Trẻ vị thành niên trước “cạm bẫy” hội nhóm độc hại trên mạng

Những góc khuất sau màn hình

Trên mạng xã hội, không khó bắt gặp những hội nhóm xoay quanh các nội dung tiêu cực, từ bất mãn với gia đình, cô lập bản thân đến những cộng đồng thường xuyên xuất hiện các bài viết về cái chết, tuyệt vọng hoặc những cách ứng xử cực đoan.

Trong những cộng đồng như vậy, một người đang chán chường có thể tìm thấy người đồng cảm. Một đứa trẻ đang cảm thấy mình không được thấu hiểu có thể tìm thấy những người nói rằng họ hiểu mình. Nhưng sự đồng cảm nếu không đi cùng định hướng đúng đắn đôi khi lại vô tình củng cố những suy nghĩ tiêu cực.

Có tài khoản viết: “Mình vẫn muốn sống, chỉ là mình luôn nghĩ về cái chết thôi. Mình biết bản thân khá ấu trĩ nhưng mình chẳng biết phải làm sao cả”. Một số nội dung khác lại thể hiện thái độ phủ nhận hoặc muốn cắt đứt với gia đình, các mối quan hệ xung quanh.

Đáng lo, những nội dung như vậy không phải lúc nào cũng xuất hiện dưới hình thức một lời kêu gọi trực tiếp. Chúng có thể được thể hiện bằng những câu chuyện tâm sự, những bình luận tưởng như chỉ là chia sẻ cá nhân, rồi dần được cộng đồng tiếp tục hưởng ứng. Khi một quan điểm được lặp lại đủ nhiều, điều bất thường có thể dần được nhìn nhận như bình thường.

Đáng nói hơn, những đối tượng xấu có thể lợi dụng tâm lý chán chường, mất phương hướng của một bộ phận người trẻ để gieo rắc các tư tưởng cực đoan như “không có gì để mất”, “sống cho hôm nay”, “muốn giàu thì phải liều”.

Từ những lời cổ súy ấy, không gian mạng có thể trở thành nơi kết nối những người chỉ biết nhau qua tài khoản ảo, thậm chí hình thành những hành vi nguy hiểm ngoài đời thực. Vấn đề càng đáng quan tâm khi người tiếp xúc với những nội dung ấy là trẻ vị thành niên, nhóm tuổi đang trong quá trình hình thành nhận thức, nhân cách và khả năng tự kiểm soát hành vi.

Vụ nam sinh tại Thạnh An, TP. HCM tấn công 5 bạn cùng lớp là một trường hợp khiến câu chuyện về những tác động phía sau màn hình được nhìn nhận rõ hơn. Theo thông tin từ Công an TP. HCM, kết quả xác minh ban đầu cho thấy nam sinh từng được khám, điều trị tại bệnh viện với triệu chứng “phản ứng với stress trầm trọng và rối loạn sự thích ứng - các rối loạn hỗn hợp về hành vi và cảm xúc”.

Thời gian gần đây, em có một số biểu hiện tâm lý, cảm xúc chưa ổn định trong quá trình sinh sống và học tập. Cơ quan công an cho biết nam sinh từng tham gia, tiếp cận các nội dung tiêu cực từ một hội, nhóm trên nền tảng mạng xã hội nước ngoài. Cơ quan chức năng bước đầu nhận định những nội dung này đã tác động đến nhận thức của nam sinh.

Công an TP. HCM đang tiếp tục thu thập tài liệu, chứng cứ để làm rõ toàn bộ nội dung liên quan Như vậy, từ một không gian tưởng như chỉ tồn tại phía sau màn hình, câu chuyện đã xuất hiện một điểm chạm với đời thực.

Điều đáng lưu ý hơn từ vụ việc là những dấu hiệu về tâm lý, cảm xúc của trẻ và những nội dung mà trẻ tiếp xúc trên Internet có thể tồn tại song song mà người lớn không nhận ra. Với nhiều gia đình, việc trẻ cầm điện thoại trong phòng hoặc dành nhiều thời gian trên mạng đôi khi được nhìn nhận đơn giản là một thói quen cần hạn chế.

Nhưng phía sau thời gian sử dụng ấy là gì, trẻ đang trò chuyện với ai, đang xem nội dung nào, điều gì khiến trẻ đồng cảm hoặc bị kích động - đó mới là những câu hỏi khó hơn. Từ vụ việc, Công an TP. HCM khuyến cáo phụ huynh tăng cường quan tâm, đồng hành cùng con khi sử dụng Internet và mạng xã hội, thường xuyên nắm bắt diễn biến tâm lý, các mối quan hệ cũng như nội dung trẻ tiếp cận trên không gian mạng.

