Khi con không còn bé, cha mẹ cần làm gì để giữ kết nối?

Đừng nhìn nhau qua hai “lăng kính”

Có con học lớp 10, chị T.H. (phường An Đông, TP. HCM) không tìm một lời giải cho điểm số hay thành tích. Điều chị mong muốn khi tham gia chương trình “Thấu hiểu để đồng hành cùng con” là tìm lại tiếng nói chung với con, khi nhận ra hai thế hệ ngày càng có những cách suy nghĩ khác nhau.

Với chị, hiểu con không chỉ là biết con đang nghĩ gì hay muốn gì, mà còn là hiểu những thay đổi trong tâm lý, cảm xúc và nhu cầu của con để có thể đồng hành mà không tạo thêm khoảng cách. “Mong muốn của em khi tới đây là muốn tìm tiếng nói chung với con. Thế hệ của nó sẽ có những suy nghĩ khác với thế hệ của ba mẹ”, chị T.H. chia sẻ.

Nỗi băn khoăn của chị T.H. không phải câu chuyện cá biệt. Trong buổi tọa đàm, khi các chuyên gia mở ra không gian để phụ huynh nói về những khó khăn đang gặp phải, những câu chuyện khác lần lượt xuất hiện, đó là một người mẹ lo con quá đề cao việc thành công sớm, một phụ huynh lúng túng trước khả năng phản biện mạnh của con, người khác lại băn khoăn về việc con sử dụng điện thoại, chơi game hay những thay đổi tâm sinh lý ở tuổi dậy thì.

Có con đang học lớp 11, một phụ huynh chia sẻ rằng, con có nhiều kiến thức, khả năng lập luận tốt nhưng chưa có đủ trải nghiệm sống. Mỗi khi cha mẹ góp ý, con dễ phản ứng và thậm chí cho rằng đó là cách nghĩ của “cha mẹ châu Á”. Điều người mẹ tìm kiếm không phải một cách để “thắng” con trong tranh luận, mà là phương pháp để hai bên có thể nói chuyện với nhau dễ dàng hơn.

Ngoài ra còn rất  nhiều câu chuyện khác được các phụ huynh đưa ra, những câu chuyện ấy đều gặp nhau ở cùng một điểm đó là con đang lớn lên nhưng cách đồng hành của ba mẹ có thể vẫn đang ở đâu đó không được đồng điệu cùng con. 

Muốn con nghe, cha mẹ phải thay đổi trước

Theo BS. Hoàng Vũ Quỳnh Trang, Nhi khoa Phát triển - Hành vi và Tâm lý Lâm sàng Nhi khoa cho rằng, trong quá trình đồng hành với trẻ, cha mẹ thường có xu hướng nói rất nhiều vì tin rằng những điều mình nói là đúng. Nhưng việc cha mẹ nói đúng không đồng nghĩa trẻ sẽ sẵn sàng lắng nghe.

Muốn kết nối với con, người lớn phải học cách tiếp cận phù hợp với từng trẻ, thay vì yêu cầu trẻ lập tức thay đổi để phù hợp với cách nghĩ của mình. “Muốn đứa con nghe mình thì chúng ta phải chuyển đổi. Không phải là đứa con sẽ chuyển đổi”, BS. Trang nhấn mạnh.

Theo BS. Quỳnh Trang, sự thay đổi ấy không có nghĩa cha mẹ buông bỏ nguyên tắc hay chiều theo mọi mong muốn của trẻ. Ngược lại, chuyên gia đề cập đến cách làm cha mẹ dựa trên sự cân bằng giữa yêu thương và giới hạn. Trẻ cần được tôn trọng nhưng vẫn phải có ranh giới. Cha mẹ có thể không đồng ý với lựa chọn của con nhưng không nhất thiết biến bất đồng thành cuộc chiến quyền lực. Khi trẻ phản biện, điều cần thiết không phải là tìm cách “thắng” con bằng kinh nghiệm của người lớn, mà giúp con nhìn thấy những điều mình chưa có đủ trải nghiệm để nhận ra.

Trong quá trình ấy, vai trò của cha mẹ cũng cần có sự phối hợp, BS. Quỳnh Trang nhấn mạnh việc cha và mẹ cần tạo thành một “liên minh” trong nuôi dạy con, tránh tình trạng người đặt giới hạn, người lại âm thầm phá bỏ giới hạn ấy. Những điều tưởng như đơn giản trong đời sống gia đình cũng có thể trở thành điểm tựa. Một bữa cơm chung, thời gian trò chuyện không bị điện thoại chen ngang hay việc cha mẹ thực sự hiện diện khi con cần chia sẻ đều góp phần duy trì kết nối.

