Bữa ăn bán trú không chỉ là chuyện suất ăn, mà còn gắn với quyền của trẻ em

Ngay những ngày đầu năm học 2026-2027, bữa ăn bán trú tại một số trường học ở Hà Nội liên tiếp nhận được phản ánh từ phụ huynh. Từ suất ăn 40.000 đồng bị cho là sơ sài tại Trường Tiểu học Trung Giã B, học sinh phải chờ gần hai giờ mới có cơm tại Trường Tiểu học Kim Bài, đến trường hợp có học sinh Trường Tiểu học Đức Giang đến 13h30 mới được ăn, những sự việc này đang làm dấy lên lo ngại về chất lượng và cách tổ chức bữa ăn bán trú.

Đằng sau một suất ăn không chỉ là câu chuyện về số tiền phụ huynh đóng hay thực đơn được xây dựng như thế nào, mà còn là vấn đề dinh dưỡng, sức khỏe và quyền được chăm sóc của trẻ em. Khi bữa ăn không bảo đảm về số lượng, chất lượng, an toàn thực phẩm hoặc thời gian phục vụ, trách nhiệm của nhà trường, đơn vị cung cấp và cơ quan quản lý cần được xem xét ra sao?

Trao đổi với Tạp chí Trẻ em Việt Nam, TS.LS Đặng Văn Cường, Ủy viên Ban Chấp hành Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam, cho rằng cần nhìn nhận bữa ăn bán trú trong tổng thể công tác bảo vệ trẻ em và chăm sóc sức khỏe học sinh. Theo ông, trách nhiệm phải được xác định ở từng khâu, từ tổ chức, cung cấp, kiểm tra đến giám sát; đồng thời không thể để khoản tiền dành cho bữa ăn của học sinh trở thành nguồn lợi bất chính cho bất kỳ cá nhân, đơn vị nào.

PV: Thưa luật sư, bữa ăn bán trú liên quan trực tiếp đến sức khỏe, dinh dưỡng và quyền lợi của học sinh. Vậy trong trường hợp học sinh phải sử dụng suất ăn bán trú không tương xứng với mức tiền phụ huynh đã đóng, hoặc phải chờ quá lâu mới được ăn, những quyền lợi nào của trẻ có thể bị ảnh hưởng? Phụ huynh có thể yêu cầu nhà trường, đơn vị cung cấp suất ăn thực hiện những trách nhiệm gì?

Luật sư Đặng Văn Cường: Vấn đề này cần được nhìn nhận trước hết dưới góc độ bảo vệ quyền trẻ em, thay vì chỉ đơn thuần đặt câu hỏi suất ăn “ít hay nhiều”. Luật Trẻ em quy định trẻ có quyền được chăm sóc, nuôi dưỡng để phát triển toàn diện về thể chất, trí tuệ và tinh thần, đồng thời được chăm sóc, bảo vệ sức khỏe. Trách nhiệm bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em cũng được đặt ra đối với gia đình, nhà trường, cơ quan quản lý nhà nước và toàn xã hội.

Do đó, nếu bữa ăn bán trú không đáp ứng yêu cầu về dinh dưỡng, không bảo đảm vệ sinh an toàn thực phẩm hoặc được cung cấp quá muộn, những yếu tố này đều có thể tác động trực tiếp đến sức khỏe và quá trình phát triển bình thường của trẻ.

Theo tôi, cần tách bạch hai khía cạnh khi đánh giá vấn đề.

Thứ nhất, chất lượng và giá trị dinh dưỡng của suất ăn. Không thể chỉ dựa vào hình thức hoặc quan sát bằng mắt thường để kết luận một suất ăn có vi phạm hay không. Việc đánh giá cần căn cứ vào nhiều yếu tố, gồm thực đơn, định lượng, nguyên liệu đầu vào, tiêu chuẩn dinh dưỡng, giá thành suất ăn, hóa đơn, chứng từ, hợp đồng đã ký kết và suất ăn thực tế được cung cấp cho học sinh.

