Thi lớp 10 chỉ Toán, Ngữ văn: Liệu có đủ để giải bài toán áp lực tuyển sinh?

LTS: Một kỳ thi vào lớp 10 chỉ còn Toán và Ngữ văn liệu có giúp học sinh giảm áp lực sau những năm học căng thẳng, hay vô tình thu hẹp cơ hội để các em thể hiện năng lực ở những môn học khác? Đề xuất đang được Bộ Giáo dục và Đào tạo lấy ý kiến đã nhanh chóng thu hút sự quan tâm của phụ huynh, học sinh và giáo viên. Nếu được ban hành, việc bỏ môn thi thứ ba sẽ là thay đổi đáng chú ý trong tuyển sinh lớp 10. Nhưng đằng sau bài toán giảm áp lực là câu chuyện về công bằng, phân hóa và cách đánh giá đúng năng lực học sinh.

Để nhìn nhận vấn đề từ nhiều chiều, lắng nghe ý kiến của chuyên gia, nhà quản lý, giáo viên, phụ huynh và học sinh, Tạp chí Trẻ em Việt Nam khởi đăng chuyên đề “Thi vào lớp 10 chỉ còn Toán, Ngữ văn: Giảm áp lực hay giảm cơ hội thể hiện năng lực?”, qua đó góp phần cung cấp những phân tích, đánh giá đa chiều về phương án tuyển sinh đang được quan tâm này.

Bài 2: Thi lớp 10 chỉ Toán, Ngữ văn: Chưa đủ để giải bài toán áp lực tuyển sinh

*****

Mỗi mùa tuyển sinh lớp 10, áp lực lại dồn lên học sinh, phụ huynh và nhà trường khi cuộc đua vào các trường THPT công lập, đặc biệt là những trường có chất lượng và uy tín, luôn có mức độ cạnh tranh cao. Trong bối cảnh đó, phương án chỉ tổ chức thi Toán và Ngữ văn đang được Bộ Giáo dục và Đào tạo lấy ý kiến được kỳ vọng sẽ giảm số môn phải ôn tập, qua đó giảm áp lực cho học sinh sau 4 năm học THCS.

Tuy nhiên, giảm một môn thi có đồng nghĩa với giảm áp lực tuyển sinh? Khi chỉ tiêu tại một số trường vẫn thấp hơn nhiều so với số học sinh có nhu cầu, liệu sức ép cạnh tranh có thực sự giảm hay chỉ chuyển từ 3 môn sang 2 môn? Đồng thời, việc không sử dụng môn thi thứ ba, đặc biệt là Tiếng Anh, có thể tác động thế nào đến việc dạy và học ở THCS?

Những câu hỏi này cho thấy bài toán tuyển sinh lớp 10 không đơn thuần là lựa chọn số lượng môn thi. Đằng sau một kỳ thi còn là câu chuyện về cách đo lường năng lực học sinh, sự công bằng trong tuyển sinh, động lực học tập và quan trọng hơn là khả năng bảo đảm cho mỗi học sinh có một cơ hội học tập phù hợp.

Giảm môn thi không giải quyết gốc rễ áp lực vào lớp 10

Chia sẻ với Tạp chí Trẻ em Việt Nam, TS. Lê Đức Thuận - chuyên gia giáo dục, nguyên Trưởng phòng GD&ĐT quận Ba Đình (cũ) Hà Nội cho rằng, vấn đề cần được đặt ra trước khi bàn đến số lượng môn thi tuyển sinh lớp 10 là kỳ thi cần đo lường những năng lực nào của học sinh, đồng thời phương thức nào có thể thực hiện việc đó một cách công bằng, đáng tin cậy và với chi phí xã hội hợp lý nhất.

