Trẻ em trong kỷ nguyên số: Hành trang cho thế hệ vươn mình

Trong dòng chảy mạnh mẽ của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đang trở thành những động lực quan trọng định hình năng lực cạnh tranh và vị thế của mỗi quốc gia. Tuy nhiên, đích đến của quá trình phát triển ấy không chỉ là những bước tiến về công nghệ hay tăng trưởng kinh tế, mà cao hơn cả là phát triển con người - chủ thể sáng tạo, làm chủ và thụ hưởng những thành quả của tiến bộ khoa học. Đó cũng là quan điểm xuyên suốt của Đảng và Nhà nước ta trong chiến lược phát triển đất nước, khi xác định con người vừa là trung tâm, vừa là mục tiêu, đồng thời là động lực của sự nghiệp đổi mới và phát triển bền vững.

Năm 2026 cũng là giai đoạn nhiều chủ trương lớn về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia đang được triển khai mạnh mẽ, đặt ra yêu cầu chuẩn bị một thế hệ công dân số đủ năng lực, bản lĩnh và khát vọng để đồng hành cùng sự phát triển của đất nước.

Trong hành trình đó, trẻ em giữ vị trí trung tâm. Các em không chỉ là thế hệ tương lai của đất nước mà còn là những công dân số đầu tiên trưởng thành trong một thế giới được kết nối toàn diện bởi Internet, trí tuệ nhân tạo và các công nghệ số. Những gì trẻ em được học tập, được bảo vệ, được trao cơ hội và được trang bị hôm nay sẽ quyết định chất lượng nguồn nhân lực, sức mạnh nội sinh và năng lực cạnh tranh của quốc gia trong nhiều thập niên tới. Vì vậy, chăm sóc, giáo dục và bảo vệ trẻ em trong kỷ nguyên số không chỉ là trách nhiệm mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc mà còn là một lựa chọn chiến lược đối với tương lai phát triển của đất nước.

Đầu tư cho trẻ em là đầu tư cho tương lai đất nước

Kỷ nguyên số đang mở ra cho trẻ em những cơ hội chưa từng có để học tập, sáng tạo, kết nối và phát triển bản thân. Chỉ với một thiết bị thông minh, các em có thể tiếp cận kho tri thức khổng lồ của nhân loại, khám phá những chân trời mới và từng bước trang bị những năng lực cần thiết cho tương lai. Song, cùng với những cơ hội rộng mở là không ít thách thức về an toàn trên môi trường mạng, sức khỏe thể chất và tinh thần, bảo vệ dữ liệu cá nhân, gìn giữ bản sắc văn hóa cũng như hình thành bản lĩnh và đạo đức số cho thế hệ trẻ.     

 Trong bài viết "Tương lai cho thế hệ vươn mình", Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm gửi gắm kỳ vọng: "Thế hệ trẻ cần tự tin bước ra thế giới, mang theo hành trang là tri thức sâu rộng, thể chất khỏe mạnh và tâm hồn giàu bản sắc văn hóa Việt Nam, đồng thời phải rèn luyện bản thân trở thành những công dân toàn cầu mang hồn Việt, góp phần xây dựng và bảo vệ Tổ quốc". Thông điệp ấy không chỉ gửi gắm kỳ vọng đối với thế hệ trẻ mà còn đặt ra yêu cầu đối với toàn xã hội trong việc xây dựng một môi trường phát triển an toàn, lành mạnh và nhân văn, để mỗi trẻ em đều có cơ hội phát huy tối đa tiềm năng, trở thành những công dân số có tri thức, bản lĩnh, sáng tạo và trách nhiệm trong kỷ nguyên mới.

