Hội họa trẻ thơ thời công nghệ số: Mỗi bức tranh trẻ em đều là một thông điệp người lớn cần lắng nghe

Trong kỷ nguyên công nghệ khi trẻ em dần bị bao vây bởi các màn hình phẳng, hội họa truyền thống bỗng trở thành một "khoảng lặng" sống còn để các em kết nối với thế giới nội tâm. Qua cuộc trò chuyện đầy trăn trở với họa sĩ Lê Trí Dũng - Thành viên Hội đồng Chung khảo cuộc thi "Ngôi nhà mơ ước" 2026, chúng ta sẽ cùng đi tìm lời giải cho câu hỏi: Làm thế nào để trang bị kỹ thuật cho trẻ mà không làm thui chột đi thế giới cảm xúc nguyên bản? Đồng thời, lắng nghe thông điệp cốt lõi gửi đến cha mẹ và thầy cô trên hành trình nâng niu từng "hạt mầm" sáng tạo của con trẻ.

Mỗi bức tranh là một thông điệp từ thế giới nội tâm của trẻ

PV: Thưa ông, từ thực tế bùng nổ của cuộc thi vẽ tranh “Ngôi nhà mơ ước” năm 2026 vừa qua, chúng ta thấy rõ một làn sóng khao khát được bày tỏ của trẻ nhỏ. Vậy dưới góc nhìn chuyên môn, ông lý giải thế nào về việc hội họa luôn là kênh ngôn ngữ đầu tiên và tự nhiên nhất để trẻ em bộc lộ cảm xúc trước khi các em học được cách gọi tên chúng bằng lời nói?

Hoạ sĩ Lê Trí Dũng: Theo tôi, hội họa là một trong những ngôn ngữ đầu tiên và tự nhiên nhất của trẻ em bởi trước khi biết diễn đạt trọn vẹn bằng lời nói, các em đã biết cảm nhận thế giới bằng hình ảnh, màu sắc và cảm xúc. Một đứa trẻ có thể chưa gọi tên được niềm vui, nỗi buồn hay những ước mơ của mình, nhưng các em hoàn toàn có thể kể những điều đó qua một bức tranh.

Trong hơn nửa thế kỷ cầm cọ và nhiều năm đồng hành cùng các hoạt động mỹ thuật dành cho thiếu nhi, tôi nhận thấy trẻ em thường vẽ không phải để tạo ra một tác phẩm nghệ thuật theo nghĩa hàn lâm, mà để bộc lộ thế giới nội tâm của mình. Mỗi nét vẽ, mỗi màu sắc các em lựa chọn đều chứa đựng những suy nghĩ, cảm nhận rất thật. Có những điều các em khó nói thành lời với người lớn, nhưng lại xuất hiện rất rõ trên trang giấy.  Điều đó thể hiện rõ rằng hội họa cho phép trẻ em được trung thực với cảm xúc của mình. 

Trong tranh của trẻ không có nhiều sự tính toán hay sắp đặt như người lớn. Các em vẽ những gì mình yêu thích, những điều khiến mình tò mò, những điều làm mình hạnh phúc hoặc trăn trở. Chính sự hồn nhiên ấy tạo nên giá trị đặc biệt của tranh thiếu nhi.

Từ thực tế của cuộc thi “Ngôi nhà mơ ước” năm nay, tôi rất xúc động khi thấy hàng chục nghìn em nhỏ trên khắp mọi miền đất nước đã lựa chọn hội họa để kể câu chuyện của mình về gia đình, môi trường sống, cộng đồng và những ước mơ cho tương lai. Điều đó cho thấy trẻ em luôn có nhu cầu được bày tỏ và được lắng nghe. Một cuộc thi vẽ tranh vì thế không đơn thuần là sân chơi mỹ thuật, mà còn là diễn đàn để người lớn hiểu hơn suy nghĩ, cảm xúc và khát vọng của thế hệ tương lai.

Tôi cho rằng, mỗi bức tranh của trẻ em đều là một thông điệp. Nhiệm vụ của chúng ta không chỉ là nhìn xem các em vẽ đẹp đến đâu, mà quan trọng hơn là lắng nghe xem các em đang muốn nói điều gì thông qua những nét vẽ ấy.

PV: Nhiều chuyên gia cho rằng hội họa không chỉ là một môn năng khiếu mà còn là cách để trẻ em thể hiện cảm xúc, giải tỏa áp lực và chữa lành tinh thần, ông đánh giá thế nào về vai trò này của mỹ thuật trong thế hệ hiện nay?