Khi phát hiện trẻ tiếp cận nội dung tiêu cực, bạo lực, kích động hoặc có biểu hiện tâm lý bất thường, phụ huynh cần chủ động trao đổi, định hướng và phối hợp với nhà trường, cơ quan chuyên môn để có biện pháp hỗ trợ phù hợp.

Đừng chỉ quản chiếc điện thoại, hãy kết nối với trẻ

Theo Chuyên gia tâm lý, BS Hoàng Vũ Quỳnh Trang, chuyên ngành Nhi khoa Phát triển Hành vi và Tâm lý Lâm sàng Nhi khoa nhận định tuổi vị thành niên là giai đoạn trẻ có nhiều thay đổi đồng thời về cơ thể, nhận thức, cảm xúc và các mối quan hệ. Trẻ bắt đầu quan tâm nhiều hơn đến hình ảnh bản thân, bạn bè và sự công nhận của người khác.

Cùng với đó là nhu cầu được tự quyết, được tôn trọng và có không gian riêng. “Tăng quyền tự chủ đi cùng với tăng trách nhiệm.” Đây là một nguyên tắc quan trọng khi cha mẹ đồng hành cùng trẻ trong môi trường số. Một đứa trẻ càng lớn càng không thể được bảo vệ chỉ bằng cách người lớn quyết định mọi thứ thay mình.

Nhưng trao quyền tự chủ cũng không có nghĩa là để trẻ tự xoay xở trước mọi nguy cơ trên mạng. Cha mẹ cần giúp trẻ hình thành khả năng nhận diện thông tin sai lệch, bắt nạt và quấy rối trực tuyến, bảo vệ dữ liệu cá nhân, nhận biết những nội dung tiêu cực và hiểu những rủi ro khi sử dụng Internet, mạng xã hội và AI. Bởi vậy, câu hỏi cha mẹ đặt ra cũng cần thay đổi.

Thay vì chỉ hỏi “Hôm nay con dùng điện thoại bao lâu?”, BS Trang gợi ý cha mẹ có thể hỏi: “Hôm nay con xem gì? Có điều gì trên mạng khiến con khó chịu không? Có điều gì con thấy thú vị muốn chia sẻ với ba mẹ không?”. Những câu hỏi ấy không nhằm kiểm tra, mà mở ra một cuộc trò chuyện. “Mục tiêu cuối cùng không phải là cha mẹ kiểm soát được chiếc điện thoại của con, mà là con có khả năng tự kiểm soát mình khi không có cha mẹ bên cạnh.”

Theo BS Trang, cấm đoán hoàn toàn không phải giải pháp lâu dài khi môi trường số đã trở thành một phần đời sống của trẻ. Điều quan trọng là giúp trẻ có năng lực tự bảo vệ và biết tìm kiếm sự hỗ trợ khi gặp vấn đề. Ngay cả việc kiểm tra điện thoại cũng cần được đặt trong một ranh giới phù hợp.

Trẻ vị thành niên vẫn cần sự bảo vệ của cha mẹ nhưng đồng thời đang hình thành quyền riêng tư và tính độc lập cá nhân. Vì vậy, việc kiểm tra thiết bị nên dựa trên nguy cơ an toàn thực sự, thay vì trở thành hoạt động giám sát thường xuyên.

Trong trường hợp trẻ bị đe dọa, bắt nạt, dụ dỗ, lạm dụng hoặc có nguy cơ tự làm hại bản thân, trách nhiệm bảo vệ trẻ có thể được đặt cao hơn quyền riêng tư. Tuy nhiên, cha mẹ cần minh bạch với trẻ về lý do can thiệp. Quan trọng hơn, cha mẹ cần trở thành nơi trẻ có thể quay về khi gặp một vấn đề mà chính mình chưa biết cách giải quyết.

“Nếu chỉ chọn một điều, tôi muốn cha mẹ thay đổi từ ‘quản con’ sang ‘kết nối với con’.” Bởi ở tuổi vị thành niên, mối quan hệ giữa cha mẹ và con trở thành một công cụ giáo dục quan trọng. Mục tiêu không phải khiến trẻ luôn nghe lời, mà giúp trẻ có khả năng suy nghĩ, lựa chọn, chịu trách nhiệm và biết tìm kiếm sự giúp đỡ khi cần.

Trong thế giới mà trẻ có thể chỉ cần vài thao tác để bước vào một cộng đồng xa lạ, điều bảo vệ trẻ lâu dài không chỉ là một chiếc điện thoại được kiểm soát, mà còn là khả năng tự bảo vệ của trẻ và một mối quan hệ đủ tin cậy để trẻ biết rằng, khi gặp vấn đề, mình vẫn có thể nói với cha mẹ.