Khát vọng về một thế hệ công dân toàn cầu mang hồn Việt không chỉ được thể hiện trong những định hướng chiến lược mà đang từng bước được cụ thể hóa bằng các chính sách, chương trình hành động thiết thực dành cho trẻ em. Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, việc bảo đảm cho trẻ em được tiếp cận công nghệ một cách an toàn, lành mạnh, đồng thời được trang bị đầy đủ kỹ năng để phát triển trong môi trường số đang trở thành yêu cầu cấp thiết.

Một dấu mốc quan trọng trong tiến trình hiện thực hóa mục tiêu đó là ngày 23/3/2026, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 468/QĐ-TTg phê duyệt Chương trình "Bảo vệ và hỗ trợ trẻ em phát triển trên môi trường mạng giai đoạn 2026-2030". Việc Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định này không chỉ đánh dấu bước hoàn thiện quan trọng về chính sách bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng, mà còn thể hiện sự chuyển biến trong tư duy quản trị quốc gia: từ tập trung xử lý các nguy cơ sau khi xảy ra sang chủ động phòng ngừa, xây dựng môi trường số an toàn, lành mạnh để trẻ em được học tập, sáng tạo và phát triển toàn diện. Đây cũng là một trong những chương trình chuyên đề đầu tiên đặt mục tiêu hình thành thế hệ "công dân số" Việt Nam một cách rõ nét dành riêng cho trẻ em.

Trong kỷ nguyên số, nguồn lực quyết định sự phát triển của mỗi quốc gia không chỉ nằm ở tài nguyên hay vốn đầu tư, mà trước hết là chất lượng nguồn nhân lực. Những đứa trẻ hôm nay sẽ là lực lượng lao động, nhà khoa học, doanh nhân, kỹ sư và công dân số của Việt Nam trong vài thập niên tới. Vì vậy, mỗi chính sách dành cho trẻ em không chỉ giải quyết những vấn đề của hiện tại mà còn là sự chuẩn bị cho tương lai phát triển của đất nước. Đầu tư để trẻ em được học tập, được bảo vệ, được làm chủ công nghệ chính là đầu tư cho sức mạnh nội sinh và năng lực cạnh tranh quốc gia trong kỷ nguyên số.

Định hướng này cũng thống nhất với chủ trương lớn của Đảng về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia trong giai đoạn mới. Khi khoa học, công nghệ và chuyển đổi số được xác định là động lực quan trọng để phát triển nhanh và bền vững, trẻ em không chỉ cần được tiếp cận công nghệ mà còn phải được trang bị năng lực số, tư duy sáng tạo, kỹ năng học tập suốt đời và khả năng làm chủ công nghệ ngay từ sớm. Đó chính là nền tảng để hình thành một thế hệ công dân số có tri thức, bản lĩnh, trách nhiệm và giàu khát vọng cống hiến cho đất nước.

Cơ hội và thách thức

Không gian mạng mở ra cho trẻ em cơ hội học tập, sáng tạo, kết nối và khám phá thế giới chưa từng có. Tuy nhiên, cùng với những lợi ích to lớn ấy là không ít nguy cơ về xâm hại, bạo lực mạng, lừa đảo trực tuyến, xâm phạm dữ liệu cá nhân và những tác động tiêu cực đến sức khỏe thể chất, tinh thần của trẻ. Làm thế nào để trẻ em vừa được thụ hưởng thành quả của công nghệ, vừa được bảo vệ an toàn trước những rủi ro trong thế giới số đang là bài toán đặt ra đối với mọi quốc gia, trong đó có Việt Nam.

Đặc biệt, sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo (AI) đang mở ra những phương thức học tập hoàn toàn mới cho trẻ em. AI có thể hỗ trợ cá nhân hóa việc học, giúp trẻ tiếp cận tri thức phù hợp với năng lực, phát huy tư duy sáng tạo và khả năng tự học. Đồng thời, công nghệ số cũng đang góp phần thu hẹp khoảng cách tiếp cận tri thức giữa trẻ em ở thành thị và vùng sâu, vùng xa, mở ra nhiều cơ hội phát triển bình đẳng hơn cho mọi trẻ em. Tuy nhiên, cùng với những lợi ích đó cũng đặt ra nhiều yêu cầu mới về đạo đức số, kỹ năng kiểm chứng thông tin, bảo vệ dữ liệu cá nhân và năng lực tư duy phản biện. Điều này đòi hỏi việc giáo dục kỹ năng số cho trẻ em không chỉ dừng lại ở việc biết sử dụng công nghệ mà còn phải biết sử dụng công nghệ một cách thông minh, có trách nhiệm và an toàn.