"Việc giảm số môn thi có thể giúp kỳ thi bớt nặng nề hơn đối với học sinh, nhưng chưa chắc đã làm giảm áp lực cạnh tranh vào lớp 10. Khi số lượng học sinh có nhu cầu vào các trường tốp đầu vẫn vượt xa chỉ tiêu, sức ép tuyển sinh vẫn còn nguyên. Khi đó, áp lực cạnh tranh không mất đi mà chỉ chuyển từ kỳ thi ba môn sang hai môn", thầy Thuận chia sẻ.

Ở chiều ngược lại, lo ngại việc bỏ môn thi thứ ba, đặc biệt là Ngoại ngữ, có thể khiến học sinh học lệch cũng là vấn đề có cơ sở. Bởi trong một kỳ thi có tính cạnh tranh, những môn được sử dụng để xét tuyển thường thu hút phần lớn thời gian, công sức và nguồn lực đầu tư của học sinh. Tuy nhiên, TS. Lê Đức Thuận cho rằng không thể mặc định rằng “có thi mới học tốt” hay “bỏ thi sẽ học kém”. Cả hai giả định này đều cần được kiểm chứng bằng dữ liệu và thực tiễn.

Từ góc nhìn đó, TS. Lê Đức Thuận cho rằng số lượng môn thi không phải nguyên nhân cốt lõi tạo ra áp lực trong tuyển sinh lớp 10. Dữ liệu của Bộ GD&ĐT cho thấy, trong năm học vừa qua, cả nước có khoảng 1,5 triệu học sinh tốt nghiệp THCS, trong khi tổng số chỉ tiêu vào lớp 10 khoảng 1,2 triệu, tương đương tỷ lệ đỗ 79,3%.

Tuy nhiên, theo ông, con số trung bình trên phạm vi cả nước chưa phản ánh đầy đủ thực tế tuyển sinh ở từng địa phương. Chẳng hạn, tại Đắk Lắk, sau đợt tuyển sinh chính năm nay, 80 trường THPT công lập vẫn còn thiếu hơn 2.700 chỉ tiêu và phải tổ chức tuyển bổ sung. Trong khi đó, tại các đô thị lớn, cuộc cạnh tranh để giành một suất vào những trường có uy tín lại diễn ra rất gay gắt.

Những khác biệt này cho thấy việc “có chỗ học” không đồng nghĩa với việc học sinh “có cơ hội học tập phù hợp”. Một địa phương có thể vẫn còn chỉ tiêu, nhưng học sinh chưa chắc dễ dàng tiếp cận vì khoảng cách địa lý, chất lượng giáo dục chưa đủ hấp dẫn hoặc trường học không phù hợp với nguyện vọng. Tình trạng này càng đáng lưu ý ở những khu vực vùng sâu, vùng xa và hải đảo.

Vì vậy, theo TS. Lê Đức Thuận; "Giảm số môn thi có thể góp phần làm nhẹ áp lực của chính kỳ thi, nhưng chưa thể giải quyết căn nguyên của áp lực tuyển sinh lớp 10. Muốn xử lý vấn đề từ gốc, cần tác động trực tiếp đến cấu trúc cơ hội học tập sau THCS, bảo đảm học sinh không chỉ có một chỗ học mà còn có cơ hội tiếp cận một môi trường giáo dục phù hợp với năng lực, điều kiện và nguyện vọng của mình".

Bỏ hay giữ Tiếng Anh trong kỳ thi lớp 10: Cần nhìn vào giá trị tuyển sinh

TS. Lê Đức Thuận phân tích, trong kỳ thi tuyển sinh lớp 10 năm 2026, khoảng 30 tỉnh, thành lựa chọn Tiếng Anh là môn thi thứ ba. Theo ông, điều cần xem xét không chỉ là Tiếng Anh có phải là môn học quan trọng hay không, mà quan trọng hơn là việc đưa môn này vào kỳ thi có tạo thêm giá trị thực sự cho công tác tuyển sinh hay không.

