Bài 1: Vì sao sữa mẹ được xem là khoản đầu tư hiệu quả nhất cho tương lai?

LTS: Mặc dù Việt Nam đã đạt nhiều tiến bộ trong chăm sóc sức khỏe bà mẹ và trẻ em, tỷ lệ trẻ được nuôi hoàn toàn bằng sữa mẹ trong 6 tháng đầu vẫn chưa đạt mục tiêu toàn cầu và mục tiêu đề ra trong Chiến lược quốc gia. 

Trong bối cảnh Chiến dịch của Tuần lễ Thế giới Nuôi con bằng sữa mẹ năm 2026 kêu gọi các quốc gia đánh giá tiến độ thực hiện các mục tiêu toàn cầu về dinh dưỡng, đồng thời nhấn mạnh tác động của nuôi con bằng sữa mẹ đối với dinh dưỡng, an ninh lương thực và giảm nghèo, Tạp chí Trẻ em Việt Nam khởi đăng tuyến bài “Nuôi con bằng sữa mẹ: Cùng chia sẻ trách nhiệm”, tập trung làm rõ vai trò đặc biệt của sữa mẹ trong 6 tháng đầu đời - giai đoạn "cửa sổ vàng" quyết định nền tảng sức khỏe, miễn dịch, thể chất và trí tuệ của trẻ.

Bên cạnh đó, tuyến bài cũng nhìn lại thực trạng nuôi con bằng sữa mẹ tại Việt Nam, chỉ ra những rào cản khiến nhiều bà mẹ chưa thể duy trì việc cho con bú theo khuyến cáo, đồng thời ghi nhận các mô hình hỗ trợ hiệu quả và đề xuất giải pháp nhằm bảo vệ, khuyến khích, thúc đẩy nuôi con bằng sữa mẹ.

Qua đó, khẳng định nuôi con bằng sữa mẹ không chỉ là lựa chọn hay trách nhiệm riêng của người mẹ mà cần sự đồng hành của gia đình, đơn vị sử dụng lao động và toàn xã hội.

Bài 1: Vì sao sữa mẹ được xem là khoản đầu tư hiệu quả nhất cho tương lai?

***

Sữa mẹ: “vắc xin đầu đời” khi hệ miễn dịch của trẻ chưa hoàn thiện 

Hệ miễn dịch ở trẻ được ví như "lá chắn" bảo vệ cơ thể trước sự tấn công của vi khuẩn, virus và các tác nhân gây bệnh từ môi trường. Không chỉ giúp chống lại bệnh tật, hệ miễn dịch còn hình thành "bộ nhớ miễn dịch", cho phép cơ thể nhận diện và đáp ứng nhanh hơn khi gặp lại những tác nhân đã từng xâm nhập.

Hệ thống này hoạt động dựa trên hai cơ chế chính là miễn dịch tự nhiên và miễn dịch thích ứng. Trong đó, miễn dịch tự nhiên là tuyến phòng vệ bẩm sinh, được hình thành ngay từ khi trẻ chào đời, bao gồm các hàng rào bảo vệ như da, niêm mạc cùng các tế bào miễn dịch có khả năng nhận diện và tiêu diệt vi khuẩn, virus. Trong khi đó, miễn dịch thích ứng được hình thành dần theo thời gian, khi cơ thể tiếp xúc với các tác nhân gây bệnh và tạo ra những kháng thể đặc hiệu để bảo vệ cơ thể trong những lần gặp lại sau này.

Theo Tổ chức Y tế thế giới, sữa mẹ là thức ăn hoàn chỉnh nhất, thích hợp nhất đối với trẻ, vì trong sữa mẹ có đủ chất dinh dưỡng cần thiết như: đạm, đường, mỡ, năng lượng, vitamin và muối khoáng với tỷ lệ thích hợp cho sự hấp thụ và phát triển cơ thể trẻ. Cùng với đó, sữa mẹ chứa nhiều chất kháng khuẩn, tăng cường sức đề kháng cho trẻ, chống các bệnh nhiễm khuẩn. Ngoài ra, việc cho con bú mẹ thường xuyên còn giúp cải thiện tâm lý cho bà mẹ và trẻ, giúp người mẹ phục hồi nhanh hơn, giảm nguy cơ béo phì và bệnh mạn tính cho trẻ sau này.