Tháng hành động vì trẻ em năm 2026 tiếp tục khẳng định quyết tâm của Việt Nam trong việc xây dựng môi trường sống an toàn, thân thiện và môi trường số lành mạnh để mọi trẻ em đều được phát triển toàn diện, hạnh phúc và có cơ hội phát huy tối đa tiềm năng của mình.

Không chỉ hướng tới mục tiêu bảo vệ trẻ em trước các nguy cơ trên môi trường số, Tháng hành động vì trẻ em năm 2026 còn khẳng định tư duy phát triển lấy trẻ em làm trung tâm, tạo điều kiện để mọi trẻ em được tiếp cận bình đẳng với tri thức số, dịch vụ số và các cơ hội phát triển mới. Đây cũng là bước cụ thể hóa chủ trương lấy con người làm trung tâm của quá trình chuyển đổi số, trong đó trẻ em vừa là đối tượng được bảo vệ, vừa là chủ thể sẽ trực tiếp tham gia kiến tạo tương lai số của đất nước.

Với chủ đề "Trẻ em hạnh phúc, an toàn, vững bước trong kỷ nguyên số", Tháng hành động vì trẻ em năm 2026 được phát động trong bối cảnh đất nước đang đẩy mạnh chuyển đổi số quốc gia, hướng tới xây dựng một thế hệ công dân số vừa có tri thức, kỹ năng, bản lĩnh hội nhập, vừa được bảo vệ trước những nguy cơ ngày càng phức tạp trên không gian mạng.

Ngày 27/5/2026, phát biểu tại Lễ phát động Tháng hành động vì trẻ em năm 2026, bà Võ Thị Ánh Xuân, Bí thư Trung ương Đảng, Phó Chủ tịch nước, Chủ tịch Hội đồng Bảo trợ Quỹ bảo trợ trẻ em Việt Nam nhấn mạnh rằng, đầu tư cho trẻ em chính là đầu tư cho tương lai của đất nước; đồng thời khẳng định Đảng và Nhà nước luôn dành sự quan tâm đặc biệt đối với công tác chăm sóc, giáo dục và bảo vệ trẻ em. Những chính sách về giáo dục, y tế, an sinh xã hội, bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng cùng các chủ trương mới như miễn, giảm học phí cho học sinh phổ thông, hỗ trợ bữa ăn trưa cho học sinh bán trú hay xây dựng hệ thống trường nội trú liên cấp đã và đang góp phần thu hẹp khoảng cách cơ hội, bảo đảm mọi trẻ em đều được học tập, chăm sóc và phát triển toàn diện.

“Đảng, Nhà nước, gia đình và toàn xã hội luôn dành cho các cháu sự yêu thương, chăm lo và những điều kiện tốt đẹp nhất để các cháu phát triển toàn diện và trở thành những chủ nhân tương lai của đất nước. Chúng ta rất vui mừng khi ngày càng có nhiều tấm gương thiếu nhi chăm ngoan, học giỏi, vượt khó vươn lên, đạt thành tích xuất sắc trong học tập, nghiên cứu khoa học, thể thao, văn hóa, nghệ thuật và các hoạt động vì cộng đồng; nhiều học sinh Việt Nam tiếp tục đạt thành tích cao tại các kỳ thi quốc tế về các môn khoa học tự nhiên, khoa học công nghệ, nhiều cháu đã sớm tiếp cận công nghệ số, trí tuệ nhân tạo và có những ý tưởng sáng tạo đáng tự hào.

