Bài 2: Từ vụ điểm thi ở Tuyên Quang: Làm thế nào để chấm dứt "bệnh thành tích" trong giáo dục?

*****

Bệnh thành tích - căn nguyên của những con số đẹp?

Những dấu hiệu bất thường trong dữ liệu điểm thi tại Tuyên Quang một lần nữa gợi ra những câu hỏi về áp lực thành tích trong giáo dục và yêu cầu tiếp tục hoàn thiện cơ chế bảo đảm tính minh bạch của các kỳ thi. Dù vụ việc vẫn đang được cơ quan chức năng điều tra, nhiều chuyên gia cho rằng mỗi khi xuất hiện những dấu hiệu bất thường về điểm số, điều cần nhìn nhận không chỉ là trách nhiệm của cá nhân vi phạm, mà còn là những áp lực thành tích đã tồn tại nhiều năm trong hệ thống giáo dục.

Theo nhiều chuyên gia, bệnh thành tích không phải là câu chuyện của riêng một cá nhân hay một địa phương, mà là hệ quả của "vòng xoáy áp lực" kéo dài từ cơ quan quản lý, nhà trường, giáo viên đến phụ huynh và cuối cùng dồn lên vai học sinh.

Trong nhiều năm, thành tích của một cơ sở giáo dục thường được phản ánh qua các chỉ số như tỷ lệ lên lớp, tỷ lệ tốt nghiệp, số lượng học sinh giỏi hay kết quả thi cử. Khi những con số này trở thành căn cứ để đánh giá thi đua, khen thưởng, áp lực phải duy trì hoặc nâng cao thành tích là điều khó tránh khỏi. Điều đó cũng làm dấy lên nguy cơ chạy theo những "con số đẹp" thay vì chất lượng giáo dục thực chất.

Trước đây, khi còn giữ cương vị Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo, ông Nguyễn Thiện Nhân từng nhận định, bệnh thành tích không chỉ xuất phát từ nhà trường mà còn có sự góp phần của phụ huynh và cả xã hội. Khi điểm số được xem là thước đo duy nhất của thành công, mọi chủ thể trong giáo dục đều có thể bị cuốn vào vòng xoáy chạy theo thành tích.

Phó Chủ nhiệm Ủy ban Công tác đại biểu Đặng Ngọc Huy cho rằng, giáo dục Việt Nam vẫn đang phải đối mặt với "căn bệnh trầm kha" là chạy theo thành tích. Theo ông, dù nhiều năm qua Chính phủ và Bộ GD&ĐT đã có nhiều giải pháp chấn chỉnh, thực tế ở không ít địa phương, tỷ lệ lên lớp, tốt nghiệp hay học sinh giỏi vẫn rất cao, nhưng chất lượng thực chất chưa tương xứng.

Ông dẫn chứng, nhiều năm liền tỷ lệ tốt nghiệp THPT luôn ở mức trên 98%, song nhiều khảo sát độc lập lại cho thấy không ít học sinh còn thiếu kỹ năng tư duy phản biện, làm việc nhóm và khả năng thích ứng với môi trường học tập, lao động sau khi tốt nghiệp.

Theo đại biểu, chính cơ chế thi đua hiện nay khiến nhiều giáo viên và nhà trường bị cuốn vào áp lực thành tích. "Thi đua gắn với chỉ tiêu, chỉ tiêu gắn với tỷ lệ, tỷ lệ gắn với thành tích. Khi đó, thành tích thay vì phản ánh chất lượng thực lại trở thành áp lực đối với giáo viên và nhà trường", ông Huy phân tích.

Hệ quả là học sinh học để lấy điểm, lấy bằng khen hay vào trường chuyên nhiều hơn là học để phát triển năng lực, tư duy và kỹ năng sống. Giáo viên chịu áp lực hoàn thành chỉ tiêu, còn xã hội dần hoài nghi về chất lượng thực của giáo dục.

Đổi mới cách đánh giá để ngăn chặn gian lận

Từ thực tế đó, ông Đặng Ngọc Huy đề xuất cải cách toàn diện cơ chế thi đua, khen thưởng trong ngành giáo dục, trong đó trọng tâm là đổi mới cách đánh giá học sinh theo hướng coi trọng sự tiến bộ, năng lực thực chất thay vì tỷ lệ đỗ hay số lượng học sinh giỏi.

Theo ông, cùng với việc tăng cường đánh giá năng lực tư duy, kỹ năng thực hành, phẩm chất và kỹ năng sống, ngành giáo dục cũng cần xây dựng cơ chế kiểm tra, giám sát độc lập để bảo đảm dữ liệu phản ánh đúng thực tế, đồng thời giảm áp lực hành chính và bệnh báo cáo đối với giáo viên.

