Nhận diện sớm bất thường tâm lý ở trẻ, đừng chờ đến khi xảy ra hậu quả

Sau vụ việc một nam sinh dùng hung khí tấn công khiến 5 học sinh khác bị thương, những vấn đề liên quan đến sức khỏe tâm thần, khả năng kiểm soát cảm xúc và hành vi của trẻ được nhiều phụ huynh quan tâm. Trao đổi với phóng viên Tạp chí Trẻ em Việt Nam, ThS., chuyên gia Tâm lý Hoàng Quốc Lân, Trung tâm Chăm sóc sức khỏe tinh thần, Bệnh viện Đa khoa Phương Đông cho rằng, phía sau những thay đổi về cảm xúc và hành vi của trẻ có thể là nhiều yếu tố đan xen, từ áp lực học tập, quan hệ gia đình, bạn bè đến những trải nghiệm tiêu cực và môi trường Internet.

PV: Thưa chuyên gia, “phản ứng với stress trầm trọng và rối loạn sự thích ứng - các rối loạn hỗn hợp về hành vi và cảm xúc” là gì? Tình trạng này có thể ảnh hưởng như thế nào đến trẻ?

Thạc sĩ, chuyên gia Tâm lý Hoàng Quốc Lân: Trước hết, cần hiểu đây là một chẩn đoán chuyên môn thuộc nhóm phản ứng với stress và rối loạn sự thích ứng, chứ không có nghĩa người được chẩn đoán sẽ có hành vi bạo lực.

Tình trạng này có thể xuất hiện khi trẻ gặp những áp lực hoặc biến cố mà tại thời điểm đó chưa đủ khả năng thích nghi và điều chỉnh. Với thể rối loạn hỗn hợp về hành vi và cảm xúc, trẻ có thể vừa buồn bã, lo âu, căng thẳng, dễ tức giận, vừa có những thay đổi về hành vi như bốc đồng, chống đối hoặc khó kiểm soát bản thân.

Điều đáng lưu ý là nếu những khó khăn này kéo dài mà không được phát hiện và hỗ trợ, khả năng điều chỉnh cảm xúc và hành vi của trẻ có thể bị ảnh hưởng.

Tuy nhiên, tôi muốn nhấn mạnh rằng có vấn đề sức khỏe tâm thần không đồng nghĩa với nguy hiểm hay bạo lực. Đây là điều xã hội cần hết sức thận trọng khi nhìn nhận.

Về việc tình trạng này có gia tăng hay không, chưa nên khẳng định nếu không có số liệu đầy đủ. Nhưng rõ ràng trẻ em ngày nay đang phải đối diện với nhiều áp lực, từ học tập, các mối quan hệ cho đến môi trường internet. Với những trẻ đang dễ tổn thương, việc thường xuyên tiếp xúc với nội dung tiêu cực, bạo lực hoặc kích động có thể trở thành một yếu tố tác động đến nhận thức và hành vi.

PV: Những biểu hiện nào có thể cho thấy trẻ đang gặp khó khăn về cảm xúc, hành vi hoặc khả năng thích nghi?

ThS., chuyên gia Tâm lý Hoàng Quốc Lân: Các biểu hiện có thể được nhìn nhận ở một số nhóm.

Về cảm xúc, trẻ có thể buồn bã, lo âu, dễ kích thích, thất vọng, cảm giác quá tải hoặc khó thích nghi với những thay đổi trong cuộc sống.

Về hành vi, có thể xuất hiện những thay đổi rõ rệt so với trước đó như chống đối, thường xuyên xung đột, bốc đồng hoặc vi phạm các chuẩn mực xã hội.

Ngoài ra, còn có những thay đổi về nhận thức và chức năng, chẳng hạn khó tập trung, suy nghĩ tiêu cực, giảm khả năng học tập hoặc làm việc, khó duy trì các mối quan hệ.

Nhưng điểm rất quan trọng là không thể chẩn đoán chỉ từ một biểu hiện đơn lẻ. Chuyên gia cần xem xét mối liên hệ với tác nhân gây căng thẳng, thời điểm khởi phát, diễn biến của các triệu chứng, tiền sử của trẻ và mức độ ảnh hưởng đến sinh hoạt, học tập cũng như các mối quan hệ.

PV: Những nguyên nhân nào có thể khiến trẻ gặp rối loạn thích ứng hoặc xuất hiện những thay đổi bất thường về cảm xúc, hành vi?

