Bài 3: Đừng để điểm số quyết định giá trị của một đứa trẻ

*****

Tiếp nối những phân tích về áp lực điểm số, sức khỏe tâm thần học đường và yêu cầu đổi mới đánh giá, ứng dụng công nghệ để minh bạch thi cử, kỳ cuối của loạt bài "Gian lận điểm thi và bài toán chữa bệnh thành tích" đi sâu vào hệ lụy của sự lệch chuẩn hệ giá trị, đồng thời tìm lời giải cho bài toán xây dựng một nền giáo dục trung thực, hạnh phúc.

Ám ảnh điểm số có thể làm lệch hệ giá trị của trẻ

Trao đổi với PV Tạp chí Trẻ em Việt Nam về tác động của việc quá coi trọng điểm số đối với sự hình thành nhân cách của trẻ, PGS.TS. Bùi Thị An (Đại biểu Quốc hội khóa XIII) - Chủ tịch Hội Nữ trí thức Hà Nội cho rằng, khi điểm số bị xem là thước đo duy nhất của thành công, trẻ rất dễ hình thành hệ giá trị lệch chuẩn. Các em có thể coi kết quả quan trọng hơn quá trình, thành tích quan trọng hơn sự trung thực và năng lực thực chất. Điều này không chỉ tạo áp lực tâm lý, làm giảm hứng thú học tập, hạn chế tư duy sáng tạo mà còn có thể dẫn đến những hành vi thiếu trung thực như gian lận trong học tập.

“Điều đáng lo ngại hơn là về lâu dài, trẻ sẽ hình thành quan niệm sai lầm rằng giá trị của một con người được quyết định bởi thành tích. Trong khi đó, xã hội hiện đại cần những công dân trung thực, có trách nhiệm, biết hợp tác, có năng lực tự học và khả năng thích ứng với sự thay đổi. Vì vậy, mục tiêu của giáo dục không chỉ là đào tạo học sinh giỏi thi cử mà trước hết phải bồi dưỡng nhân cách và xây dựng hệ giá trị đúng đắn”, bà An chia sẻ.

Đồng quan điểm, theo TS. Hoàng Ngọc Vinh - nguyên vụ trưởng Vụ Giáo dục chuyên nghiệp, Bộ Giáo dục và Đào tạo, khi điểm số trở thành thước đo gần như duy nhất để đánh giá học sinh, nhiều hệ lụy tiêu cực sẽ xuất hiện. Học sinh dễ rơi vào tâm lý học để thi, học đối phó, thậm chí tìm cách gian lận nhằm đạt kết quả như mong muốn. Áp lực điểm số khiến nhiều em thường xuyên căng thẳng, sợ thất bại, mất động lực học tập và không có điều kiện phát huy năng lực, sở trường riêng.

Ông cho rằng, việc quá coi trọng điểm số cũng khiến gia đình dễ so sánh con với bạn bè, trong khi nhà trường có nguy cơ chạy theo thành tích, làm lệch mục tiêu giáo dục. Về lâu dài, xã hội sẽ hình thành xu hướng đề cao những con số trên bảng điểm hơn là năng lực thực chất và phẩm chất trung thực của người học.

Lý giải vì sao quan niệm "điểm số quyết định thành công" vẫn còn phổ biến, TS. Hoàng Ngọc Vinh cho rằng điểm số là chỉ báo dễ nhìn thấy, dễ so sánh và hiện vẫn được sử dụng trong nhiều hoạt động như tuyển sinh, thi đua, xếp loại trường học hay đánh giá giáo viên.

Trong khi đó, các công cụ đánh giá năng lực, phẩm chất và sự tiến bộ của học sinh vẫn chưa đủ hoàn thiện và chưa được áp dụng thống nhất. Cùng với áp lực cạnh tranh vào các trường chất lượng cao, trường đại học danh tiếng và tâm lý coi trọng bằng cấp, nhiều phụ huynh vẫn mặc nhiên xem điểm cao là bảo chứng cho một tương lai thành công.