Thứ hai, vấn đề an toàn thực phẩm. Đây là yêu cầu đặc biệt quan trọng đối với bữa ăn bán trú. Nếu thực phẩm không bảo đảm an toàn, hậu quả không chỉ dừng ở việc học sinh ăn không đủ no hoặc không bảo đảm dinh dưỡng mà còn có nguy cơ xảy ra ngộ độc thực phẩm, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe, thậm chí tính mạng của nhiều học sinh cùng một thời điểm.

Ở một khía cạnh khác, nếu phụ huynh đã đóng tiền để sử dụng một dịch vụ nhưng dịch vụ thực tế không đúng với số lượng, chất lượng hoặc nội dung đã cam kết, phụ huynh có quyền yêu cầu bên cung cấp dịch vụ cung cấp thông tin, giải trình và có biện pháp khắc phục. Tùy trường hợp, phụ huynh có thể yêu cầu hoàn trả phần tiền tương ứng với dịch vụ không được cung cấp đúng cam kết và yêu cầu bồi thường nếu phát sinh thiệt hại.

Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng ghi nhận quyền của người tiêu dùng được bảo đảm an toàn về tính mạng, sức khỏe và tài sản; được cung cấp đầy đủ thông tin; yêu cầu bồi thường khi hàng hóa, dịch vụ không đúng chất lượng, số lượng hoặc nội dung đã cam kết. Người tiêu dùng cũng có quyền khiếu nại, tố cáo và khởi kiện theo quy định pháp luật.

Vì vậy, phụ huynh có cơ sở để yêu cầu làm rõ và minh bạch các thông tin liên quan đến bữa ăn bán trú, như mức giá suất ăn, thực đơn, định lượng, nguồn gốc thực phẩm, đơn vị cung cấp, quy trình chế biến, vận chuyển, cũng như trách nhiệm kiểm tra và giám sát chất lượng suất ăn.

Việc công khai những thông tin này không chỉ giúp phụ huynh kiểm chứng suất ăn có tương xứng với khoản tiền đã đóng hay không mà còn là cơ sở để xác định trách nhiệm của nhà trường và các đơn vị liên quan nếu quyền lợi, sức khỏe của học sinh bị ảnh hưởng.

PV: Theo Luật sư, quyền được chăm sóc dinh dưỡng của trẻ em hiện nay đã được bảo đảm đầy đủ trong hệ thống pháp luật Việt Nam hay chưa?

TS.LS. Đặng Văn Cường: Theo tôi, có thể khẳng định pháp luật Việt Nam đã hình thành một nền tảng pháp lý khá rõ để bảo vệ quyền được chăm sóc sức khỏe, chăm sóc, nuôi dưỡng và phát triển toàn diện của trẻ em. Tuy nhiên, nếu nhìn riêng dưới góc độ quyền được bảo đảm dinh dưỡng, đặc biệt là dinh dưỡng học đường, thì hệ thống pháp luật hiện nay vẫn còn phân tán và chưa thật sự đầy đủ.

Luật Trẻ em năm 2016 xác định trẻ em có quyền được chăm sóc tốt nhất về sức khỏe, được ưu tiên tiếp cận các dịch vụ phòng bệnh, khám bệnh, chữa bệnh; đồng thời trẻ em có quyền được chăm sóc, nuôi dưỡng để phát triển toàn diện. Đây là cơ sở pháp lý rất quan trọng để Nhà nước xây dựng các chính sách về dinh dưỡng trẻ em. 

Bên cạnh đó, pháp luật về an toàn thực phẩm, y tế, giáo dục và các chính sách về chăm sóc trẻ em cũng đã có những quy định liên quan. Chẳng hạn, Bộ Y tế đã ban hành quy định về tư vấn chăm sóc sức khỏe và dinh dưỡng cho trẻ em.

Tuy nhiên, chúng ta vẫn thiếu một cơ chế pháp lý đủ cụ thể để trả lời một cách thống nhất các câu hỏi: trẻ em trong trường học được hưởng chế độ dinh dưỡng như thế nào; tiêu chuẩn một bữa ăn học đường ra sao; ai chịu trách nhiệm về chất lượng, khẩu phần, nguồn gốc thực phẩm; cơ chế giám sát và công khai như thế nào?