Hoạ sĩ Lê Trí Dũng: Tôi hoàn toàn đồng tình với quan điểm đó. Theo tôi, hội họa không chỉ là một môn học về kỹ năng hay năng khiếu, mà trước hết là một ngôn ngữ đặc biệt của cảm xúc. Đối với trẻ em, nhất là trong xã hội hiện đại ngày nay, khi các em phải đối mặt với rất nhiều áp lực từ học tập, công nghệ và những thay đổi của môi trường sống, hội họa càng trở nên cần thiết như một không gian để các em được là chính mình.

Điều đáng chú ý là trẻ em không phải lúc nào cũng có đủ vốn từ hay khả năng diễn đạt để nói ra những cảm xúc đang diễn ra trong lòng. Có những niềm vui, nỗi buồn, sự lo lắng, cô đơn hay những mong muốn rất riêng mà các em khó chia sẻ bằng lời. Nhưng khi cầm bút vẽ, trẻ em có thể biểu đạt tất cả những điều đó một cách tự nhiên và chân thật. Nhiều khi một bức tranh lại nói được nhiều điều hơn cả một cuộc trò chuyện.

Trong quá trình làm giám khảo các cuộc thi vẽ tranh thiếu nhi, tôi từng gặp không ít tác phẩm khiến mình xúc động. Có những bức tranh thể hiện khát vọng về một gia đình sum vầy, có những bức tranh nói về môi trường xanh, về tình bạn, về những điều các em yêu quý hoặc trăn trở. Đằng sau mỗi bức tranh không chỉ là màu sắc và đường nét mà còn là tâm tư, cảm xúc và thế giới nội tâm của một đứa trẻ đang lớn lên.

Tôi nghĩ rằng giá trị chữa lành của hội họa nằm ở chỗ nó cho trẻ em một cơ hội để giải phóng cảm xúc mà không sợ bị phán xét. Khi vẽ, các em được tự do lựa chọn màu sắc, hình ảnh và cách kể câu chuyện của riêng mình. Quá trình ấy giúp trẻ giảm căng thẳng, tăng khả năng tập trung, nuôi dưỡng sự cân bằng cảm xúc và cảm nhận rõ hơn về bản thân.

Đặc biệt trong thời đại công nghệ số, khi trẻ em dành nhiều thời gian trước màn hình và có nguy cơ thiếu những trải nghiệm trực tiếp với thiên nhiên, con người và thế giới thực, hội họa càng đóng vai trò như một khoảng lặng cần thiết. Đó là lúc các em được quan sát, suy ngẫm, tưởng tượng và kết nối với cảm xúc của chính mình.  

Khi một đứa trẻ có thể trút bỏ những áp lực lên trang giấy và mỉm cười nhìn ngắm tác phẩm của mình, lúc đó mỹ thuật đã hoàn thành sứ mệnh cao cả nhất: bảo vệ và nâng đỡ những rung động nhân văn, trong sáng nhất của tuổi thơ trước những dông bão của thời đại.

PV: Môi trường sống xung quanh, từ một ngôi nhà chật hẹp, một góc phố ồn ã cho đến một không gian học tập ngập tràn sắc xanh thiên nhiên, sẽ tác động và định hình nên biên độ cảm xúc cũng như tư duy hội họa của một đứa trẻ như thế nào?

Hoạ sĩ Lê Trí Dũng: Môi trường sống có ảnh hưởng rất sâu sắc đến cảm xúc, khả năng quan sát và tư duy thẩm mỹ của trẻ em. Một đứa trẻ lớn lên trong môi trường nào thì những hình ảnh, âm thanh, màu sắc và trải nghiệm của môi trường đó sẽ dần trở thành chất liệu nuôi dưỡng tâm hồn và trí tưởng tượng của em.

Trong hội họa, không có cảm xúc thì rất khó có tác phẩm chạm đến người xem. Trẻ em cũng vậy. Nếu các em sống trong một không gian ngột ngạt, thiếu sự quan tâm, thiếu những khoảng xanh để khám phá và trải nghiệm, thế giới cảm xúc sẽ phần nào bị thu hẹp lại. Ngược lại, khi được sống trong môi trường an toàn, giàu tính nhân văn, gần gũi với thiên nhiên và được khuyến khích sáng tạo, các em sẽ có điều kiện phát triển một đời sống nội tâm phong phú hơn.

