Trẻ em Việt Nam trên không gian mạng: Mừng hay lo?

Việt Nam thuộc nhóm những quốc gia có tốc độ tăng kết nối Internet và sử dụng mạng xã hội dẫn đầu thế giới. Theo báo cáo Digital 2025 của We Are Social & Meltwater, Việt Nam có 79,8 triệu người dùng Internet (chiếm 78,8% dân số), tăng 223.000 người (tương đương 0,3% dân số) so với tháng 1 năm 2024. Có 76,2 triệu người (chiếm 75,2% dân số) sử dụng mạng xã hội thông qua tài khoản nhận dạng, tăng 3,5 triệu người (tương đương 4,8% dân số).

Dân số trẻ em Việt Nam hiện khoảng 24,7 triệu người, chiếm 24,5% dân số cả nước, trong đó khoảng 2/3 trẻ em tiếp cận và sử dụng các thiết bị kết nối Internet. Có 82% trẻ em trong độ tuổi 12-13 và 93% trẻ em từ 14-15 tuổi sử dụng Internet. Đáng chú ý, độ tuổi trung bình trẻ em Việt Nam sử dụng điện thoại di động và các thiết bị truy cập Internet sớm hơn 4 năm so với trung bình toàn cầu.

Những thống kê trên cho thấy chúng ta có nhiều lợi thế trong chuyển đổi số, bao gồm phát triển nền hành chính số, thương mại số và xã hội số.

Trẻ em Việt Nam có nhiều cơ hội hội nhập và sớm trở thành công dân số, công dân toàn cầu nếu được trang bị kiến thức, kỹ năng an toàn trên không gian mạng từ sớm và được cập nhật trong suốt quá trình trưởng thành. Điều này chỉ có thể đạt được khi hệ thống pháp luật, chính sách và các dịch vụ hỗ trợ tương tác, sáng tạo, an toàn trên không gian mạng không ngừng được hoàn thiện, thậm chí đón đầu cả những xu hướng tích cực lẫn tiêu cực.

KHÔNG GIAN MẠNG: LÀM CHỦ HAY LO SỢ?

Truyền thông trong những năm gần đây làm nổi lên cách nhìn nhận không gian mạng trong các mối quan hệ xã hội, đặc biệt đối với giới trẻ, theo hướng tiêu cực và nhiều lo âu. Trong khi đó, hệ thống pháp luật của nhiều quốc gia chủ yếu được cập nhật theo hướng phòng ngừa, ngăn chặn các tác động tiêu cực của không gian mạng đối với các quan hệ xã hội nói chung, sự phát triển của trẻ em và người trẻ nói riêng, nhưng chưa thực sự cân đối với việc mở rộng không gian khai thác tối đa những tiện ích không thể thay thế của không gian mạng và của cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0.

Cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0, cùng với không gian mạng và sự phát triển đầy kinh ngạc của trí tuệ nhân tạo (AI), là sản phẩm sáng tạo của con người. Các công nghệ này đang thúc đẩy nhân loại phát triển nhanh hơn, mang lại nhiều tiện ích vượt trội và giữ vai trò không thể thay thế. Do đó, con người cần làm chủ và định hướng sự phát triển của công nghệ để phục vụ lợi ích của chính mình.

Hơn hết, những giá trị mà công nghệ số tạo ra cần được thúc đẩy để phục vụ sự văn minh và tiến bộ của xã hội loài người. Cần tiếp tục làm giàu nguồn thông tin và kho kiến thức khổng lồ hiện có; phát triển mạnh mẽ các năng lực học tập trực tuyến, tự học và học tập suốt đời theo hướng liên tục, rộng mở - điều mà không một người thầy, trường hay lớp học nào có thể thay thế.

Đồng thời, cần thúc đẩy và lành mạnh hóa thế giới giải trí, mở rộng năng lực thương mại điện tử theo hướng ngày càng chất lượng, tiện ích và cạnh tranh. Đặc biệt quan trọng, đối với giới trẻ, đó là không gian giao tiếp và kết nối vô tận giữa người với người.

