Bỏ môn thi thứ ba thi vào lớp 10: Giảm áp lực hay gia tăng tình trạng học lệch?

LTS: Một kỳ thi vào lớp 10 chỉ còn Toán và Ngữ văn liệu có giúp học sinh giảm áp lực sau những năm học căng thẳng, hay vô tình thu hẹp cơ hội để các em thể hiện năng lực ở những môn học khác? Đề xuất đang được Bộ Giáo dục và Đào tạo lấy ý kiến đã nhanh chóng thu hút sự quan tâm của phụ huynh, học sinh và giáo viên. Nếu được ban hành, việc bỏ môn thi thứ ba sẽ là thay đổi đáng chú ý trong tuyển sinh lớp 10. Nhưng đằng sau bài toán giảm áp lực là câu chuyện về công bằng, phân hóa và cách đánh giá đúng năng lực học sinh.

Để nhìn nhận vấn đề từ nhiều chiều, lắng nghe ý kiến của chuyên gia, nhà quản lý, giáo viên, phụ huynh và học sinh, Tạp chí Trẻ em Việt Nam khởi đăng chuyên đề “Thi vào lớp 10 chỉ còn Toán, Ngữ văn: Giảm áp lực hay giảm cơ hội thể hiện năng lực?”, qua đó góp phần cung cấp những phân tích, đánh giá đa chiều về phương án tuyển sinh đang được quan tâm này.

Bài 1: Bỏ môn thi thứ ba thi vào lớp 10: Giảm áp lực hay gia tăng tình trạng học lệch?

*****

Theo Công văn số 4991/BGDĐT-GDPT ngày 31/7/2026, Bộ Giáo dục và Đào tạo đề nghị Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội, Hải Phòng và TPHCM nghiên cứu, góp ý dự thảo Thông tư quy định về tuyển sinh THCS và tuyển sinh THPT.  Trong đó, nội dung đáng chú ý là tổ chức thi tuyển, trong đó quy định: Số môn thi gồm 2 môn: Toán và Ngữ văn (đối với tuyển sinh lớp 10), 2 môn Toán và Tiếng Việt (đối với tuyển sinh lớp 6).

Nếu được giữ nguyên và ban hành, đây sẽ là thay đổi đáng chú ý so với quy định hiện hành. Theo Thông tư 30/2024/TT-BGDĐT đang áp dụng cho kỳ tuyển sinh năm học 2026-2027, thí sinh thi toán, ngữ văn và một môn thi/bài thi thứ ba do địa phương lựa chọn. Như vậy, điểm thay đổi cốt lõi là bỏ môn thi thứ ba.

Tuy nhiên, đây mới là phương án đang được lấy ý kiến chuyên môn tại một số địa phương, chưa phải quy định chính thức. Phương án cuối cùng có thể tiếp tục được điều chỉnh sau quá trình góp ý.

Giảm môn thi, giảm áp lực cho học sinh và phụ huynh?

Thực tế cho thấy, kỳ thi tuyển sinh vào lớp 10 đang tạo áp lực lớn đối với học sinh và phụ huynh tại nhiều địa phương, đặc biệt ở các thành phố lớn. Áp lực không chỉ đến từ số lượng trường THPT công lập có hạn, sự cạnh tranh để giành suất vào các trường có chất lượng cao, trường chuyên, mà còn từ tâm lý chờ đợi môn thi thứ ba. Tại Hà Nội, phụ huynh, học sinh nhiều năm phải thấp thỏm chờ công bố môn thi thứ ba, trong khi một số địa phương khác đã xác định môn thi từ khá sớm.

Chị Trần Thị Diễm, ở phường Đống Đa, Hà Nội, cho biết rất vui nếu kỳ thi tuyển sinh lớp 10 thời gian tới chỉ còn hai môn Toán và Ngữ văn. Theo chị, việc này sẽ giúp phụ huynh và học sinh không còn phải hồi hộp chờ đợi, lo lắng về môn thi thứ 3 mỗi năm.