Mong rằng, các cháu luôn vui tươi, chăm ngoan, học tốt, yêu thương ông bà, cha mẹ, thầy cô và bạn bè; sống nhân ái, sẻ chia, có trách nhiệm với bản thân, gia đình và cộng đồng; chủ động học tập, rèn luyện kỹ năng sống, kỹ năng tự bảo vệ, học tập ngoại ngữ, khoa học công nghệ, sử dụng Internet và các nền tảng số một cách thông minh, an toàn, trách nhiệm, để trở thành những công dân có tri thức, bản lĩnh, nhân ái và sáng tạo, góp phần xây dựng đất nước Việt Nam ngày càng giàu mạnh, phồn vinh, văn minh và hạnh phúc”, Phó Chủ tịch nước Võ Thị Ánh Xuân nhấn mạnh.

Điều đó tiếp tục khẳng định quan điểm nhất quán của Đảng và Nhà nước rằng, đầu tư cho trẻ em chính là đầu tư cho tương lai phát triển bền vững của quốc gia. Mỗi chính sách dành cho trẻ em hôm nay không chỉ góp phần bảo đảm quyền trẻ em theo quy định của pháp luật mà còn trực tiếp tạo dựng nguồn nhân lực chất lượng cao, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng.

Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu trong công tác chăm sóc, giáo dục và bảo vệ trẻ em, những thách thức mới cũng đang đặt ra ngày càng rõ nét. Nếu như trước đây trẻ em chủ yếu đối diện với nguy cơ suy dinh dưỡng, tai nạn thương tích, bạo lực hay xâm hại trong đời sống thực, thì ngày nay các em còn phải đối mặt với nhiều rủi ro đến từ không gian mạng - nơi cơ hội và thách thức luôn song hành.

Sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số, trí tuệ nhân tạo và các nền tảng trực tuyến đang làm thay đổi cách trẻ em học tập, vui chơi, giao tiếp và tiếp cận thông tin. Không gian mạng trở thành một phần không thể thiếu trong cuộc sống của thế hệ trẻ, mở ra những cơ hội chưa từng có để tiếp cận tri thức, phát triển kỹ năng và kết nối toàn cầu. Song cũng chính tại đây, những nội dung độc hại, hành vi bắt nạt trực tuyến, xâm phạm dữ liệu cá nhân, lừa đảo công nghệ cao hay các nguy cơ xâm hại trẻ em đang ngày càng diễn biến phức tạp.

Trong bối cảnh đó, bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng không còn là nhiệm vụ riêng của bất kỳ cơ quan, tổ chức nào mà đã trở thành yêu cầu cấp thiết đối với toàn xã hội. Không chỉ bảo vệ trẻ khỏi những nguy cơ hiện hữu, chúng ta còn phải trang bị cho các em năng lực số, khả năng nhận diện rủi ro và kỹ năng tự bảo vệ mình để có thể tự tin, an toàn và trách nhiệm trong thế giới số.

Đó cũng là tinh thần xuyên suốt của Chương trình "Bảo vệ và hỗ trợ trẻ em phát triển trên môi trường mạng giai đoạn 2026-2030" do Bộ Công an phối hợp cùng Hiệp hội An ninh mạng Việt Nam tổ chức ngày 29/5 tại Hà Nội. Lễ phát động Chương trình có sự tham dự của lãnh đạo Đảng, Nhà nước, các bộ, ngành, địa phương cùng sự đồng hành của nhiều tổ chức quốc tế, tổ chức xã hội và doanh nghiệp công nghệ như UNICEF, Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam, Meta, TikTok, Google, VNG... Được kết nối trực tuyến tới 34 điểm cầu trên toàn quốc với gần 10.000 đại biểu tham gia, chương trình không chỉ khẳng định quyết tâm của Chính phủ trong bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng mà còn lan tỏa thông điệp về sự chung tay của toàn xã hội. Khi Nhà nước, gia đình, nhà trường, các tổ chức xã hội và doanh nghiệp công nghệ cùng đồng hành, một hệ sinh thái số an toàn, nhân văn và thân thiện với trẻ em sẽ từng bước được hình thành, tạo nền tảng để các em tự tin học tập, sáng tạo và phát triển trong kỷ nguyên số.