Tôi từng xem rất nhiều tranh thiếu nhi trong nước và quốc tế. Điều thú vị là chỉ cần nhìn vào tranh, đôi khi chúng ta có thể hình dung được môi trường mà đứa trẻ ấy đang sống. Những em thường xuyên được tiếp xúc với cây xanh, sông nước, ánh sáng tự nhiên hay các hoạt động cộng đồng thường có tranh đa dạng màu sắc, cởi mở và giàu cảm xúc tích cực. Ngược lại, có những bức tranh dùng gam màu tối phản ánh sự cô đơn, khép kín hay những không gian chật hẹp đôi khi cũng là tiếng nói rất thật về những trải nghiệm mà các em đang đối mặt.

Tuy nhiên, điều tôi muốn nhấn mạnh là môi trường không chỉ là những công trình vật chất. Một ngôi nhà đẹp chưa chắc đã là một môi trường tốt nếu thiếu tình yêu thương. Một lớp học hiện đại cũng chưa đủ nếu trẻ em không được tôn trọng và lắng nghe. Đối với trẻ em, môi trường sống còn là bầu không khí tinh thần mà các em được lớn lên trong đó.

Chính vì vậy, khi nhìn vào các tác phẩm gửi về cuộc thi “Ngôi nhà mơ ước”, tôi không chỉ thấy những ngôi nhà hay những đô thị tương lai. Tôi còn nhìn thấy khát vọng của trẻ em về một môi trường sống xanh hơn, an toàn hơn, nhân văn hơn và hạnh phúc hơn. Điều đó cho thấy các em không chỉ đang vẽ những gì mình nhìn thấy, mà còn đang vẽ những gì mình mong muốn được sống trong tương lai.

Và với tôi, đó chính là giá trị lớn nhất của hội họa thiếu nhi. Những bức tranh ấy không chỉ phản ánh thế giới của trẻ em hôm nay mà còn gửi tới người lớn những thông điệp rất đáng suy ngẫm về cách chúng ta đang xây dựng môi trường sống cho thế hệ mai sau.

Tôn trọng những nét bút vụng về để giữ gìn tài sản quý nhất của tuổi thơ

PV: Một câu hỏi mà rất nhiều phụ huynh và thầy cô trăn trở là ranh giới giữa việc định hướng thẩm mỹ và việc áp đặt tư duy của người lớn lên nét vẽ của trẻ, làm thế nào để chúng ta có thể dạy trẻ kỹ thuật hội họa mà không làm thui chột đi thế giới cảm xúc nguyên bản, hồn nhiên của các em?

Hoạ sĩ Lê Trí Dũng: Đây thực sự là một thực tế khiến những người làm chuyên môn như chúng tôi rất trăn trở. Hiện nay, sự can thiệp quá sâu từ các lớp học vẽ đang vô tình tạo ra một dạng “đồng phục tư duy”. Khi người thầy chỉ dạy một phong cách nhất định, nhiều em sẽ đi theo cùng một lối thể hiện rập khuôn, làm mờ đi cái "tôi" riêng biệt.

Tôi luôn cho rằng trẻ em đến với hội họa trước hết không phải để trở thành họa sĩ, mà để khám phá và thể hiện thế giới của chính mình. Một đứa trẻ vẽ mặt trời màu tím hay ngôi nhà bay trên mây không phải vì em chưa biết thực tế ra sao, mà bởi trong khoảnh khắc ấy, trí tưởng tượng và cảm xúc đang dẫn dắt cây bút của em. Nếu người lớn vội vàng sửa rằng mặt trời phải màu vàng, bầu trời phải màu xanh, vô hình trung chúng ta đang thay thế góc nhìn của trẻ bằng góc nhìn của mình.

Trong quá trình đồng hành cùng trẻ em, đôi khi người lớn vô tình mắc phải một sai lầm xuất phát từ chính tình yêu thương và kỳ vọng của mình. Chúng ta muốn các em vẽ đẹp hơn, giống thật hơn, nhưng lại quên rằng giá trị lớn nhất của tranh thiếu nhi không nằm ở kỹ thuật mà nằm ở sự chân thật của cảm xúc. Bởi điều khiến một bức tranh có điểm “chạm” nhất chính là sự hồn nhiên và ngây thơ. Có những ý tưởng là nguồn năng lượng sáng tạo vô cùng quý giá mà người lớn chúng ta không thể nghĩ ra được. Vì thế, nếu quá chú trọng vào việc chỉnh sửa, đánh giá hay so sánh, chúng ta rất dễ làm cho trẻ em sợ sai, từ đó sẽ khiến các em ngại thử nghiệm và sáng tạo cũng dần bị thu hẹp.