Thay đổi thước đo để nuôi dưỡng những đứa trẻ hạnh phúc

Đánh giá về vai trò của điểm số, TS. Hoàng Ngọc Vinh nhấn mạnh điểm số chỉ phản ánh một phần kết quả học tập của học sinh tại một thời điểm và ở một số môn học nhất định, chứ không thể phản ánh đầy đủ năng lực cũng như giá trị của một con người.

Theo ông, những phẩm chất quan trọng như khả năng sáng tạo, giao tiếp, hợp tác, giải quyết vấn đề, bản lĩnh, lòng trung thực hay tinh thần trách nhiệm đều không thể đo đếm đầy đủ bằng điểm số. Vì vậy, phụ huynh cần quan tâm nhiều hơn đến quá trình học tập, sự tiến bộ, điểm mạnh, hứng thú và trạng thái tinh thần của con thay vì chỉ chú ý đến kết quả các bài kiểm tra.

"Đồng hành với con không có nghĩa là hạ thấp yêu cầu, mà là đặt ra kỳ vọng phù hợp để giúp con phát triển năng lực thực chất", ông Vinh nhấn mạnh.

Theo TS. Hoàng Ngọc Vinh, giáo dục hạnh phúc không đồng nghĩa với việc giảm yêu cầu hay loại bỏ áp lực học tập. Điểm khác biệt cốt lõi nằm ở chỗ học sinh được tôn trọng, được bảo đảm an toàn về thể chất và tinh thần, được học trong môi trường có ý nghĩa và được ghi nhận sự tiến bộ của bản thân, thay vì liên tục bị so sánh bằng điểm số và thứ hạng.

Ông cho rằng để xây dựng một nền giáo dục hạnh phúc cần thay đổi đồng thời cách đánh giá, phương pháp dạy học cũng như nhận thức của phụ huynh, nhà trường và toàn xã hội. Tuy nhiên, việc cải cách nên bắt đầu từ cơ chế đánh giá, bởi nếu vẫn chủ yếu đánh giá học sinh bằng điểm số và xếp hạng thì rất khó tạo ra những thay đổi thực chất trong cách dạy và cách học.

Đề cập đến việc xây dựng hệ giá trị coi trọng sự trung thực cho trẻ, PGS.TS. Bùi Thị An nhấn mạnh, giáo dục giá trị không thể chỉ dừng lại ở những bài học đạo đức mà phải được hình thành từ chính môi trường sống và những trải nghiệm hằng ngày.

Theo bà An, gia đình cần thay đổi cách nhìn nhận thành công của con, chuyển từ kỳ vọng "phải đạt điểm cao" sang khuyến khích sự tiến bộ, tính trung thực và tinh thần trách nhiệm. Cha mẹ nên ghi nhận sự nỗ lực, dũng khí nhận lỗi và quá trình cố gắng của con thay vì chỉ khen ngợi khi đạt thành tích cao.

Bên cạnh đó, nhà trường cần xây dựng môi trường giáo dục nhân văn, khuyến khích học sinh đặt câu hỏi, dám sai để học và giảm áp lực chạy theo thành tích. Việc đánh giá học sinh cũng cần toàn diện hơn, chú trọng phẩm chất, năng lực, kỹ năng hợp tác, tư duy phản biện và khả năng giải quyết vấn đề thay vì chỉ dựa vào điểm số.

"Quan trọng nhất, người lớn phải là tấm gương về sự trung thực. Trẻ em học từ hành vi của cha mẹ và thầy cô nhiều hơn từ lời khuyên. Khi các em chứng kiến người lớn luôn tôn trọng sự thật, công bằng và minh bạch, những giá trị đó sẽ dần trở thành chuẩn mực của chính các em", TS. Bùi Thị An nói.

Đánh giá cả quá trình thay vì chỉ chấm kết quả

Theo PGS.TS. Bùi Thị An, để khắc phục "bệnh thành tích" một cách bền vững, điều quan trọng nhất là phải thay đổi tư duy đánh giá trong toàn xã hội. Theo bà, "bệnh thành tích" không chỉ là câu chuyện của ngành giáo dục mà còn phản ánh cách xã hội đang nhìn nhận và đo lường thành công.