Phát biểu tại chương trình, Bí thư Trung ương Đảng, Phó Thủ tướng Chính phủ Phạm Thị Thanh Trà nhấn mạnh rằng, chưa bao giờ trẻ em lớn lên trong một thế giới đặc biệt như ngày nay, khi chỉ với một thiết bị kết nối Internet, các em có thể học tập, khám phá tri thức và kết nối với cả thế giới rộng lớn.

Tuy nhiên, cùng với những cơ hội đó là không ít nguy cơ hiện hữu trên không gian mạng. Theo Phó Thủ tướng, những rủi ro này không còn ở đâu xa mà xuất hiện ngay trong môi trường số mà trẻ em tiếp cận mỗi ngày. "Vì vậy, bảo vệ và hỗ trợ trẻ em trên môi trường mạng hôm nay không còn là câu chuyện của riêng gia đình, nhà trường hay cơ quan chức năng, mà là nhiệm vụ của cả hệ thống chính trị, của toàn xã hội và cộng đồng dân cư", Phó Thủ tướng nhấn mạnh.

Đó cũng chính là lời nhắc nhở về trách nhiệm chung trong việc xây dựng một hệ sinh thái số an toàn, lành mạnh và nhân văn cho trẻ em. Trong đó, gia đình là điểm tựa đầu tiên, nhà trường là nơi trang bị tri thức và kỹ năng, còn các cơ quan quản lý, doanh nghiệp công nghệ, cơ quan báo chí, truyền thông và cộng đồng xã hội có vai trò đồng hành, bảo vệ và kiến tạo môi trường số tích cực cho trẻ em.

Muốn xây dựng một môi trường số an toàn cho trẻ em, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa bốn chủ thể: gia đình, nhà trường, Nhà nước và doanh nghiệp công nghệ. Đây cũng chính là "hành trang" để thế hệ trẻ Việt Nam tự tin vươn mình trong kỷ nguyên số. Gia đình giữ vai trò định hướng, đồng hành và hình thành thói quen sử dụng công nghệ lành mạnh; nhà trường trang bị kiến thức, kỹ năng số và kỹ năng tự bảo vệ; các cơ quan quản lý nhà nước tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý, tăng cường giám sát, xử lý vi phạm; trong khi doanh nghiệp công nghệ cần phát triển các nền tảng, sản phẩm và dịch vụ thân thiện với trẻ em, coi việc bảo vệ trẻ em là một phần trong trách nhiệm xã hội và đạo đức kinh doanh của mình. Chỉ khi các chủ thể này cùng hành động, trẻ em mới thực sự được bảo vệ và phát triển toàn diện trong môi trường số.

Đáng chú ý, tại Lễ phát động Chương trình "Bảo vệ và hỗ trợ trẻ em phát triển trên môi trường mạng giai đoạn 2026-2030" ngày 29/5/2026, Phó Thủ tướng Chính phủ Phạm Thị Thanh Trà không chỉ nhấn mạnh yêu cầu bảo vệ trẻ em trước những nguy cơ trên không gian mạng, mà còn đặt ra mục tiêu cao hơn là xây dựng một hệ sinh thái số an toàn để mọi trẻ em đều có cơ hội phát triển toàn diện. Theo Phó Thủ tướng, bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng không phải là việc hạn chế trẻ tiếp cận công nghệ, mà là tạo dựng những điều kiện để các em được học tập, sáng tạo, kết nối và trưởng thành trong một môi trường số lành mạnh, nhân văn và an toàn. Đây cũng chính là cách tiếp cận phù hợp với xu thế phát triển của nhiều quốc gia trên thế giới, lấy quyền và lợi ích tốt nhất của trẻ em làm trung tâm trong quá trình hoạch định chính sách.