Cụ thể, việc đo lường thêm năng lực Tiếng Anh giúp tăng khả năng phân loại học sinh và dự báo năng lực học tập ở bậc THPT đến mức nào? Nếu giá trị bổ sung này đáng kể, đây sẽ là căn cứ thuyết phục để tiếp tục duy trì môn thi. Ngược lại, nếu thông tin thu được có giá trị không đáng kể nhưng việc thi Tiếng Anh lại kéo theo làn sóng học thêm, luyện thi và làm gia tăng chi phí xã hội, thì đây cũng là cơ sở để cân nhắc loại bỏ.

Theo TS. Lê Đức Thuận, một môn thi nên được duy trì không chỉ vì bản thân môn học đó quan trọng, mà trước hết vì kết quả của môn thi cung cấp những dữ liệu có giá trị cho quyết định tuyển sinh.

Trao đổi với PV Tạp chí Trẻ em Việt Nam, TS. Hoàng Ngọc Vinh - nguyên Vụ trưởng Vụ Giáo dục chuyên nghiệp Bộ Giáo dục và Đào tạo nhấn mạnh, việc không đưa Tiếng Anh vào kỳ thi tuyển sinh lớp 10 có thể khiến một bộ phận học sinh giảm mức độ đầu tư cho môn học này, đặc biệt ở lớp 9. Tuy nhiên, việc đưa Tiếng Anh vào kỳ thi cũng không đồng nghĩa với việc chắc chắn nâng cao năng lực ngoại ngữ của học sinh. Điều tương tự cũng có thể đặt ra đối với các môn thuộc nhóm STEM.

"Chất lượng dạy và học Tiếng Anh cần được bảo đảm thông qua nhiều yếu tố như chương trình giáo dục, chuẩn đầu ra, phương pháp giảng dạy, môi trường sử dụng ngôn ngữ và hoạt động đánh giá thường xuyên. Nếu chất lượng của một môn học chỉ được duy trì bởi việc môn đó xuất hiện trong kỳ thi tuyển sinh, thì cần xem xét lại chính cách tổ chức dạy và học môn học đó", thầy Vinh nêu quan điểm.

Hai môn Toán, Ngữ văn không thể đại diện cho toàn bộ năng lực học sinh

Nêu quan điểm về đề xuất chỉ sử dụng điểm Toán và Ngữ văn để tuyển sinh lớp 10, TS. Hoàng Ngọc Vinh cho rằng, trước hết cần xác định rõ mục đích của kỳ thi. Khi số học sinh muốn vào trường vượt quá chỉ tiêu tuyển sinh, kỳ thi chủ yếu là công cụ tuyển chọn và xếp hạng, chứ không phải một cuộc kiểm tra toàn diện năng lực học sinh. Vì vậy, không nhất thiết môn nào quan trọng cũng phải được đưa vào kỳ thi.

Toán và Ngữ văn có thể được lựa chọn nếu có bằng chứng cho thấy hai môn này có khả năng phân hóa tốt, đánh giá được những năng lực tư duy nền tảng và có khả năng dự báo việc học tiếp của học sinh. Tuy nhiên, hai bài thi không thể đại diện cho toàn bộ năng lực của một học sinh. Vì vậy, theo TS. Hoàng Ngọc Vinh, việc lựa chọn môn thi cần dựa trên dữ liệu và nghiên cứu, thay vì chỉ dựa vào thói quen.

"Về nguy cơ học lệch khi những môn không được sử dụng để tuyển sinh có thể xảy ra, kỳ thi càng có tính cạnh tranh cao thì học sinh càng tập trung vào những môn quyết định kết quả", thầy Vinh nhấn mạnh.

Tuy nhiên, TS. Hoàng Ngọc Vinh cho rằng không nên vì lo ngại học lệch mà cứ tăng số môn thi, bởi điều này rất có thể chỉ khiến phạm vi luyện thi rộng hơn. Vì vậy, có thể nghiên cứu một hướng hợp lý hơn là kết hợp điểm thi với kết quả học tập trong quá trình học ở mức thích hợp, qua đó để việc học các môn không thi vẫn có ý nghĩa trong tuyển sinh.

