Bảo vệ trẻ em: Không chờ đến khi tổn thương mới can thiệp

Người phát hiện nguy cơ không nhất thiết là người xử lý vụ việc

Một đứa trẻ bị bạo lực, xâm hại, bỏ học hay phải làm việc quá sức thường không xuất hiện trong hệ thống bảo vệ trẻ em ngay từ thời điểm nguy cơ bắt đầu hình thành.

Các dấu hiệu có thể đến sớm hơn rất nhiều: một đứa trẻ thay đổi hành vi, thường xuyên nghỉ học, thu mình, có dấu hiệu bị bạo lực trong gia đình, đứng trước nguy cơ bỏ học hoặc phải lao động sớm. Nhưng nếu không có người nhận ra những thay đổi ấy và biết phải làm gì tiếp theo, nguy cơ vẫn có thể âm thầm lớn lên.

Đây là một trong những vấn đề được UNICEF nhấn mạnh tại lễ phát động Chương trình quốc gia về bảo vệ trẻ em và phòng ngừa, giảm thiểu trẻ em lao động trái quy định của pháp luật giai đoạn 2026-2030, ngày 11/9.

Theo đại diện UNICEF tại Việt Nam, trẻ em vẫn phải đối mặt với nhiều nguy cơ như bạo lực, bóc lột, xâm hại tình dục, kể cả trên môi trường mạng và lao động có hại. Trong bối cảnh đó, luật pháp và chính sách dù cần thiết vẫn chưa đủ. Điều quan trọng là phải có một hệ thống đủ mạnh để phòng ngừa, phát hiện sớm và cung cấp dịch vụ hỗ trợ phù hợp khi trẻ có nguy cơ.

Điều này dẫn đến một thay đổi quan trọng trong cách nhìn về bảo vệ trẻ em. Không chỉ hỏi chuyện gì đã xảy ra với một đứa trẻ, mà phải phát hiện điều gì đang có nguy cơ xảy ra với em. Đó là khoảng thời gian mà một hệ thống bảo vệ trẻ em có thể tạo ra khác biệt lớn nhất.

Muốn phòng ngừa hiệu quả, hệ thống bảo vệ trẻ em không thể chỉ trông chờ vào những cơ quan xuất hiện sau khi một vụ việc đã được xác định. Người đầu tiên nhìn thấy dấu hiệu bất thường của một đứa trẻ có thể là giáo viên, nhân viên y tế, cán bộ địa phương, người làm công tác xã hội, thậm chí một người trong cộng đồng.

Nhưng nhìn thấy một dấu hiệu và nhận diện đúng một nguy cơ là hai việc khác nhau.

Vì thế, UNICEF đề xuất chú trọng đội ngũ nhân viên công tác xã hội được đào tạo và chứng nhận, đặc biệt ở cấp xã. Những người này, trong đó có thể làm việc tại các trạm y tế xã, cần có khả năng nhận diện nguy cơ, quản lý trường hợp và kết nối trẻ với các dịch vụ cần thiết.

Điểm đáng chú ý ở đây không chỉ là bổ sung nhân lực. Đó là sự thay đổi vai trò của người làm bảo vệ trẻ em: không chỉ đến khi có vụ việc để giải quyết hậu quả, mà phải có mặt đủ sớm để nhìn thấy những dấu hiệu có thể dẫn đến vụ việc.

Một hệ thống như vậy đòi hỏi nhiều hơn một danh sách số điện thoại hay một quy trình chuyển hồ sơ. Nó cần những người có chuyên môn, có khả năng theo dõi từng trường hợp và hiểu rằng một đứa trẻ có thể đồng thời cần sự hỗ trợ từ nhiều nơi.

UNICEF cũng lưu ý rằng để hệ thống này vận hành hiệu quả, cần có nguồn lực phù hợp, đội ngũ công tác xã hội đủ năng lực, dữ liệu đáng tin cậy và sự phối hợp thực chất giữa các dịch vụ.

Nói cách khác, phát hiện sớm chỉ có ý nghĩa khi phía sau phát hiện đó là một con đường hỗ trợ đủ rõ để đứa trẻ không bị bỏ lại.

Trường học không chỉ dạy trẻ, mà còn có thể nhìn thấy những nguy cơ

Trong hệ thống ấy, trường học là một trong những nơi có khả năng nhận diện sớm nhất những thay đổi của trẻ. Một học sinh nghỉ học kéo dài, có nguy cơ bỏ học, thay đổi hành vi hoặc đứng trước nguy cơ phải lao động sớm có thể được giáo viên phát hiện trước khi em xuất hiện trong một hồ sơ bảo vệ trẻ em.

Đại diện Bộ GD&ĐT Nguyễn Xuân An Việt cho rằng bảo vệ trẻ em trong nhà trường gắn trực tiếp với quyền được học tập và phát triển của trẻ. Giáo viên, cán bộ quản lý và nhân viên trường học có thể nhận diện những dấu hiệu sớm liên quan đến bạo lực, xâm hại, vi phạm pháp luật hoặc lao động không phù hợp với trẻ.