Đại biểu cũng nhấn mạnh, để chấm dứt bệnh thành tích không thể chỉ trông chờ vào sự thay đổi của chính sách. Quan trọng hơn là thay đổi tư duy của cả gia đình và xã hội, không coi điểm số hay danh hiệu là thước đo duy nhất của giá trị một học sinh.

"Áp lực sẽ không biến mất nếu chỉ thay đổi quy định. Điều cần thiết là một sự chuyển đổi về văn hóa giáo dục, từ chạy theo thành tích sang coi trọng giá trị thực chất. Một nền giáo dục dạy thật, học thật, thi thật mới có thể tạo ra những con người có năng lực thật và phẩm chất thật", ông Huy nhấn mạnh.

Tại cuộc họp do Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu chủ trì ngày 08/7 về triển khai chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đối với ngành giáo dục, một trong những yêu cầu được nhấn mạnh là phải khắc phục triệt để bệnh thành tích.

Phó Thủ tướng đề nghị rà soát toàn diện cơ chế đánh giá học sinh, giáo viên, nhà trường, công tác thi cử, tuyển sinh cũng như thi đua, khen thưởng để giảm áp lực điểm số, phòng ngừa tiêu cực và không để tái diễn những vụ việc gây ảnh hưởng đến niềm tin của xã hội.

Trao đổi với PV Tạp chí Trẻ em Việt Nam, thầy Vũ Khắc Ngọc - người từng góp phần phát hiện gian lận điểm thi THPT ở Hà Giang năm 2018 cho rằng, việc Chính phủ yêu cầu rà soát sau khi xuất hiện những dấu hiệu bất thường trong dữ liệu điểm thi tại Tuyên Quang là động thái cần thiết và kịp thời.

Theo thầy Ngọc, ngay khi dư luận phản ánh những dấu hiệu bất thường, Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng đã nhanh chóng vào cuộc, cử đoàn công tác làm việc trực tiếp với Trường THPT chuyên Tuyên Quang và Sở Giáo dục và Đào tạo Tuyên Quang. Điều này cho thấy tinh thần chủ động của cơ quan quản lý trong việc bảo đảm tính khách quan của kỳ thi.

"Kỳ thi tốt nghiệp THPT có quy mô rất lớn, với hơn một triệu thí sinh tham dự và cũng có hơn một triệu gia đình dõi theo. Vì vậy, đây luôn là kỳ thi nhận được sự quan tâm và giám sát rất rộng rãi của xã hội", thầy Ngọc nói.

Theo thầy Ngọc, một trong những điểm tích cực của kỳ thi hiện nay là tính minh bạch trong công bố dữ liệu. Việc công khai kết quả thi giúp các chuyên gia, giáo viên và dư luận có điều kiện phân tích, đối chiếu để phát hiện những dấu hiệu bất thường. Nếu không có dữ liệu mở, việc giám sát từ xã hội sẽ rất khó thực hiện. 

Thầy Ngọc cho rằng kết quả kỳ thi tốt nghiệp THPT hiện được sử dụng để xét tuyển vào các trường đại học, cao đẳng nên lợi ích gắn với kết quả thi là rất lớn. Khi đó, nguy cơ phát sinh tiêu cực luôn tồn tại, vì vậy nguyên tắc quan trọng nhất là phải hạn chế tối đa sự can thiệp của con người trong toàn bộ quy trình tổ chức thi, từ coi thi, bảo quản bài thi, chấm thi đến xử lý dữ liệu và công bố kết quả.

Nhìn lại các vụ gian lận điểm thi tại Hà Giang, Sơn La và Hòa Bình năm 2018, theo thầy Ngọc, những lỗ hổng chủ yếu nằm ở khâu bảo quản bài thi, xử lý dữ liệu và chấm thi. Sau những vụ việc này, nhiều quy định đã được sửa đổi, siết chặt để khắc phục các bất cập.

"Tuy nhiên, mỗi khi một lỗ hổng được khắc phục thì thực tế có thể lại phát sinh những vấn đề mới. Những năm gần đây, vai trò thanh tra, giám sát và sự tham gia trực tiếp của các trường đại học trong công tác coi thi tại địa phương đã giảm đi, trong khi các địa phương được trao quyền chủ động nhiều hơn ở một số khâu tổ chức. Nếu ở đâu vẫn còn sự can thiệp trực tiếp của con người thì ở đó vẫn có nguy cơ xảy ra sai sót hoặc tiêu cực. Khi lỗ hổng bộc lộ, cơ quan quản lý cần tiếp tục rà soát để hoàn thiện quy trình. Đó là điều bình thường đối với một kỳ thi có quy mô rất lớn", thầy Ngọc phân tích.