Các quốc gia cần tăng cường hợp tác, mỗi cá nhân cần không ngừng sáng tạo, có trách nhiệm và bản lĩnh để làm chủ những tiện ích, khai thác tối đa những tiềm năng của không gian mạng, của thế giới số.

Tuy nhiên, vẫn không thể bỏ qua những rủi ro, những phát sinh tiêu cực của không gian mạng mà xét cho cùng vẫn chủ yếu do con người lạm dụng, sử dụng và thúc đẩy nó phục vụ những mục đích, nhu cầu đen tối, thậm chí bất lương của chính mình. Đó là thông tin giả, thông tin xấu độc luôn có sức thu hút, cám dỗ con người và trở nên hấp dẫn, đa dạng hơn thông qua không gian mạng.

Đó là các hành vi nói xấu, vu khống, tiết lộ thông tin cá nhân, bắt nạt, thậm chí âm mưu hủy hoại một cá nhân, một cộng đồng hay một chính quyền thông qua các hình thức tấn công công khai hoặc ẩn danh trên không gian mạng.

Đó là các hoạt động dụ dỗ, chiếm đoạt tài sản, tín dụng đen, bán hàng giả, lừa đảo, mua bán người và xâm hại tình dục trẻ em. Những nguy cơ này sẽ còn gia tăng với sự tham gia của trí tuệ nhân tạo và các công nghệ số khác.

Dẫu vậy, không gian mạng vẫn là môi trường hiện hữu trong việc nuôi dưỡng công nghệ thông tin, phát triển trí tuệ nhân tạo và thúc đẩy sự phát triển vô tận của thế giới số. Về bản chất, đó là công cụ do con người kiến tạo, được các cá nhân, tổ chức và doanh nghiệp sử dụng nhằm phục vụ những mục tiêu khác nhau.

Mọi nỗ lực phòng ngừa, ngăn chặn các tác động tiêu cực của không gian mạng thông qua pháp luật, đạo lý hay giải pháp kỹ thuật đều nhằm điều chỉnh hành vi của con người. Vì vậy, cần hình thành cho trẻ em và giới trẻ nền tảng tâm lý, tri thức và kỹ năng để làm chủ không gian mạng, thế giới số và trí tuệ nhân tạo, qua đó hạn chế tối đa những rủi ro có thể phòng ngừa và xóa bỏ những lo ngại không cần thiết trước sự phát triển của công nghệ.

TRẺ EM - CÔNG DÂN SỐ CẦN NHỮNG GÌ?

Trước hết và trên hết, công dân số hiện tại và tương lai cần được pháp luật kiến tạo môi trường hoạt động an toàn, đồng thời được bảo vệ trước mọi hình thức xâm hại trên không gian mạng. Trên thực tế, trong hơn một thập kỷ qua, hệ thống pháp lý cùng các thông lệ quốc tế về bảo vệ trẻ em trên không gian mạng đã không ngừng được bổ sung, hoàn thiện và đạt được sự đồng thuận ngày càng mạnh mẽ của các quốc gia.

Có thể kể đến Tuyên bố Hội nghị thượng đỉnh thế giới WEPROTECT (2014); Nghị quyết số 179 của Hội nghị toàn cầu Liên minh Viễn thông Quốc tế - ITU (2014); Bình luận chung số 25 của Ủy ban Quyền trẻ em Liên Hợp Quốc về quyền trẻ em trong môi trường số (2021); Tuyên bố ASEAN về bảo vệ trẻ em khỏi mọi hình thức khai thác, lạm dụng trên không gian mạng (2023); và gần đây nhất là Công ước Hà Nội về chống tội phạm mạng (2025), do Việt Nam đăng cai tổ chức lễ mở ký và trở thành quốc gia đầu tiên ký Công ước tiến bộ này.

Cách tiếp cận phổ biến của các văn kiện này là bảo đảm để trẻ em được sử dụng không gian mạng để thực hiện quyền được tiếp cận thông tin đa dạng và phù hợp đồng thời bảo đảm quyền được an toàn, không bị bóc lột và lạm dụng.