Vì vậy, định hướng của ngành giáo dục trong giai đoạn tới không chỉ dừng ở tuyên truyền về quyền trẻ em. Nội dung về tự bảo vệ, phòng chống xâm hại, bắt nạt, bóc lột và những nguy cơ trên môi trường mạng được đặt trong hoạt động giáo dục; đồng thời chú trọng công tác tâm lý học đường và công tác xã hội.

Đáng chú ý, những học sinh có hoàn cảnh khó khăn, nghỉ học kéo dài, có nguy cơ bỏ học hoặc lao động sớm cần được nhận diện và hỗ trợ, với sự phối hợp giữa nhà trường, gia đình, chính quyền địa phương, y tế và công an.

Như vậy, trường học được nhìn nhận không chỉ là nơi giải quyết hậu quả của bạo lực học đường, mà còn là nơi có thể nhận ra một đứa trẻ đang bắt đầu gặp vấn đề.

Sự thay đổi ấy rất quan trọng, bởi nhiều nguy cơ đối với trẻ thường không bắt đầu bằng một sự kiện đủ lớn để lập tức được gọi tên.

Phòng ngừa bắt đầu từ gia đình và cộng đồng

Nếu chỉ đưa trách nhiệm bảo vệ trẻ em vào các cơ quan chuyên môn, hệ thống vẫn sẽ bỏ sót rất nhiều khoảng trống.

UNICEF nhấn mạnh vai trò của nuôi dạy con tích cực, trường học an toàn, sự tham gia của cộng đồng, bảo vệ trẻ trên môi trường mạng, không sử dụng kỷ luật bạo lực và tăng khả năng chống chịu của gia đình. Đồng thời, trẻ cần biết mình có thể tìm đến đâu khi cần sự giúp đỡ. Đây là lớp bảo vệ gần với trẻ nhất.

Một gia đình biết nhận diện những thay đổi của con sẽ có thể tìm kiếm hỗ trợ sớm hơn. Một giáo viên biết cách quan sát và phản ứng sẽ có thể mở ra một kênh hỗ trợ trước khi tình trạng trở nên nghiêm trọng. Một cộng đồng biết những trẻ nào đang có hoàn cảnh đặc biệt sẽ không dễ dàng để một đứa trẻ biến mất khỏi sự quan tâm của người lớn.

Tại một số địa phương, các nhóm liên ngành ở thôn, tổ dân phố cùng cộng tác viên bảo vệ trẻ em đã được sử dụng để nhận diện trẻ có hoàn cảnh đặc biệt, trẻ có nguy cơ và kết nối các em với dịch vụ hỗ trợ.

Điều đáng nói ở đây không phải là mỗi địa phương có thêm một mô hình. Quan trọng hơn, đó là cách tiếp cận đưa hoạt động bảo vệ trẻ em đến gần nơi trẻ đang sống, thay vì chỉ chờ các vụ việc được chuyển đến cơ quan chuyên môn.

Một thay đổi khác trong tư duy bảo vệ trẻ em là nhìn nhận trẻ không chỉ như đối tượng cần được người lớn bảo vệ. Ở Trường THCS Dương Đông 1, Đặc khu Phú Quốc, An Giang, một hoạt động về xây dựng tình bạn đẹp, nói không với bạo lực học đường có sự tham gia của học sinh, giáo viên và lực lượng công an. Nội dung hướng đến việc giúp học sinh nhận biết nguy cơ, phòng ngừa và trang bị kỹ năng tự bảo vệ.

Một đứa trẻ biết thế nào là hành vi không an toàn, biết nhận ra nguy cơ, biết nói “không”, biết tìm đến người lớn đáng tin cậy và biết nơi nào có thể giúp mình sẽ có thêm một lớp bảo vệ.

Vì thế, việc có 10 đại diện trẻ em tham dự lễ phát động cũng không nên chỉ được xem như một nghi thức. Sự tham gia của trẻ đặt ra một cách tiếp cận rộng hơn: bảo vệ trẻ em không chỉ là người lớn nói về những điều cần làm cho trẻ, mà cần tạo điều kiện để trẻ nói về những nguy cơ mà mình đang đối mặt và cách mình muốn được bảo vệ.

Từ “xử lý vụ việc” sang “quản lý nguy cơ”

Nhìn từ những thay đổi trên, điều quan trọng nhất của tư duy bảo vệ trẻ em giai đoạn mới có lẽ không nằm ở việc hệ thống có thêm bao nhiêu quy định. Đó là khả năng nhìn thấy sớm hơn một vụ bạo lực, một trường hợp xâm hại, thời điểm một đứa trẻ bỏ học để đi làm, sớm hơn lúc những tổn thương đã trở nên đủ nghiêm trọng để buộc người lớn phải can thiệp.

Điều đó đòi hỏi một hệ thống mà gia đình, nhà trường, y tế, công tác xã hội và cộng đồng không hoạt động như những điểm riêng biệt. Mỗi nơi có thể nhìn thấy một mảnh khác nhau của vấn đề; điều cần thiết là những mảnh ấy được kết nối để hình thành một bức tranh đầy đủ về đứa trẻ.

Đại diện UNICEF đánh giá quyết định mới có thể tạo nền tảng cho một hệ thống bảo vệ trẻ em mạnh hơn, chuyên nghiệp hơn, được đầu tư tốt hơn và có khả năng ngăn ngừa tổn hại thay vì chỉ phản ứng sau khi tổn hại xảy ra./.