Phát biểu tại chương trình, Thứ trưởng Bộ Y tế Nguyễn Tri Thức cũng nhấn mạnh rằng, sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số không chỉ mang đến những cơ hội mới cho trẻ em mà còn đặt ra nhiều vấn đề cần được quan tâm đối với sức khỏe thể chất, sức khỏe tinh thần và sự phát triển toàn diện của trẻ. Theo Thứ trưởng, việc bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng cần được thực hiện đồng bộ từ hoàn thiện chính sách, tăng cường truyền thông, nâng cao năng lực của gia đình, nhà trường và cộng đồng đến nghiên cứu đầy đủ hơn những tác động của môi trường số đối với sự phát triển của trẻ em trong bối cảnh mới.

Trong tiến trình ấy, báo chí và truyền thông giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Không chỉ phản ánh thực tiễn, phát hiện và lên tiếng trước những hành vi xâm hại trẻ em trên môi trường mạng, báo chí còn góp phần lan tỏa tri thức số, nâng cao nhận thức của cha mẹ, giáo viên và cộng đồng về bảo vệ trẻ em, đồng thời truyền cảm hứng để trẻ em chủ động học tập, sáng tạo và phát huy những giá trị tốt đẹp trong không gian số. Một nền báo chí nhân văn, trách nhiệm sẽ góp phần hình thành môi trường truyền thông lành mạnh, nơi trẻ em được lắng nghe, được tôn trọng và được bảo vệ.

Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, Internet vạn vật và các công nghệ mới đang phát triển với tốc độ chưa từng có, việc chuẩn bị cho trẻ em những năng lực của công dân số trở thành yêu cầu cấp thiết. Đó không chỉ là kỹ năng sử dụng thiết bị số, mà còn là năng lực học tập suốt đời, tư duy phản biện, khả năng sáng tạo, đạo đức số, ý thức bảo vệ dữ liệu cá nhân, tinh thần thượng tôn pháp luật và trách nhiệm đối với cộng đồng trên không gian mạng. Đây sẽ là những hành trang quan trọng để thế hệ trẻ Việt Nam tự tin hội nhập, làm chủ công nghệ và đóng góp vào sự phát triển của đất nước trong kỷ nguyên số.

Kỷ nguyên số không chỉ tạo ra những công dân biết sử dụng công nghệ, mà cần kiến tạo nên những con người biết làm chủ công nghệ bằng trí tuệ, bản lĩnh, lòng nhân ái và khát vọng cống hiến. Đầu tư cho trẻ em hôm nay cũng chính là đầu tư cho tương lai phát triển của dân tộc, cho năng lực cạnh tranh của quốc gia và cho sự bền vững của đất nước trong nhiều thập niên tới.

Một quốc gia phát triển không chỉ được đo bằng quy mô nền kinh tế hay trình độ khoa học, công nghệ, mà còn được đo bằng cách quốc gia đó chăm lo, bảo vệ và trao cơ hội phát triển cho mỗi trẻ em. Khi mọi em bé đều được lớn lên trong môi trường an toàn, hạnh phúc, được trang bị đầy đủ tri thức, kỹ năng và bản lĩnh để bước vào thế giới số, các em sẽ không chỉ là những người thụ hưởng thành quả của chuyển đổi số mà còn trở thành lực lượng tiên phong sáng tạo, mang theo hành trang của tri thức, bản lĩnh và khát vọng để vươn mình cùng dân tộc, góp phần hiện thực hóa khát vọng xây dựng Việt Nam hùng cường, phồn vinh, hạnh phúc trong kỷ nguyên mới./.