Chị Diễm phân tích, chương trình giáo dục trước đây chủ yếu gồm các môn học riêng lẻ, trong khi Chương trình giáo dục phổ thông 2018 đã đưa vào một số môn học tích hợp. Vì vậy, nếu môn thi thứ ba là Khoa học tự nhiên, trên thực tế học sinh có thể phải ôn tập và thi các nội dung thuộc Hóa học, Sinh học, Vật lí bên cạnh Toán và Ngữ văn, tương đương khối lượng của nhiều môn. Nếu môn thi thứ ba là Lịch sử và Địa lí, học sinh cũng phải chuẩn bị thêm hai môn. Đặc biệt, trong những năm môn thi thứ ba thuộc nhóm môn tích hợp, áp lực ôn thi đối với học sinh vô cùng lớn.

Cùng chung suy nghĩ ấy, anh Nguyễn Quang Vinh, phụ huynh ở phường Cầu Giấy (Hà Nội), chia sẻ: “Con tôi sẽ thi lớp 10 vào năm 2027. Từ khi cháu học hết lớp 8 đến nay, gia đình chúng tôi rất hồi hộp. Ngày nào tôi cũng xem tin tức ở mục giáo dục để xem cơ quan chức năng đã có thông báo gì về kỳ thi vào lớp 10 năm 2027 chưa. Khi biết Bộ Giáo dục và Đào tạo dự kiến kỳ thi tuyển sinh lớp 10 chỉ còn hai môn, tôi cảm thấy rất vui bởi bớt được một môn thi là giảm bớt áp lực cho học sinh rất nhiều”.

Đánh giá về đề xuất tổ chức kỳ thi tuyển sinh đầu cấp THPT và THCS với hai môn Toán và Ngữ văn/tiếng Việt, ThS. Huỳnh Thanh Phú, Hiệu trưởng Trường THPT Bùi Thị Xuân (TP.HCM), cho rằng đây là một hướng đi cần được nhìn nhận trên tinh thần đổi mới.

Theo ông Phú, trước hết, việc giảm số môn thi sẽ giúp giảm áp lực trực tiếp đối với học sinh. Các em có thêm thời gian dành cho học tập, nghỉ ngơi, phát triển thể chất, kỹ năng cũng như đời sống tinh thần. Đồng thời, phụ huynh cũng có thể giảm đáng kể áp lực về thời gian, chi phí học thêm và các khoản chuẩn bị cho một kỳ thi với nhiều môn.

“Đây là một thay đổi đáng hoan nghênh nếu mục tiêu cuối cùng là xây dựng một nền giáo dục nhẹ nhàng hơn nhưng hiệu quả hơn”, ThS. Huỳnh Thanh Phú bày tỏ.

Bỏ môn thi thứ ba: Nguy cơ học lệch, xem nhẹ các môn còn lại

Trao đổi với PV Tạp chí Trẻ em Việt Nam, TS. Nguyễn Tùng Lâm, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Tâm lý Giáo dục Việt Nam cho rằng, việc có nên duy trì môn thi thứ ba trong kỳ thi tuyển sinh lớp 10 cần được xem xét ở nhiều khía cạnh. 

Theo ông, trong bối cảnh số lượng trường THPT công lập còn hạn chế so với số lượng học sinh, kỳ thi là một trong những cách để đánh giá và lựa chọn những học sinh phù hợp nhất. Tuy nhiên, nếu tổ chức thi quá nhiều môn, học sinh sẽ phải dành nhiều thời gian ôn tập, từ đó làm gia tăng áp lực thi cử.

Dù vậy, theo TS. Nguyễn Tùng Lâm, vấn đề đáng lưu ý nằm ở tâm lý “nếu không thi thì không học” đang tồn tại ở một bộ phận học sinh. Nếu chỉ tập trung thi Toán và Ngữ văn, các môn học khác có nguy cơ bị xem nhẹ, bởi học sinh có thể chỉ chú trọng những môn được sử dụng để xét tuyển, trong khi mục tiêu của giáo dục phổ thông là phát triển toàn diện. Do đó, việc giảm môn thi cần đi kèm với giải pháp để bảo đảm học sinh vẫn học tập và được đánh giá đầy đủ ở tất cả các môn.

Theo TS Nguyễn Tùng Lâm, nếu giải quyết được bài toán này, việc lựa chọn môn thi thứ ba có thể được các địa phương thực hiện theo hướng luân phiên giữa các môn, thay vì mặc định lựa chọn Ngoại ngữ. Việc lựa chọn môn thi cũng cần xuất phát từ yêu cầu của chương trình giáo dục và lợi ích phát triển của học sinh, thay vì chỉ hướng tới sự thuận tiện trong tổ chức thi.