Theo bà Đỗ Hồng Phương, chuyên gia dinh dưỡng UNICEF Việt Nam, cho biết nếu có một loại "vắc xin" có thể giúp ngăn ngừa hơn một triệu ca tử vong ở trẻ em mỗi năm, vừa an toàn, chi phí thấp, dễ sử dụng, không cần bảo quản lạnh hay quy trình tiêm chủng phức tạp, thì sữa mẹ chính là "vắc xin đầu đời" đáp ứng được tất cả những điều đó và còn mang lại nhiều lợi ích vượt trội hơn.

Theo bà Phương, sữa mẹ là nguồn dinh dưỡng hoàn hảo, dễ hấp thu và có giá trị sinh học cao, đáp ứng đầy đủ nhu cầu phát triển của trẻ trong những tháng đầu đời. Ngay từ khi trẻ chào đời, sữa mẹ đã cung cấp các kháng thể và yếu tố miễn dịch giúp hình thành hàng rào bảo vệ đầu tiên, hỗ trợ cơ thể chống lại vi khuẩn, virus và nhiều tác nhân gây bệnh. Đồng thời, đây cũng là nguồn dinh dưỡng an toàn, luôn sẵn có, đặc biệt có ý nghĩa trong điều kiện thiếu nước sạch hoặc môi trường vệ sinh chưa bảo đảm.

Bà Đỗ Hồng Phương nhấn mạnh, nuôi con bằng sữa mẹ là một trong những biện pháp hiệu quả nhất để bảo vệ trẻ khỏi các bệnh truyền nhiễm. Nhiều nghiên cứu cho thấy trẻ được bú mẹ có tỷ lệ nhập viện và sử dụng thuốc thấp hơn, đồng thời giảm nguy cơ mắc các bệnh như tiêu chảy, viêm phổi, hen suyễn, viêm tai giữa và các bệnh nhiễm khuẩn đường hô hấp. Ngược lại, trẻ không được bú mẹ có nguy cơ cao hơn mắc béo phì, đái tháo đường type 1, type 2 cũng như các bệnh tim mạch và tăng huyết áp khi trưởng thành.

Theo bà Phương, nhiều bằng chứng khoa học cho thấy thời gian bú mẹ càng dài, trẻ càng có lợi thế về chỉ số thông minh, khả năng ngôn ngữ, kỹ năng vận động và năng lực nhận thức. Những lợi ích này tiếp tục được phản ánh qua kết quả học tập và sự phát triển toàn diện của trẻ trong những năm sau đó.

Trao đổi với PV Tạp chí Trẻ em Việt Nam, PGS.TS.BS Nguyễn Trọng Hưng, Giám đốc Trung tâm Tư vấn, Phục hồi dinh dưỡng và Kiểm soát béo phì, Viện Dinh dưỡng Quốc gia, cho biết 6 tháng đầu đời là "cửa sổ vàng" quyết định nền tảng sức khỏe, sự tăng trưởng và phát triển lâu dài của trẻ. Trong giai đoạn này, sữa mẹ không chỉ là nguồn dinh dưỡng tối ưu mà còn là một "hệ thống bảo vệ sinh học" tự nhiên, có khả năng đáp ứng đầy đủ nhu cầu của trẻ mà không cần bổ sung nước hay bất kỳ loại thực phẩm nào khác, trừ khi có chỉ định của bác sĩ.

Theo chuyên gia, về mặt thể chất, sữa mẹ cung cấp đầy đủ năng lượng, protein, chất béo, vitamin và khoáng chất với tỉ lệ cân đối, phù hợp với hệ tiêu hóa còn non nớt của trẻ sơ sinh. Đặc biệt, các acid béo không no chuỗi dài như DHA, ARA cùng nhiều enzyme, hormone tăng trưởng và các hoạt chất sinh học có trong sữa mẹ góp phần thúc đẩy sự phát triển của não bộ, hệ cơ, xương và các cơ quan trong cơ thể. Nhiều nghiên cứu cũng cho thấy trẻ được bú mẹ hoàn toàn có nguy cơ thấp hơn mắc béo phì, đái tháo đường tuýp 2 và các rối loạn chuyển hóa khi trưởng thành.