Tuy nhiên, điều này không có nghĩa là không cần dạy kỹ thuật. Kỹ thuật hội họa rất quan trọng, nhưng theo tôi, kỹ thuật nên được xem là công cụ chứ không phải mục đích. Chúng ta dạy trẻ cách quan sát, cách sử dụng màu sắc, bố cục hay chất liệu để các em có thêm phương tiện biểu đạt, chứ không phải để tất cả cùng vẽ giống nhau. Một lớp học mỹ thuật thành công không phải là nơi có ba mươi bức tranh giống hệt nhau, mà là nơi có ba mươi cách nhìn khác nhau về cùng một chủ đề.

Vai trò của phụ huynh và thầy cô không phải là cầm tay trẻ để vẽ thay các em, mà là tạo ra một môi trường đủ an toàn để các em dám thể hiện chính mình. Hãy để trẻ được đặt câu hỏi, được tưởng tượng, được vẽ theo cách riêng, thậm chí được mắc lỗi. Bởi rất nhiều phát hiện thú vị trong nghệ thuật đều bắt đầu từ những điều tưởng như “không đúng”.

Điều đáng giá nhất ở tranh trẻ thơ không nằm ở kỹ thuật điêu luyện, mà nằm ở sự độc bản và thoát ly được tầm ảnh hưởng của người lớn. Khi đánh giá hay định hướng cho trẻ, chúng ta phải tôn trọng những nét bút có thể còn vụng về, những bố cục chưa tròn trịa nhưng chứa đựng ý tưởng riêng. Hãy để các em tự do thể hiện bản năng sắc màu của mình thay vì ép các em vào những khuôn mẫu thẩm mỹ có sẵn của người lớn.

Hội họa – khoảng lặng cần thiết giữa thời đại màn hình

PV: Trong thời đại công nghệ số, khi trẻ em dành nhiều thời gian cho thiết bị điện tử, việc duy trì các hoạt động nghệ thuật như vẽ tranh có ý nghĩa như thế nào đối với sự phát triển toàn diện của trẻ?

Hoạ sĩ Lê Trí Dũng: Đây là một vấn đề rất đáng quan tâm trong bối cảnh hiện nay. Công nghệ số mang đến cho trẻ em nhiều cơ hội tiếp cận tri thức, mở rộng hiểu biết và kết nối với thế giới. Tuy nhiên, nếu dành quá nhiều thời gian trước màn hình, trẻ em cũng có nguy cơ bị thu hẹp những trải nghiệm trực tiếp với cuộc sống – trong khi chính những trải nghiệm ấy mới là nguồn nuôi dưỡng cảm xúc, trí tưởng tượng và khả năng sáng tạo.

Ở góc độ của một người làm mỹ thuật, tôi luôn nhìn hội họa không chỉ là một hoạt động nghệ thuật mà còn là một quá trình phát triển con người. Khi vẽ tranh, trẻ em phải quan sát, suy nghĩ, tưởng tượng và lựa chọn cách thể hiện thế giới theo góc nhìn riêng của mình. Đó là quá trình rèn luyện đồng thời cả tư duy, cảm xúc và khả năng sáng tạo.

Điều khác biệt giữa việc lướt xem hình ảnh trên màn hình và việc tự tay vẽ một bức tranh nằm ở chỗ: một bên là tiếp nhận, còn một bên là sáng tạo. Khi cầm bút vẽ, trẻ em không chỉ nhìn thế giới mà còn chủ động tái hiện và kiến tạo thế giới ấy bằng cảm nhận của riêng mình. Chính quá trình đó giúp các em phát triển tư duy độc lập, khả năng giải quyết vấn đề và sự tự tin trong biểu đạt bản thân.

Bên cạnh đó, hội họa còn giúp trẻ rèn luyện khả năng tập trung – một năng lực ngày càng trở nên quý giá trong thời đại mà mọi thứ diễn ra rất nhanh và liên tục thu hút sự chú ý. Để hoàn thành một bức tranh, trẻ cần dành thời gian quan sát, kiên nhẫn suy nghĩ và theo đuổi ý tưởng của mình đến cùng. Những phẩm chất ấy không chỉ cần thiết cho nghệ thuật mà còn cho mọi lĩnh vực trong cuộc sống.