Với những vấn đề như sử dụng điện thoại, chơi game hay những thay đổi tâm sinh lý, cách tiếp cận cũng cần chuyển từ cấm đoán sang hướng dẫn và giúp trẻ hình thành khả năng tự kiểm soát. Cha mẹ không thể yêu cầu con rời điện thoại nếu chính mình cũng dành phần lớn thời gian rảnh cho thiết bị số. Và khi một vấn đề vượt quá khả năng của gia đình, việc tìm kiếm sự hỗ trợ từ nhà trường, bác sĩ, chuyên gia tâm lý hay những người có chuyên môn cũng là một phần của quá trình bảo vệ trẻ.

5 yếu tố tạo nên một gia đình có khả năng bảo vệ trẻ

Theo BS. Hoàng Vũ Quỳnh Trang, có 5 yếu tố bảo vệ quan trọng. Trước hết là sự kiên cường của cha mẹ. Nuôi một đứa trẻ tuổi vị thành niên đồng nghĩa với việc người lớn cũng phải đối diện nhiều áp lực. Khi con phản ứng, bất đồng hoặc có những lựa chọn khiến cha mẹ lo lắng, người lớn cần biết quản lý cảm xúc của mình, tránh để sự tức giận dẫn đến quát mắng, áp đặt hoặc dùng quyền lực để giải quyết vấn đề. Một cha mẹ đủ vững vàng sẽ có khả năng lùi lại, quan sát và tìm cách tiếp cận phù hợp hơn.

Tiếp đó là kết nối xã hội. Gia đình không phải hệ thống duy nhất tác động đến trẻ và cũng không nên là hệ thống duy nhất chịu trách nhiệm về mọi vấn đề của trẻ. Ông bà, người thân, giáo viên, bạn bè, chuyên gia tâm lý, bác sĩ và những người lớn đáng tin cậy đều có thể trở thành một phần mạng lưới hỗ trợ. Khi cha mẹ bế tắc, việc có người để chia sẻ và tìm kiếm lời khuyên giúp giảm cảm giác phải tự mình giải quyết tất cả.

Kiến thức về nuôi dạy con cái và phát triển trẻ em là yếu tố tiếp theo. Cha mẹ cần hiểu những thay đổi về sinh lý, tâm lý và nhận thức của trẻ ở tuổi vị thành niên để tránh gắn nhãn cho mọi hành vi. Hiểu trẻ đang phát triển như thế nào giúp người lớn phân biệt giữa nhu cầu độc lập phù hợp với lứa tuổi và những dấu hiệu cần lưu ý, từ đó lựa chọn cách phản ứng phù hợp.

Yếu tố thứ tư là sự hỗ trợ cụ thể khi trẻ có nhu cầu. Sự hiện diện của cha mẹ cần được chuyển thành hành động phù hợp với hoàn cảnh của con, từ việc dành thời gian trò chuyện, hỗ trợ khi trẻ gặp khó khăn trong học tập, giúp con giải quyết mâu thuẫn cho đến tìm kiếm sự trợ giúp chuyên môn khi cần. Đôi khi, một bữa cơm gia đình đều đặn cũng có thể trở thành “mỏ neo” để duy trì kết nối giữa các thành viên.

Cuối cùng là năng lực xã hội - cảm xúc của trẻ. Đây cũng là đích đến của quá trình nuôi dạy. Cha mẹ không thể kiểm soát con mãi mãi, càng không thể đi cùng con trong mọi tình huống. Điều quan trọng là giúp trẻ biết nhận diện cảm xúc, điều chỉnh hành vi, giải quyết vấn đề, giao tiếp với người khác và tìm kiếm sự giúp đỡ khi gặp khó khăn.

Tuổi vị thành niên cũng là giai đoạn cha mẹ phải học lại cách làm cha mẹ. Khi con lớn lên, những cách dạy từng phù hợp có thể không còn hiệu quả. Thay vì cố kiểm soát mọi lựa chọn của con, cha mẹ cần xây dựng một gia đình đủ an toàn để con có thể chia sẻ, đủ yêu thương để con biết mình luôn có nơi để trở về và đủ giới hạn để con hiểu trách nhiệm với chính mình.

Mục tiêu của việc đồng hành không phải khiến con luôn nghe lời, mà là giúp con từng bước có khả năng tự quyết định, tự điều chỉnh và tự bảo vệ mình. Đến một ngày, khi không có cha mẹ bên cạnh, con vẫn biết điều gì là phù hợp, biết nói “không” trước những điều không an toàn và biết tìm đến người đáng tin cậy khi gặp khó khăn. Bởi nuôi dạy con cuối cùng không phải là giữ con trong vòng tay mãi mãi, mà là trao cho con đủ năng lực để bước ra khỏi vòng tay ấy mà vẫn có thể trưởng thành một cách an toàn.