Không chỉ là nguồn dinh dưỡng, sữa mẹ còn được ví như "vắc xin đầu đời" nhờ chứa hàm lượng cao các kháng thể IgA tiết, lactoferrin, lysozyme, oligosaccharide cùng nhiều tế bào miễn dịch sống. Những thành phần này giúp bảo vệ niêm mạc đường tiêu hóa và hô hấp, ngăn chặn sự xâm nhập của vi khuẩn, virus, đồng thời thúc đẩy hình thành hệ vi sinh đường ruột khỏe mạnh. Nhờ vậy, trẻ được bú mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu có nguy cơ mắc tiêu chảy, viêm phổi, viêm tai giữa và nhiều bệnh nhiễm khuẩn thấp hơn đáng kể so với trẻ không được bú mẹ.

Về phát triển trí não, PGS.TS.BS Nguyễn Trọng Hưng cho biết sữa mẹ cung cấp nhiều dưỡng chất quan trọng như DHA, choline, taurine và cholesterol - những thành phần thiết yếu cho quá trình hình thành tế bào thần kinh và bao myelin. Bên cạnh đó, việc bú mẹ còn tạo điều kiện để mẹ và con tăng cường tiếp xúc da kề da, giao tiếp bằng ánh mắt, giọng nói và cử chỉ, qua đó kích thích sự phát triển về nhận thức, ngôn ngữ và cảm xúc của trẻ. Nhiều nghiên cứu ghi nhận trẻ bú mẹ thường đạt kết quả tốt hơn về khả năng học tập và phát triển nhận thức trong những năm đầu đời.

Theo chuyên gia, mốc 6 tháng đầu có ý nghĩa đặc biệt bởi đây là giai đoạn trẻ tăng trưởng nhanh nhất, trong khi hệ tiêu hóa, miễn dịch và thần kinh vẫn chưa hoàn thiện. Trước 6 tháng tuổi, hệ tiêu hóa của trẻ chưa đủ trưởng thành để xử lý thực phẩm bổ sung, còn khả năng miễn dịch vẫn phụ thuộc chủ yếu vào các yếu tố bảo vệ từ sữa mẹ. 

Nuôi con bằng sữa mẹ: Lợi ích không chỉ dừng ở từng gia đình

Năm nay, chủ đề của “Tuần lễ Thế giới Nuôi con bằng sữa mẹ” là “Ưu tiên nuôi con bằng sữa mẹ – Xây dựng hệ thống hỗ trợ bền vững", PGS.TS.BS Nguyễn Trọng Hưng cho rằng thông điệp năm nay không chỉ nhấn mạnh lợi ích đối với sức khỏe trẻ em mà còn khẳng định mối liên hệ chặt chẽ giữa nuôi con bằng sữa mẹ với dinh dưỡng, an ninh lương thực, giảm nghèo và phát triển bền vững.

Theo chuyên gia, ở góc độ kinh tế hộ gia đình, sữa mẹ là nguồn dinh dưỡng tự nhiên có chi phí gần như bằng 0 nhưng mang lại giá trị rất lớn. Khi trẻ không được nuôi bằng sữa mẹ, gia đình sẽ phải chi trả thêm cho sữa công thức, bình bú, dụng cụ pha sữa, nước sạch, nhiên liệu để đun nước cũng như các khoản chi phí y tế do trẻ dễ mắc bệnh hơn. 

Đối với nhiều hộ gia đình, đặc biệt là những gia đình có thu nhập thấp, đây là khoản chi không nhỏ, có thể ảnh hưởng đến khả năng đáp ứng các nhu cầu thiết yếu khác như dinh dưỡng, giáo dục và chăm sóc sức khỏe.

Ở quy mô rộng hơn, việc nâng cao tỷ lệ nuôi con bằng sữa mẹ mang lại nhiều lợi ích cho hệ thống y tế và sự phát triển kinh tế - xã hội. Theo PGS.TS.BS Nguyễn Trọng Hưng, khi trẻ khỏe mạnh hơn, số ca mắc bệnh, nhập viện và nhu cầu sử dụng thuốc cũng giảm theo, qua đó góp phần giảm gánh nặng cho hệ thống y tế. 

Về lâu dài, những trẻ được nuôi dưỡng đầy đủ ngay từ đầu đời có nền tảng sức khỏe và trí tuệ tốt hơn, nâng cao khả năng học tập, lao động và đóng góp cho xã hội, từ đó góp phần giảm nghèo và cải thiện chất lượng nguồn nhân lực.