Tôi cũng đặc biệt đánh giá cao vai trò của mỹ thuật trong việc nuôi dưỡng đời sống cảm xúc. Trong khi thế giới số thường khiến con người tiếp nhận rất nhiều thông tin trong thời gian ngắn, hội họa lại tạo ra những khoảng lặng để trẻ em lắng nghe chính mình. Thông qua màu sắc, hình ảnh và những nét vẽ, các em học cách nhận diện cảm xúc, bộc lộ suy nghĩ và kết nối với thế giới xung quanh một cách sâu sắc hơn.

Vì vậy, theo tôi, trong thời đại công nghệ số, các hoạt động nghệ thuật như vẽ tranh không hề trở nên lỗi thời mà ngược lại, càng trở nên cần thiết. Nếu công nghệ giúp trẻ em mở rộng thế giới bên ngoài thì nghệ thuật giúp các em khám phá thế giới bên trong. Một đứa trẻ phát triển toàn diện cần cả hai điều đó.

PV: Ông có thông điệp cốt lõi nào muốn gửi gắm đến các bậc cha mẹ và các thầy cô giáo trong hành trình đồng hành cùng con, để hội họa không dừng lại ở một môn năng khiếu thành tích, mà thực sự trở thành một người bạn tri kỷ nâng đỡ tâm hồn và cảm xúc cho mỗi đứa trẻ?

Hoạ sĩ Lê Trí Dũng: Nếu được gửi gắm một điều tới các bậc cha mẹ và thầy cô giáo, tôi muốn nói rằng: hãy yêu quý bức tranh của trẻ em như yêu quý chính tâm hồn của các em.

Nhiều người lớn thường hỏi tôi làm thế nào để con vẽ đẹp hơn, đạt giải cao hơn hay phát triển năng khiếu tốt hơn. Nhưng theo tôi, trước khi nghĩ đến những điều đó, chúng ta nên tự hỏi: liệu đứa trẻ có đang cảm thấy hạnh phúc khi cầm bút vẽ hay không? Bởi giá trị lớn nhất của hội họa không nằm ở số lượng giải thưởng hay kỹ năng mà các em đạt được, mà nằm ở việc hội họa giúp các em hiểu bản thân mình hơn, yêu cuộc sống hơn và giữ được khả năng sáng tạo vốn có.

Tôi luôn tin rằng mỗi đứa trẻ đều mang trong mình một thế giới riêng. Có em sôi nổi như những gam màu rực rỡ, có em lặng lẽ như những nét chì giản dị. Điều các em cần không phải là sự phán xét hay so sánh, mà là sự lắng nghe và khích lệ. Khi một đứa trẻ đưa cho chúng ta xem bức tranh của mình, điều em mong đợi nhiều khi không phải là lời nhận xét đúng sai, đẹp hay chưa đẹp, mà là sự quan tâm tới câu chuyện em đang kể.

Vì thế, tôi mong các bậc phụ huynh và thầy cô hãy dành cho trẻ em nhiều cơ hội hơn để quan sát, trải nghiệm và sáng tạo. Hãy để các em được vẽ theo cách của mình, được tưởng tượng những điều tưởng như không thể, được thử nghiệm và cả được mắc lỗi. Nghệ thuật không phát triển trong sự áp đặt; nghệ thuật chỉ thực sự nảy nở trong tự do, tình yêu thương và sự tôn trọng cá tính của mỗi con người.

Tôi cũng mong rằng chúng ta đừng xem hội họa chỉ là một môn năng khiếu hay một hoạt động ngoại khóa. Đối với trẻ em, hội họa có thể là người bạn đồng hành thầm lặng trong những năm tháng trưởng thành. Có những điều các em không biết chia sẻ cùng ai, nhưng lại có thể gửi gắm vào một bức tranh. Có những cảm xúc khó gọi thành tên, nhưng lại được chữa lành qua từng nét cọ, từng mảng màu.

Suy cho cùng, mỗi đứa trẻ đều là một hạt mầm. Và nghệ thuật, nếu được đồng hành đúng cách, sẽ trở thành ánh sáng giúp hạt mầm ấy lớn lên một cách tự do, hạnh phúc và trọn vẹn nhất.

Trân trọng cảm ơn ông về những chia sẻ thú vị!