Vì vậy, tôi cho rằng quyền dinh dưỡng của trẻ em về cơ bản đã được pháp luật ghi nhận, nhưng cơ chế bảo đảm thực thi vẫn cần tiếp tục hoàn thiện.

PV: Nếu phát hiện những bất thường trong việc tổ chức bữa ăn bán trú, từ khẩu phần, nguyên liệu đến quy trình cung cấp, phụ huynh nên xử lý thế nào để sự việc được xác minh khách quan? Trong trường hợp có sai phạm, trách nhiệm của những cá nhân, đơn vị liên quan được xác định ra sao?

Luật sư Đặng Văn Cường: Theo tôi, khi phát hiện dấu hiệu bất thường, phụ huynh trước hết cần bình tĩnh thu thập và lưu giữ các tài liệu, chứng cứ liên quan, thay vì chỉ phản ánh sự việc trên mạng xã hội.

Các chứng cứ có thể gồm hình ảnh, video về suất ăn, thực đơn được nhà trường công bố, thông báo thu tiền, chứng từ đóng tiền, tin nhắn trao đổi với giáo viên hoặc nhà trường, phản ánh của học sinh và những tài liệu khác có liên quan. Trường hợp trẻ có biểu hiện bất thường về sức khỏe, phụ huynh nên đưa trẻ đi khám, đồng thời lưu giữ hồ sơ, kết quả khám chữa bệnh để làm căn cứ xác định.

Sau khi có thông tin, tài liệu ban đầu, phụ huynh có thể phản ánh với giáo viên, ban giám hiệu, ban đại diện cha mẹ học sinh hoặc cơ quan có thẩm quyền. Nếu vụ việc liên quan đến an toàn thực phẩm hoặc xuất hiện dấu hiệu vi phạm nghiêm trọng, phụ huynh có thể đề nghị cơ quan chức năng tiến hành kiểm tra, lấy mẫu, xác minh nguồn gốc thực phẩm và kiểm tra toàn bộ quy trình tổ chức, chế biến, vận chuyển, cung cấp bữa ăn.

Về trách nhiệm pháp lý, theo tôi cần xem xét theo từng mức độ và tính chất của hành vi.

Thứ nhất là trách nhiệm hành chính. Cá nhân, tổ chức có thể bị xử phạt nếu vi phạm quy định về an toàn thực phẩm, điều kiện chế biến, bảo quản, vận chuyển, cung cấp thực phẩm hoặc các quy định quản lý có liên quan. Ngoài tiền phạt, tùy hành vi và mức độ vi phạm, còn có thể bị buộc khắc phục hậu quả hoặc áp dụng những biện pháp xử lý khác theo quy định.

Thứ hai là trách nhiệm dân sự và trách nhiệm theo hợp đồng. Nếu đơn vị cung cấp suất ăn không thực hiện đúng những nội dung đã cam kết, chẳng hạn cung cấp thiếu số lượng, không bảo đảm chất lượng hoặc gây thiệt hại, đơn vị này có thể phải khắc phục vi phạm, hoàn trả khoản tiền tương ứng, bồi thường thiệt hại và chịu các chế tài theo hợp đồng.

Thứ ba là trách nhiệm kỷ luật và trách nhiệm quản lý. Đối với cán bộ, giáo viên hoặc người quản lý được giao nhiệm vụ kiểm tra, giám sát nhưng buông lỏng quản lý, thiếu trách nhiệm để xảy ra sai phạm, tùy tính chất, mức độ và hậu quả, những người này có thể bị xem xét trách nhiệm tương ứng.

Thứ tư là trách nhiệm hình sự nếu có đủ căn cứ. Đây là vấn đề cần được đánh giá hết sức thận trọng. Không thể chỉ dựa vào việc suất ăn ít hoặc chất lượng không bảo đảm để mặc nhiên cho rằng đã có tội phạm. Cơ quan chức năng phải làm rõ hành vi, lỗi, phương thức thực hiện, giá trị tài sản, hậu quả và các yếu tố cấu thành tội phạm theo quy định pháp luật.