Chuyên gia cũng nhấn mạnh, nuôi con bằng sữa mẹ còn là một giải pháp góp phần bảo đảm an ninh lương thực và bảo vệ môi trường. Khác với sữa công thức, sữa mẹ không cần sử dụng nguyên liệu sản xuất, bao bì, vận chuyển hay năng lượng để chế biến. Điều này giúp tiết kiệm tài nguyên, giảm phát thải khí nhà kính và hạn chế lượng rác thải phát sinh, phù hợp với định hướng phát triển xanh và bền vững.

“Sữa mẹ không chỉ là nguồn dinh dưỡng tối ưu dành cho mỗi trẻ mà còn là một nguồn thực phẩm bền vững của xã hội. Thúc đẩy nuôi con bằng sữa mẹ chính là đầu tư cho sức khỏe cộng đồng, tăng cường an ninh lương thực, giảm gánh nặng kinh tế cho các gia đình và góp phần xây dựng một xã hội khỏe mạnh, phát triển bền vững trong tương lai”, PGS.TS.BS Nguyễn Trọng Hưng nhấn mạnh.

Theo TS.BS Hoàng Thị Đức Ngàn, Khoa Dinh dưỡng Cộng đồng, Viện Dinh dưỡng, trong bối cảnh nhiều gia đình trẻ vẫn còn gặp khó khăn về kinh tế, việc nuôi con bằng sữa mẹ có thể giúp tiết kiệm một khoản chi phí đáng kể mỗi tháng bởi sữa mẹ là nguồn dinh dưỡng tự nhiên luôn sẵn có, không phát sinh chi phí mua sữa công thức, bình sữa, nước sạch hay nhiên liệu để pha chế. 

Bên cạnh việc mang lại giá trị kinh tế rõ rệt cho các gia đình, lợi ích của sữa mẹ còn lan tỏa đến gia đình và toàn xã hội. Trẻ được nuôi bằng sữa mẹ có nguy cơ mắc bệnh thấp hơn, ít phải nhập viện và giảm nhu cầu sử dụng thuốc. Điều này không chỉ giảm gánh nặng tài chính cho các gia đình mà còn góp phần tiết kiệm chi phí chăm sóc sức khỏe, giảm áp lực cho hệ thống y tế và nâng cao chất lượng sức khỏe cộng đồng.

Cùng với đó, nuôi con bằng sữa mẹ cũng là một giải pháp thân thiện với môi trường. Khác với sữa công thức, sữa mẹ không cần trải qua quá trình sản xuất, đóng gói, vận chuyển hay tiêu thụ năng lượng để pha chế, đồng thời không tạo ra rác thải từ vỏ hộp, bình nhựa hay các vật dụng đi kèm. Vì vậy, sữa mẹ được xem là một "nguồn thực phẩm xanh", góp phần giảm phát thải và hướng tới lối sống bền vững.

Ở góc độ văn hóa, chuyên gia nhấn mạnh, nuôi con bằng sữa mẹ còn là sự gìn giữ một giá trị truyền thống tốt đẹp của người Việt. Hình ảnh người mẹ ôm con trong vòng tay, nuôi dưỡng con bằng dòng sữa của mình không chỉ thể hiện tình yêu thương và sự hy sinh, mà còn là biểu tượng của sự gắn kết gia đình, được gìn giữ và truyền nối qua nhiều thế hệ. Đây là giá trị nhân văn sâu sắc mà không một sản phẩm thay thế nào có thể mang lại.

Mặc dù vai trò của sữa mẹ đối với sức khỏe trẻ em, gia đình và sự phát triển bền vững đã được khẳng định bằng nhiều bằng chứng khoa học, tỷ lệ trẻ được nuôi hoàn toàn bằng sữa mẹ trong 6 tháng đầu tại Việt Nam vẫn chưa đạt các mục tiêu đặt ra trong Chiến lược quốc gia về dinh dưỡng cũng như khuyến nghị toàn cầu. 

Khoảng cách giữa khuyến nghị và thực tế cho thấy, nuôi con bằng sữa mẹ không đơn thuần là lựa chọn cá nhân của người mẹ. Áp lực mưu sinh, thời gian nghỉ sau sinh, điều kiện tại nơi làm việc hay sự thiếu hụt các cơ chế hỗ trợ đang khiến nhiều phụ nữ phải đánh đổi giữa việc duy trì nguồn sữa mẹ và công việc. Những vấn đề này sẽ được phân tích trong Bài 2: Vì sao tỷ lệ trẻ bú mẹ hoàn toàn 6 tháng đầu vẫn chưa đạt mục tiêu?