Từ góc nhìn của mình, TS. Nguyễn Tùng Lâm nhấn mạnh yêu cầu quan trọng là phải bảo đảm chất lượng giáo dục đồng đều và có cơ chế kiểm soát, đánh giá nghiêm túc. Theo đó, học sinh vẫn cần được kiểm tra, đánh giá định kỳ thông qua các kỳ kiểm tra, thi học kỳ hoặc đề kiểm tra chung, qua đó tạo ra một mặt bằng đánh giá tương đối thống nhất trong phạm vi từng địa phương. Việc kiểm tra, đánh giá cần được thực hiện nghiêm túc đối với tất cả các môn học, thay vì chỉ tập trung vào những môn phục vụ cho một kỳ thi tuyển sinh.

Chia sẻ với Tạp chí Trẻ em Việt Nam, TS. Nguyễn Thị Thu Anh, nguyên Hiệu trưởng Trường THCS & THPT Nguyễn Tất Thành (Hà Nội), Phó Chủ tịch Hội Tâm lí Giáo dục học Hà Nội cho rằng, trong câu chuyện đổi mới phương án thi tuyển sinh vào lớp 10, việc tổ chức kỳ thi với 2 hay 3 môn không phải là vấn đề quan trọng nhất.

Điều cốt lõi là phải xây dựng được cơ chế bảo đảm chất lượng giáo dục và xác định rõ trách nhiệm của từng cấp quản lý, từng nhà trường đối với chất lượng dạy học thực chất. Cụ thể, mỗi cấp quản lý cần có trách nhiệm rõ ràng trong việc tổ chức, kiểm tra, giám sát chất lượng giáo dục; đồng thời, nhà trường phải chịu trách nhiệm về chất lượng dạy và học thực tế của học sinh. Nếu những yếu tố này không được bảo đảm, việc thay đổi số lượng môn thi có thể chỉ tạo ra sự thay đổi về hình thức mà chưa chắc mang lại hiệu quả thực chất.

Theo bà, khi trách nhiệm được phân định rõ ở từng cấp, đi kèm với cơ chế giám sát thực chất và các giải pháp bảo đảm chất lượng, việc đổi mới thi cử mới có thể phát huy hiệu quả. Ngược lại, nếu chỉ tập trung vào việc tăng hoặc giảm số môn thi mà không có những giải pháp quản lý, kiểm tra và giám sát phù hợp, rất khó tạo ra sự thay đổi bền vững trong dạy và học. Khi đó, việc giảm số môn thi có thể vô tình khiến việc học tập một số môn không được sử dụng trong tuyển sinh bị xem nhẹ, trong khi mục tiêu giáo dục phổ thông lại hướng tới sự phát triển toàn diện của học sinh.

TS. Nguyễn Thị Thu Anh nhấn mạnh, cần nhìn vấn đề trong tổng thể mục tiêu của Chương trình Giáo dục phổ thông 2018. Theo chương trình này, THCS là giai đoạn hoàn thành giáo dục cơ bản, giúp học sinh hình thành và phát triển những nền tảng cần thiết trước khi bước vào giai đoạn giáo dục định hướng nghề nghiệp ở THPT. Vì vậy, việc tuyển sinh vào lớp 10 không nên chỉ được nhìn nhận dưới góc độ của một kỳ thi, mà cần đặt trong mối liên hệ với mục tiêu giáo dục của cả cấp THCS.

Từ góc độ đó, nếu phương án tuyển sinh được điều chỉnh theo hướng giảm số môn thi, yêu cầu đặt ra đối với công tác quản lý và bảo đảm chất lượng dạy học ở các môn còn lại càng trở nên quan trọng. Các môn học không được sử dụng trực tiếp để tuyển sinh vẫn cần được tổ chức dạy học đầy đủ, nghiêm túc và bảo đảm chất lượng, bởi đây đều là những thành tố trong chương trình giáo dục nhằm phát triển kiến thức, năng lực và phẩm chất của học sinh.

Theo TS. Nguyễn Thị Thu Anh, thay đổi phương án thi cần đi kèm với cơ chế kiểm soát chất lượng đủ mạnh để tránh tình trạng nhà trường, giáo viên hoặc học sinh chỉ tập trung nguồn lực cho những môn phục vụ tuyển sinh.

