Bạo lực “lạnh”: Đừng để trẻ chịu đựng một mình

Bạo lực từ lời trêu chọc

Bạo lực học đường là vấn đề nhức nhối, để lại hậu quả nghiêm trọng. Đáng nói, bạo lực học đường hiện nay không chỉ diễn ra dưới hình thức “bạo lực nóng” với những hành vi gây tổn thương về thể xác như xô xát, đánh hội đồng, mà còn tồn tại dưới dạng “bạo lực lạnh” như cô lập, tẩy chay, chế giễu, xúc phạm, lan truyền tin đồn hoặc cố tình loại một học sinh ra khỏi tập thể.

Em N. T. T. N. (học sinh lớp 9 tại một trường THCS phường Hòa Hưng) từng là nạn nhân của “bạo lực lạnh”. Em N. kể lại, do có ngoại hình mũm mĩm nên em thường bị các bạn trong lớp gọi bằng biệt danh “heo”. Ban đầu, em nghĩ đó chỉ là những câu trêu chọc của bạn bè. Nhưng khi những lời gọi ấy lặp đi lặp lại, bị nhắc trước tập thể, N. dần cảm thấy tự ti và ngại giao tiếp với mọi người.

Có lần trong một buổi học nhóm, N. đã đề xuất một ý tưởng cho bài tập chung. Thay vì nhận được sự góp ý, N. bị một bạn trong nhóm phản đối và miệt thị: “Heo chỉ biết ăn chứ chả làm được việc gì”. Câu nói ấy khiến N. rất buồn và tự ti.

Không chỉ vậy, mỗi lần được giáo viên gọi để trả lời câu hỏi hay lên bảng làm bài tập, nếu làm sai, N. đều bị các bạn cười cợt, chế giễu. Những lời nói ấy không để lại vết thương trên cơ thể, nhưng khiến N. cảm thấy bị bỏ rơi, mất tự tin, sợ đến trường. Nhiều lần, N. định kể lại sự việc với cha mẹ nhưng lại sợ cha mẹ lo lắng, buồn phiền nên em chọn cách im lặng, tự chịu đựng.

Cho đến một ngày, khi không thể tiếp tục chịu đựng những lời trêu chọc ấy nữa, N. bật khóc nức nở trước mặt cô giáo chủ nhiệm và các bạn trong lớp. Lúc này, giáo viên mới biết những gì em đã trải qua và kịp thời can thiệp, giải quyết sự việc.

Qua những lời phân tích, chia sẻ của cô giáo, các bạn trong lớp dần hiểu rằng những lời trêu chọc tưởng như vô hại có thể gây tổn thương sâu sắc cho người khác. Từ đó, các bạn không còn gọi N. bằng những biệt danh hay tiếp tục trêu chọc em nữa.

Trường hợp khác là T. T. D. (học sinh lớp 5 tại một trường tiểu học, phường Cầu Ông Lãnh). Năm lớp 3, em không may bị bỏng nước sôi khiến bàn tay trái bị thương. Sau tai nạn, bàn tay em để lại một vết sẹo nhỏ. Dù vết sẹo không ảnh hưởng nhiều đến việc sinh hoạt nhưng em lại thường xuyên bị các bạn trong lớp để ý, trêu chọc và đặt biệt danh “D. sẹo”, khiến em mặc cảm về bàn tay của mình.

Những câu nói lặp đi lặp lại khiến em ngày càng tự ti, ngại đưa tay trái ra trước mặt các bạn và không muốn tham gia những hoạt động chung của lớp. Sự tổn thương ấy còn thể hiện rõ hơn trong một lần cô giáo chủ nhiệm lựa chọn đội văn nghệ để tham dự hội thi do trường tổ chức.

D. được cô chọn cùng ba bạn khác trong lớp. Tuy nhiên, thay vì đón nhận D. như một thành viên của nhóm, ba bạn đã không cho em tham gia. Thậm chí, các bạn còn gặp riêng cô giáo, đề nghị thay đổi lựa chọn và đưa một bạn khác vào thay D.

Biết được việc đó, D. rất đau lòng dù cô giáo vẫn giữ nguyên lựa chọn. Về nhà, em trầm ngâm, ít nói hơn thường ngày. Em không hiểu vì sao mình lại bị các bạn từ chối chỉ vì một vết sẹo trên bàn tay. Từ một sự cố xảy ra ngoài ý muốn, vết sẹo nhỏ không chỉ trở thành lý do để em bị trêu chọc mà còn khiến D. cảm thấy mình không được chấp nhận trong tập thể.

Thấy con có biểu hiện khác thường, cha mẹ của D. đã đến trường gặp cô giáo chủ nhiệm. Sự phối hợp giữa gia đình và giáo viên chủ nhiệm đã giúp D. thoát khỏi sự mặc cảm, đồng thời giúp giáo viên kịp thời nắm bắt tình hình và có biện pháp hỗ trợ em.

Tưởng chừng vô hại nhưng tác động tiêu cực lâu dài

Từ câu chuyện của N. và của D. có thể thấy những tổn thương do “bạo lực lạnh” đôi khi bắt đầu từ những lời trêu chọc tưởng như vô hại, nhưng nếu kéo dài có thể khiến trẻ mất tự tin, thu mình và cảm thấy bị loại khỏi tập thể. Vì vậy, sự quan tâm và phát hiện sớm từ gia đình, thầy cô có ý nghĩa quan trọng trong việc ngăn chặn những tổn thương tâm lý âm thầm ở trẻ.

Theo các chuyên gia tâm lý, bạo lực bằng lời nói có thể bắt đầu từ những câu trêu chọc, đặt biệt danh nhưng nếu diễn ra thường xuyên, mang tính xúc phạm và hạ thấp người khác, hành vi này có thể gây tác động tiêu cực lâu dài đến tâm lý trẻ. Đáng lưu ý, trẻ bị bạo lực bằng lời nói không phải lúc nào cũng chủ động kể với cha mẹ. Một số dấu hiệu có thể xuất hiện trong sinh hoạt hằng ngày như trẻ bỏ bữa, thay đổi khẩu vị, buồn bã, cáu kỉnh hoặc trở nên ít giao tiếp hơn. Trẻ cũng có thể nhắc lại những điều bạn bè nói về mình và hỏi cha mẹ liệu những lời nhận xét đó có đúng hay không.

Theo TS. Tô Nhi A (chuyên gia tâm lý), để phát hiện sớm những tổn thương của con, cha mẹ trước hết cần tạo cho trẻ cảm giác an toàn khi chia sẻ. Thay vì chỉ hỏi “Hôm nay con được mấy điểm?” hay “Con đã làm bài chưa?”, cha mẹ có thể bắt đầu bằng những câu hỏi gần gũi hơn như: “Hôm nay con cảm thấy thế nào?”, “Có chuyện gì làm con vui hoặc buồn không?”.

Những câu hỏi tưởng như đơn giản này giúp trẻ cảm nhận rằng cha mẹ luôn lắng nghe và không phán xét. Khi cảm thấy an toàn, trẻ sẽ có nhiều khả năng chia sẻ những chuyện xảy ra ở trường, trong đó có cả những hành vi bắt nạt hoặc bạo lực mà các em đang phải chịu đựng.