây là một trong những nền tảng quan trọng góp phần cải thiện tầm vóc, thể lực của người dân qua nhiều thế hệ. Đề xuất xây dựng Luật Dinh dưỡng học đường cũng nhận được sự đồng tình của nhiều đại biểu tham dự hội nghị.

Từ kinh nghiệm quốc tế và thực tiễn tại Việt Nam, UNICEF khuyến nghị ưu tiên xây dựng hướng dẫn bữa ăn học đường phù hợp với khu vực miền núi, vùng khó khăn và đồng bào dân tộc thiểu số; tăng cường các biện pháp cải thiện môi trường dinh dưỡng học đường; tiếp tục hoặc mở rộng các can thiệp dinh dưỡng ưu tiên cho trẻ em gái, trẻ em khuyết tật, đồng bào dân tộc thiểu số và các nhóm yếu thế.

Bên cạnh đó, UNICEF đề xuất tăng cường cơ chế phối hợp liên ngành giữa Bộ Y tế, Bộ GD&ĐT, chính quyền các cấp cùng các ban, ngành, đoàn thể địa phương nhằm bảo đảm các chương trình dinh dưỡng học đường được triển khai đồng bộ và hiệu quả. Việc thiết lập hệ thống giám sát, đánh giá và giải trình cũng được xem là yếu tố quan trọng để bảo đảm các chính sách đi vào thực chất và mang lại tác động bền vững.

Về phía ngành giáo dục, ông Nguyễn Huy Nho cho biết Bộ GD&ĐT đang phối hợp với các bộ, ngành xây dựng chương trình sức khỏe học đường giai đoạn 2026-2035, trong đó tập trung vào các nội dung như dinh dưỡng học đường, giáo dục thể chất, chăm sóc sức khỏe tinh thần, khám sức khỏe định kỳ và xây dựng sổ sức khỏe điện tử cho học sinh. Đây được kỳ vọng sẽ là nền tảng để nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe toàn diện cho học sinh trong giai đoạn tới.

Các chuyên gia nhận định, trong bối cảnh Việt Nam đang hướng tới mục tiêu phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, dinh dưỡng học đường không nên chỉ được nhìn nhận là vấn đề của riêng ngành y tế hay giáo dục mà cần trở thành một ưu tiên phát triển quốc gia. Một đứa trẻ được bảo đảm dinh dưỡng đầy đủ, được vận động hợp lý và sống trong môi trường học đường lành mạnh sẽ có nhiều cơ hội phát triển tốt hơn về thể chất, trí tuệ và kỹ năng.

Các ý kiến tại các hội thảo và hội nghị đều thống nhất rằng đầu tư cho dinh dưỡng, sức khỏe và thể chất học đường hôm nay chính là đầu tư cho chất lượng nguồn nhân lực ngày mai. Không chỉ góp phần cải thiện tầm vóc, thể lực và sức khỏe thế hệ trẻ, các chính sách dinh dưỡng học đường hiệu quả còn tạo nền tảng cho năng suất lao động, năng lực cạnh tranh và sự phát triển bền vững của đất nước trong tương lai./.