Để tạo chuyển biến căn cơ, cần thực hiện đồng bộ ba giải pháp. Thứ nhất, đổi mới cách đánh giá theo hướng coi trọng sự phát triển toàn diện về phẩm chất và năng lực thay vì đặt nặng điểm số. Thứ hai, đổi mới phương pháp dạy học để học sinh học vì hiểu biết, phát triển năng lực và sáng tạo, thay vì chỉ học để vượt qua các kỳ thi. Thứ ba, thay đổi nhận thức của phụ huynh và xã hội, giúp mọi người hiểu rằng điểm số chỉ phản ánh một phần kết quả học tập, còn sự trung thực, tinh thần trách nhiệm, khả năng tự học, kỹ năng sống và nhân cách mới là nền tảng quyết định thành công lâu dài.

Theo bà, định hướng này cũng phù hợp với tinh thần của Chương trình Giáo dục phổ thông 2018, đó là chuyển từ nền giáo dục thiên về truyền thụ kiến thức sang phát triển con người toàn diện. Chỉ khi xã hội thay đổi thước đo thành công, "bệnh thành tích" mới có thể được giải quyết một cách căn cơ và bền vững.

Đề cập đến các hình thức đánh giá thông qua hồ sơ học tập, dự án và trải nghiệm, TS. Hoàng Ngọc Vinh cho rằng đây là những phương pháp giúp giáo viên quan sát quá trình học tập của học sinh một cách toàn diện hơn, thay vì chỉ dựa vào kết quả của một bài kiểm tra.

Thông qua các dự án, bài thuyết trình, sản phẩm học tập hay hồ sơ học tập, giáo viên có thể đánh giá khả năng vận dụng kiến thức, tư duy sáng tạo, kỹ năng hợp tác, giao tiếp và năng lực tự học của học sinh.

Theo ông, Việt Nam có thể tăng cường đánh giá quá trình bằng cách xây dựng các tiêu chí (rubric) rõ ràng, kết hợp giữa bài thi với sản phẩm thực hành và nhận xét của giáo viên. Tuy nhiên, để bảo đảm hiệu quả, cần chú trọng đào tạo đội ngũ giáo viên, kiểm soát tính công bằng trong đánh giá và tránh để hồ sơ học tập hay các dự án trở thành một "hồ sơ thành tích" mới do người lớn làm thay học sinh.

Áp lực điểm số: Cái giá phải trả bằng sức khỏe tinh thần

Chia sẻ với PV Tạp chí Trẻ em Việt Nam, TS. Hồ Lâm Giang - Chuyên gia tâm lý giáo dục cho rằng khi điểm số trở thành thước đo duy nhất để đánh giá năng lực và giá trị của một đứa trẻ, áp lực học tập rất dễ vượt quá ngưỡng chịu đựng của các em. Nhiều nghiên cứu về khoa học thần kinh cho thấy, việc thường xuyên sống trong trạng thái căng thẳng khiến hệ thần kinh luôn ở mức báo động. Nếu kéo dài, tình trạng này có thể dẫn đến rối loạn lo âu, trầm cảm, suy giảm trí nhớ, giảm khả năng tập trung và ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả học tập cũng như sự phát triển toàn diện của trẻ.

Chuyên gia cho rằng, không ít phụ huynh vẫn lầm tưởng việc con mất tập trung, học không hiệu quả là do lười biếng hoặc thiếu quyết tâm. Trên thực tế, đó có thể là biểu hiện của áp lực tâm lý kéo dài. Vì vậy, thay vì chỉ đặt kỳ vọng vào điểm số hay thứ hạng, cha mẹ cần đồng hành, lắng nghe và giúp con hiểu rằng áp lực trong học tập là điều khó tránh, nhưng không nên để nó trở thành gánh nặng làm tổn hại sức khỏe tinh thần. Điều đáng ghi nhận nhất không phải là một bảng điểm hoàn hảo, mà là sự nỗ lực và tiến bộ của mỗi đứa trẻ.