ThS., chuyên gia Tâm lý Hoàng Quốc Lân: Thông thường không có một nguyên nhân duy nhất mà là sự kết hợp của nhiều yếu tố.

Có thể liên quan đến đặc điểm tâm lý, khả năng kiểm soát cảm xúc của trẻ, những khó khăn trong gia đình, quan hệ bạn bè, áp lực học tập, bắt nạt hoặc những trải nghiệm khiến trẻ bị tổn thương.

Bên cạnh đó, môi trường Internet cũng đáng lưu ý, nhất là khi trẻ đang có khó khăn tâm lý mà lại thường xuyên tiếp xúc với nội dung bạo lực, tiêu cực hoặc kích động.

Tuy nhiên, với một vụ việc cụ thể, tôi cho rằng cần chờ quá trình xác minh và đánh giá chuyên môn đầy đủ. Không nên quy kết nguyên nhân chỉ cho bệnh lý tâm thần, gia đình hay mạng xã hội. Hành vi của một con người thường là kết quả của nhiều yếu tố tương tác với nhau.

PV: Vậy gia đình và nhà trường cần làm gì để phòng ngừa, phát hiện sớm và hỗ trợ trẻ?

ThS., chuyên gia Tâm lý Hoàng Quốc Lân: Phòng ngừa phải bắt đầu từ việc người lớn nhận ra những thay đổi của trẻ càng sớm càng tốt.

Cha mẹ nên quan tâm đến cảm xúc, các mối quan hệ và những điều con đang trải qua, chứ không chỉ quan tâm đến điểm số hay việc con có ngoan hay không. Một đứa trẻ đột nhiên trở nên khép kín, dễ cáu gắt, thường xuyên xung đột, mất hứng thú hoặc có những thay đổi đáng kể trong sinh hoạt cần được quan tâm đúng mức.

Với Internet, cũng không nên chỉ cấm đoán. Người lớn cần đồng hành, giúp trẻ biết nhận diện nội dung độc hại, những lời kích động và biết tìm người hỗ trợ khi gặp vấn đề.

Nhà trường cũng cần có kênh để học sinh có thể chia sẻ khó khăn tâm lý một cách an toàn, đồng thời phối hợp với gia đình khi phát hiện những thay đổi bất thường.

Đặc biệt, khi trẻ có những thay đổi kéo dài hoặc có dấu hiệu muốn làm tổn thương bản thân hay người khác, gia đình và nhà trường cần tìm đến sự hỗ trợ chuyên môn sớm. Phát hiện và can thiệp sớm luôn tốt hơn việc chờ đến khi xảy ra hậu quả.

PV: Từ góc độ chuyên môn, ông có chia sẻ gì sau vụ việc nam sinh dùng hung khí khiến nhiều học sinh bị thương?

ThS., chuyên gia Tâm lý Hoàng Quốc Lân: Đây là một vụ việc rất đáng tiếc. Trước hết, chúng ta cần quan tâm đến sức khỏe, sự an toàn và cả những tổn thương tâm lý của các học sinh bị ảnh hưởng.

Đồng thời, tôi nghĩ chúng ta cũng cần rất thận trọng khi nói về những trẻ em có liên quan. Không nên công khai danh tính, hình ảnh hay đời tư và càng không nên để các em trở thành đối tượng cho cộng đồng mạng phán xét.

Hành vi xảy ra cần được cơ quan có thẩm quyền làm rõ và xử lý theo quy định. Còn về mặt chuyên môn, chúng ta cần tìm hiểu những yếu tố tâm lý và môi trường liên quan để có thể phòng ngừa những sự việc tương tự.

Điều quan trọng là không nên gắn một chẩn đoán tâm lý với hình ảnh “nguy hiểm”, cũng không nên dùng bệnh lý để giải thích một cách đơn giản cho một hành vi phức tạp.

Sau sự việc này, có lẽ điều chúng ta cần quan tâm hơn là làm sao nhận ra sớm một đứa trẻ đang gặp khó khăn để có thể hỗ trợ trước khi vấn đề trở nên nghiêm trọng. Khi trẻ được lắng nghe, được hỗ trợ đúng lúc và có môi trường an toàn để chia sẻ, nhiều khó khăn tâm lý có thể được nhận diện và can thiệp trước khi dẫn tới những hậu quả đáng tiếc.

Xin trân trọng cám ơn Thạc sĩ, chuyên gia Tâm lý./.