Theo thầy Ngọc, trong công tác tổ chức thi luôn tồn tại cuộc "đấu tranh" giữa cơ quan quản lý và những người tìm cách gian lận. Đây là thực tế không chỉ diễn ra ở Việt Nam mà cả tại nhiều kỳ thi chuẩn hóa quốc tế. Ngay cả các kỳ thi như SAT hay IELTS cũng từng xảy ra những sự cố về kỹ thuật hoặc phát sinh những phản ánh liên quan đến công tác tổ chức. Điều đó cho thấy không có hệ thống nào hoàn toàn miễn nhiễm với rủi ro khi vẫn có yếu tố con người tham gia.

Ở góc độ tích cực, thầy Ngọc cho rằng với một kỳ thi có hơn một triệu thí sinh và hàng triệu bài thi, việc phát sinh sai phạm ở một vài điểm thi riêng lẻ là điều rất khó tránh khỏi. Điều quan trọng là các dấu hiệu bất thường phải được phát hiện kịp thời, điều tra khách quan và xử lý nghiêm minh, đồng thời tiếp tục hoàn thiện quy chế để hạn chế tối đa những lỗ hổng còn tồn tại, từ đó hoàn thiện cơ chế tổ chức các kỳ thi trong những năm tiếp theo.

Công nghệ và AI - "lá chắn" hạn chế gian lận trong các kỳ thi  

Theo thầy Vũ Khắc Ngọc, giải pháp căn cơ để hạn chế tiêu cực trong các kỳ thi thời gian tới là tiếp tục giảm tối đa những khâu phụ thuộc vào sự can thiệp trực tiếp của con người.

Thầy cho rằng, với sự phát triển của công nghệ hiện nay, nhiều khâu trong công tác tổ chức thi hoàn toàn có thể được hỗ trợ bằng các giải pháp kỹ thuật. Đơn cử, việc giám sát phòng thi có thể thực hiện thông qua hệ thống camera. Thực tế, nhiều trường học đã được trang bị camera tại lớp học, chi phí đầu tư không còn quá lớn, trong khi hệ thống này không chỉ phục vụ kỳ thi tốt nghiệp THPT mà còn có thể sử dụng trong các kỳ kiểm tra định kỳ, tuyển sinh lớp 10, đồng thời góp phần bảo đảm an ninh trường học và phòng, chống bạo lực học đường.

Tuy nhiên, theo thầy Ngọc, điều quan trọng không chỉ là lắp đặt camera mà là xây dựng quy trình khai thác hiệu quả. Dữ liệu hình ảnh cần được lưu trữ hoặc truyền về cơ quan có thẩm quyền để phục vụ công tác giám sát, kiểm tra và đối chiếu khi phát sinh dấu hiệu bất thường.

"Chỉ riêng việc mọi người biết phòng thi được giám sát bằng camera cũng đã có tác dụng phòng ngừa rất lớn. Cũng giống như hệ thống camera phạt nguội trong giao thông, khi biết mọi hành vi đều có thể được ghi nhận thì cả cán bộ coi thi và thí sinh sẽ nâng cao ý thức chấp hành quy chế", thầy Ngọc phân tích.

Bên cạnh đó, thầy Ngọc cho rằng Bộ GD&ĐT cần tiếp tục đẩy mạnh ứng dụng các công cụ phân tích dữ liệu và trí tuệ nhân tạo (AI) trong quản lý kỳ thi nhằm giảm bớt những khâu phụ thuộc vào yếu tố con người: "Khi lợi ích gắn với kết quả thi thì con người luôn là mắt xích tiềm ẩn rủi ro. Vì vậy, cần đặt niềm tin nhiều hơn vào dữ liệu và công nghệ để tăng tính minh bạch, khách quan cho các kỳ thi".

Chấm dứt "bệnh thành tích" không chỉ là sửa đổi quy chế thi cử hay cơ chế đánh giá, mà còn là thay đổi cách xã hội nhìn nhận về thành công của một đứa trẻ. Bởi khi điểm số bị đặt lên quá cao, điều mất đi không chỉ là sự trung thực trong giáo dục, mà còn có thể là niềm vui học tập, sức khỏe tinh thần và sự tự tin của học sinh. Mời độc giả đón đọc Bài 3: "Đừng để điểm số quyết định giá trị của một đứa trẻ", để cùng nhìn rõ những hệ lụy của việc quá coi trọng điểm số và những mô hình giáo dục đang hướng tới sự phát triển toàn diện, hạnh phúc của trẻ em.