Việt Nam thể hiện rõ cam kết và vai trò tiên phong trong bảo vệ trẻ em trên không gian mạng thông qua việc tham gia, phê chuẩn các điều ước quốc tế, đồng thời không ngừng hoàn thiện hệ thống pháp luật trong nước. Các luật về quyền trẻ em và không gian mạng đều có quy định về bảo đảm an toàn cho trẻ em, tiêu biểu như Luật An toàn thông tin mạng (2015), Luật Trẻ em (2016), Luật Tiếp cận thông tin (2016), Luật An ninh mạng (2018), Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân (2025) và Dự thảo Luật An ninh mạng (2025) hợp nhất hợp nhất Luật An toàn thông tin và Luật An ninh mạng. Thủ tướng Chính phủ cũng đã ban hành Chương trình bảo vệ và hỗ trợ trẻ em tương tác lành mạnh, sáng tạo trên môi trường mạng giai đoạn 2021-2025 và tiếp tục triển khai cho giai đoạn 2026-2030.

Thứ hai, trẻ em và giới trẻ cần được giáo dục, truyền thông để nâng cao nhận thức và trang bị kỹ năng số, vừa khai thác hiệu quả các công cụ số, vừa phòng ngừa và xử lý các rủi ro trên không gian mạng. Cách tiếp cận hiệu quả là từng bước trao quyền, khuyến khích các em đồng hành, sáng tạo trong môi trường số, qua đó hình thành khả năng “miễn dịch số” trước các “virus số” gây hại. Các “vắc xin số” cần không ngừng được nghiên cứu, chế tác để vượt trước những “virus số” có khả năng gây bệnh, thậm chí gây đại dịch mạng, đại dịch số.

Thứ ba, Nhà nước, doanh nghiệp và các tổ chức xã hội có trách nhiệm xây dựng hệ sinh thái số lành mạnh, an toàn, trước hết cho trẻ em và giới trẻ. Các giải pháp công nghệ và kỹ thuật cần hướng tới thực thi pháp luật, tuân thủ chuẩn mực đạo đức, văn hóa số và các giá trị nhân văn trên không gian mạng.

Thứ tư, gia đình, cha mẹ, trường học và giáo viên, những người có trách nhiệm chăm sóc, giáo dục và bảo vệ trẻ em thường xuyên và gần gũi nhất cần sẵn sàng hỗ trợ, bảo vệ trẻ bằng kiến thức, kinh nghiệm sống của đời thực; bằng sự không ngừng học hỏi kỹ thuật, kỹ năng số và an toàn số để thu hẹp khoảng cách số giữa thế hệ trước và thế hệ sau; bằng sự đồng hành, sẻ chia cùng con cái và học sinh trong cả đời sống thực và đời sống số. Nhà nước, với trách nhiệm quản lý xã hội và các tổ chức xã hội hoạt động về quyền trẻ em và về an toàn số cần hỗ trợ gia đình và nhà trường để hoàn thành ngày càng tốt hơn sứ mệnh khuyến khích và bảo vệ con em trong thế giới số đầy thú vị và hiểm nguy này.

Thứ năm, trong bối cảnh công nghệ số làm phẳng thế giới, hợp tác quốc tế không chỉ là phương tiện mà phải trở thành mục đích nhằm bao phủ một môi trường sống toàn cầu an toàn và đầy đủ tiện ích. Mỗi quốc gia không còn theo đuổi những lợi ích đơn lẻ mang tính cạnh tranh như trong các cuộc cách mạng công nghiệp trước đây. Với cách mạng công nghiệp 4.0, không chỉ tồn tại các quốc gia tiên phong, mà cũng không thể có quốc gia bị bỏ lại phía sau. Kinh nghiệm hơn một thập kỷ qua cho thấy sự đồng thuận quốc tế trong bảo vệ và thúc đẩy quyền trẻ em là nền tảng quan trọng cho tương lai số của mỗi quốc gia và toàn nhân loại.