Chỉ khi chất lượng dạy học ở tất cả các môn được bảo đảm và trách nhiệm của các cấp quản lý, nhà trường được thực hiện một cách thực chất, việc đổi mới tuyển sinh mới vừa có thể giảm áp lực thi cử, vừa không làm ảnh hưởng đến mục tiêu giáo dục toàn diện mà Chương trình GDPT 2018 đặt ra.

Bỏ kỳ thi vào lớp 10, tuyển sinh bằng kết quả học tập

Liên quan đến bài toán tuyển sinh vào lớp 10, TS. Nguyễn Tùng Lâm cho biết ông đã đề xuất hướng “giải quyết bài toán thi vào lớp 10, chọn học sinh vào lớp 10 nhưng không phải thi”. Theo ông, để làm được điều này, trước hết cần thay đổi cách nhìn về nhu cầu lựa chọn trường của phụ huynh.

Thay vì tạo áp lực cạnh tranh thông qua một kỳ thi tuyển sinh, cần tập trung nâng cao chất lượng giáo dục và bảo đảm mục tiêu phát triển toàn diện ở từng nhà trường, cả trường công lập và trường tư thục. Khi chất lượng giữa các trường được nâng lên và có sự đồng đều nhất định, nhu cầu của phụ huynh trong việc tìm mọi cách để đưa con vào một số trường được xem là “trường tốt” cũng có thể giảm bớt. Từ đó, bài toán tuyển sinh có thể được giải quyết theo hướng không nhất thiết phải dựa vào một kỳ thi đầu vào.

Bên cạnh việc nâng cao chất lượng nhà trường, TS. Nguyễn Tùng Lâm nhấn mạnh cần xây dựng ý thức học tập cho học sinh, giúp các em hiểu rằng học tập trước hết là vì sự phát triển của chính mình, chứ không chỉ nhằm đạt điểm số hoặc vượt qua một kỳ thi tuyển sinh duy nhất. Điều cốt lõi là học để phát triển bản thân, hình thành năng lực và phẩm chất cần thiết cho tương lai. Theo ông, nếu học sinh vào được một trường tốt nhưng thiếu ý thức học tập, thiếu động lực phấn đấu thì việc vào trường đó cũng không mang nhiều ý nghĩa.

“Tôi cho rằng cần giúp học sinh có khả năng tự chủ trong học tập và biết định hướng cuộc sống. Mỗi em phải biết tự đặt mục tiêu, hiểu năng lực, sở trường của mình và có kế hoạch phấn đấu cụ thể”, thầy Lâm nêu quan điểm.

Theo TS. Nguyễn Tùng Lâm, một yếu tố quan trọng khác là phải xây dựng được hệ thống đánh giá khách quan, chính xác, phản ánh đúng năng lực của học sinh. Khi việc đánh giá được thực hiện nghiêm túc, minh bạch, hoàn toàn có thể tiến tới sử dụng kết quả học tập để thay thế kỳ thi tuyển sinh vào lớp 10 công lập như hiện nay.

Tuy nhiên, để làm được điều này, cần kiểm soát chặt chẽ chất lượng đánh giá, tránh tình trạng giáo viên cho điểm “lạm phát”. Theo ông, Sở Giáo dục và Đào tạo cần quản lý chặt các kỳ kiểm tra học kỳ I và cuối năm học bằng cách tổ chức ra đề chung toàn thành phố và cho học sinh thi cùng ngày. Qua đó, tạo ra một hệ thống kiểm tra thống nhất, chặt chẽ và sử dụng kết quả của các kỳ kiểm tra này để xét tuyển học sinh vào trường công lập.

Mỗi trường sẽ xây dựng tiêu chí tuyển sinh riêng. Học sinh căn cứ vào năng lực của bản thân và yêu cầu tuyển sinh của từng trường để đăng ký. Các trường phải công khai tiêu chí cũng như thứ tự, kết quả xét tuyển một cách minh bạch. Đây là hướng đi có thể giúp giảm áp lực thi cử nhưng vẫn bảo đảm sự công bằng trong tuyển sinh.

Để triển khai được phương án này, TS. Nguyễn Tùng Lâm cho rằng cần tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra nhằm bảo đảm nguyên tắc “học thật, thi thật, chất lượng thật”. Chỉ khi kết quả đánh giá phản ánh đúng thực chất năng lực của học sinh, xã hội mới có đủ niềm tin để giảm sự phụ thuộc vào những kỳ thi tuyển sinh nặng nề như hiện nay.