TS. Hồ Lâm Giang khuyến nghị, cha mẹ nên thay đổi cách nhìn về thành công của con. Thay vì chỉ tập trung vào kết quả cuối cùng, hãy ghi nhận sự cố gắng, khuyến khích con chuẩn bị các phương án cho nhiều khả năng khác nhau và giúp con hiểu rằng một kỳ thi không quyết định tương lai hay giá trị của bản thân. Chính sự tin tưởng và đồng hành của gia đình sẽ giúp trẻ tự tin hơn, hạn chế cảm giác thất bại nếu kết quả chưa như mong muốn.

Theo TS. Tâm lý học Giang Thiên Vũ - Giảng viên Đại học Sư phạm TP. Hồ Chí Minh, quan niệm chỉ chú trọng "nhồi nhét kiến thức", xem điểm số và bằng cấp là mục tiêu cao nhất của giáo dục đã không còn phù hợp trong bối cảnh hiện nay. Một nền giáo dục hiện đại không chỉ hướng đến việc truyền đạt kiến thức mà còn phải bồi dưỡng năng lực, kỹ năng sống, khả năng thích ứng và sức khỏe tinh thần cho học sinh.

Chuyên gia cho rằng, việc quá coi trọng thành tích học tập khiến không ít phụ huynh và giáo viên vô tình tạo áp lực kéo dài lên trẻ. Khi phải liên tục chạy theo điểm số, học sinh dễ rơi vào trạng thái căng thẳng, thiếu thời gian nghỉ ngơi và phục hồi. Nếu áp lực vượt quá khả năng chịu đựng, các em có thể đối mặt với hàng loạt hệ lụy như lo âu, trầm cảm, mặc cảm, mất động lực học tập, thậm chí có những hành vi tiêu cực ảnh hưởng đến sức khỏe và tương lai.

"Áp lực trong các kỳ thi là điều tự nhiên. Ở một mức độ nhất định, căng thẳng giúp học sinh tập trung và nỗ lực hơn để đạt mục tiêu. Tuy nhiên, không phải em nào cũng có đủ sức bền tâm lý để thích ứng với áp lực kéo dài. Khi điểm số trở thành thước đo duy nhất, áp lực tích tụ sẽ vượt khỏi vai trò thúc đẩy và trở thành gánh nặng", TS. Giang Thiên Vũ nhận định.

Điều quan trọng không phải là buộc trẻ phải đạt điểm số cao bằng mọi giá, mà là khuyến khích con nỗ lực, phát huy thế mạnh của bản thân và hình thành năng lực tự học, kỹ năng giải quyết vấn đề cũng như khả năng vượt qua thất bại. Cha mẹ cũng cần giúp con hiểu rằng, thi vào trường công lập hay một trường đại học danh tiếng không phải là con đường duy nhất dẫn đến thành công. Điều quyết định tương lai của mỗi người không nằm ở tấm bằng hay bảng điểm, mà ở năng lực thực sự, sự kiên trì và bản lĩnh trong suốt quá trình trưởng thành.

Dù kết quả điều tra vụ việc tại Tuyên Quang vẫn đang chờ kết luận cuối cùng, điều quan trọng hơn cả là những bài học mà sự việc này đặt ra cho giáo dục. Một nền giáo dục lành mạnh không thể được xây dựng trên những bảng điểm đẹp hay những con số thành tích, mà phải được vun đắp từ sự trung thực, công bằng và tôn trọng sự phát triển của mỗi học sinh. Khi điểm số trở về đúng vị trí là công cụ đánh giá, thay vì trở thành thước đo duy nhất của giá trị con người, "bệnh thành tích" mới có cơ hội được đẩy lùi, để mỗi đứa trẻ được học tập, trưởng thành và hạnh phúc trong đúng ý nghĩa của giáo dục.