Điều kiện để thực hiện cách này là điểm quá trình phải đáng tin cậy, có quy chuẩn chung, được đối sánh và hậu kiểm. Những hành vi gian lận trong đánh giá, nâng điểm hoặc sửa điểm cũng phải được xử lý nghiêm.

Về phương án tuyển sinh, TS. Hoàng Ngọc Vinh cho biết ông có thể ủng hộ việc chỉ thi Toán và Ngữ văn nếu có bằng chứng khoa học cho thấy hai môn này bảo đảm độ tin cậy và khả năng phân hóa học sinh. Đồng thời, có thể xem xét kết hợp hợp lý kết quả hai bài thi với kết quả học tập trong quá trình học để bổ sung thêm thông tin về quá trình và năng lực học tập của học sinh thì không nên mặc nhiên bổ sung môn thi thứ ba chỉ với mục đích hạn chế tình trạng học lệch.

Nhìn ở góc độ dài hạn, TS. Hoàng Ngọc Vinh cho rằng câu chuyện tuyển sinh lớp 10 không nên năm nào cũng chỉ xoay quanh việc “thi hai môn hay ba môn”. Thay vào đó, cần quản trị công tác tuyển sinh dựa trên dữ liệu và bằng chứng thực tế. Cơ quan quản lý cần theo dõi trong nhiều năm để đánh giá điểm thi dự báo kết quả học tập của học sinh ở bậc THPT đến mức nào; mức độ chênh lệch về chất lượng giữa các trường ra sao; kỳ thi tác động như thế nào đến hoạt động dạy và học; đồng thời, khả năng cung ứng chỗ học có đáp ứng được nhu cầu thực tế của học sinh hay không.

TS. Hoàng Ngọc Vinh cho rằng mục tiêu về lâu dài phải là từng bước giảm tính chất “được - mất” của một kỳ thi, hạn chế tình trạng dạy và học chạy theo thi cử, đồng thời hướng tới mục tiêu phổ cập giáo dục trung học. Vì vậy, theo ông, việc hoạch định chính sách tuyển sinh cần dựa trên các nghiên cứu khoa học và dữ liệu thực chứng làm cơ sở, thay vì chủ yếu điều chỉnh số lượng môn thi qua từng năm.

Những phân tích trên của các chuyên gia cho thấy, câu chuyện tuyển sinh lớp 10 không chỉ nằm ở việc kỳ thi có hai hay ba môn. Giảm số môn thi có thể giúp học sinh bớt một phần áp lực ôn tập, nhưng nếu sự chênh lệch giữa nhu cầu và chỉ tiêu ở những trường được lựa chọn nhiều vẫn lớn, sức ép cạnh tranh vẫn còn.

Bên cạnh đó, việc lựa chọn môn thi cũng cần được đặt trong mối quan hệ với mục tiêu giáo dục toàn diện. Một môn học không nên chỉ được coi trọng khi xuất hiện trong kỳ thi, cũng như việc bỏ một môn thi không đồng nghĩa với việc môn học đó trở nên kém quan trọng. Điều cần thiết là có cơ chế bảo đảm chất lượng dạy học, đánh giá đáng tin cậy và tạo động lực học tập ở tất cả các môn.

Về lâu dài, như các chuyên gia phân tích, việc đổi mới tuyển sinh lớp 10 cần được xây dựng trên cơ sở dữ liệu thực chứng, đánh giá được hiệu quả của kỳ thi và tác động của nó đến dạy, học cũng như cơ hội tiếp cận giáo dục của học sinh. Khi đó, mục tiêu giảm áp lực thi cử mới có thể đi cùng với bảo đảm công bằng và chất lượng giáo dục, thay vì chỉ đơn thuần là giảm từ ba môn xuống còn hai môn thi.