Nếu kết quả xác minh cho thấy có hành vi cố ý cắt xén khẩu phần, lập khống số lượng, gian dối về nguyên liệu, định lượng hoặc giá trị suất ăn nhằm chiếm đoạt tiền, thì tùy chủ thể thực hiện, nguồn tài sản, phương thức và các tình tiết cụ thể, hành vi này có thể xuất hiện dấu hiệu của các tội phạm xâm phạm sở hữu hoặc tội phạm về chức vụ.

Trường hợp có việc làm giả chứng từ, lập khống số lượng suất ăn, thông đồng để rút tiền hoặc che giấu sai phạm, cơ quan chức năng cần xem xét toàn bộ chuỗi hành vi để xác định chính xác trách nhiệm pháp lý. Không nên chỉ nhìn vào hậu quả trước mắt là “bữa ăn ít” mà bỏ qua bản chất và phương thức thực hiện hành vi.

PV: Để hạn chế tình trạng cắt xén, sai lệch khẩu phần và bảo đảm bữa ăn đúng cam kết, theo luật sư, cơ chế kiểm tra, giám sát cần được thực hiện như thế nào? 

Luật sư Đặng Văn Cường: Việc lãnh đạo thành phố yêu cầu kiểm tra, làm rõ ngay những thông tin do báo chí phản ánh là cần thiết, thể hiện tinh thần không né tránh và không để vụ việc kéo dài. Tuy nhiên, việc kiểm tra cần được thực hiện đến cùng, không chỉ dừng ở việc xác định suất ăn có đúng tiêu chuẩn hay không, mà cần làm rõ nguồn gốc nguyên liệu, giá trị thực tế của suất ăn, định lượng, quy trình chế biến và vận chuyển; xác định đơn vị, cá nhân ký hợp đồng, nghiệm thu và giám sát; đồng thời làm rõ có hay không hành vi trục lợi.

Theo tôi, cần thiết lập cơ chế để ba bên cùng tham gia giám sát gồm cơ quan quản lý nhà nước, nhà trường và phụ huynh. Cùng với đó, có thể ứng dụng công nghệ để công khai thực đơn, nguồn thực phẩm, định lượng, đơn vị cung cấp và quy trình kiểm soát. Khi tiền ăn, thực đơn và nguồn thực phẩm được công khai, có thể truy xuất, đồng thời phụ huynh có điều kiện tham gia giám sát, nguy cơ xảy ra tiêu cực sẽ được hạn chế đáng kể.

Không thể để khoản tiền dành cho bữa ăn của học sinh bị thất thoát, càng không thể để khẩu phần của trẻ em trở thành nơi bất kỳ cá nhân hay doanh nghiệp nào cắt xén để trục lợi. Bảo đảm bữa ăn cho học sinh vừa là trách nhiệm pháp lý, trách nhiệm quản lý, vừa là trách nhiệm đạo đức đối với thế hệ tương lai.

PV: Theo luật sư, bữa ăn bán trú cần được nhìn nhận như thế nào và đâu là nguyên tắc cốt lõi khi tổ chức bữa ăn bán trú cho học sinh?

Luật sư Đặng Văn Cường: Theo tôi, trước hết cần thay đổi cách tiếp cận. Bữa ăn bán trú không chỉ là một dịch vụ do phụ huynh chi trả, mà còn là một phần trong trách nhiệm bảo vệ trẻ em và chăm sóc sức khỏe học sinh.

Trẻ đang trong độ tuổi phát triển, vì vậy mỗi suất ăn phải bảo đảm đầy đủ về số lượng, dinh dưỡng, chất lượng và an toàn thực phẩm. Về bản chất, an toàn thực phẩm không chỉ là chuyện ăn ngon hay không, mà là bảo đảm thực phẩm không gây nguy hại đến sức khỏe và tính mạng con người.

Đặc biệt, nếu có hành vi cắt xén khẩu phần, thay đổi nguyên liệu, giảm định lượng hoặc hợp thức hóa hồ sơ để hưởng lợi từ tiền ăn của học sinh, đây không còn đơn thuần là vấn đề chất lượng dịch vụ mà còn là vấn đề đạo đức xã hội nghiêm trọng. Bởi đối tượng chịu ảnh hưởng trực tiếp là trẻ em - nhóm cần được ưu tiên bảo vệ.

Xin trân trọng cảm ơn ông vì những chia sẻ!