Trẻ yếu thế cần “nhiều tầng bảo vệ” để không phải chịu thêm tổn thương

LTS: Trẻ yếu thế, đặc biệt là trẻ có hoàn cảnh đặc biệt phải sống ngoài gia đình, thường đứng trước nhiều nguy cơ tổn thương hơn do phụ thuộc vào người trực tiếp chăm sóc và hạn chế khả năng tự bảo vệ, tự lên tiếng khi quyền của mình bị xâm phạm. Với các em, một môi trường có đủ điều kiện ăn ở, học tập chưa đồng nghĩa với một môi trường thực sự an toàn. Điều quan trọng hơn là trẻ có được tôn trọng, lắng nghe, bảo vệ kịp thời khi các em gặp nguy cơ hứng chịu bạo lực hay không.

Từ thực tế đó, Tạp chí Trẻ em Việt Nam đã có cuộc trao đổi với Thạc sỹ, Luật sư Phạm Thị Bích Hảo - Ủy viên Ban Chấp hành Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam, về những khoảng trống trong bảo vệ trẻ yếu thế và trách nhiệm của các bên khi trẻ được chăm sóc ngoài gia đình.

PV: Từ những vụ việc trẻ em bị bạo hành trong các môi trường chăm sóc ngoài gia đình, theo luật sư, trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt thường phải đối mặt với những nguy cơ và tổn thương đặc thù nào? Nhìn rộng hơn, qua những vụ việc này, đâu là những khoảng trống trong công tác bảo vệ trẻ yếu thế hiện nay cần được đặc biệt lưu ý và khắc phục?

Luật sư Phạm Thị Bích Hảo: Theo tôi, trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt, trẻ em yếu thế khi được chăm sóc ngoài gia đình có nguy cơ bị tổn thương cao hơn bởi các em thường phụ thuộc nhiều vào người trực tiếp chăm sóc và khả năng tự bảo vệ, tự lên tiếng còn hạn chế. Khi xảy ra bạo lực hoặc bị đối xử không phù hợp, trẻ không phải lúc nào cũng biết cách phản ánh, cũng không dễ dàng tìm được người hỗ trợ hoặc thoát khỏi môi trường đó.

Tổn thương đối với trẻ cũng không chỉ là những thương tích nhìn thấy được. Việc thường xuyên bị quát mắng, đe dọa, đánh đập hoặc đối xử hà khắc có thể khiến trẻ sợ hãi, mất cảm giác an toàn, ảnh hưởng đến lòng tin, tâm lý và quá trình phát triển lâu dài. Đặc biệt, với những trẻ vốn đã có hoàn cảnh khó khăn hoặc từng chịu nhiều thiệt thòi, những trải nghiệm tiêu cực này có thể khiến các em càng dễ bị tổn thương.

Pháp luật đã quy định rất rõ trẻ em có quyền được bảo vệ khỏi bạo lực, bỏ rơi, bỏ mặc và nghiêm cấm các hành vi xâm hại, bạo lực, lạm dụng, bóc lột trẻ em. Tuy nhiên, từ thực tế những vụ việc xảy ra ở nhiều môi trường khác nhau, tôi cho rằng khoảng trống hiện nay không hẳn nằm ở việc thiếu quy định pháp luật, mà quan trọng hơn là cơ chế giám sát, phát hiện và can thiệp trên thực tế.

Khi một đứa trẻ được đưa vào cơ sở chăm sóc ngoài gia đình, việc kiểm tra không nên chỉ dừng lại ở thời điểm cơ sở tiếp nhận trẻ mà cần được thực hiện thường xuyên. Chúng ta cần có cách để biết trẻ đang được chăm sóc như thế nào, có được đối xử đúng mực hay không và có xuất hiện những dấu hiệu bất thường về thể chất, tâm lý hay hành vi hay không.

Theo tôi, cần tăng cường trách nhiệm của chính quyền địa phương và các cơ quan, tổ chức liên quan trong việc kiểm tra, giám sát các cơ sở chăm sóc trẻ; đồng thời tạo ra những kênh phản ánh an toàn, dễ tiếp cận để chính trẻ, gia đình và những người xung quanh có thể lên tiếng khi phát hiện nguy cơ.

Quan trọng nhất, không nên chờ đến khi trẻ bị thương hoặc vụ việc bị phát hiện trên mạng xã hội mới can thiệp. Bảo vệ trẻ em phải bắt đầu từ việc nhận diện nguy cơ và can thiệp sớm. Với trẻ yếu thế, một hệ thống bảo vệ hiệu quả phải đủ gần để nhìn thấy, đủ nhanh để can thiệp và đủ trách nhiệm để không bỏ sót bất kỳ dấu hiệu tổn thương nào của trẻ.

PV: Trong trường hợp cha mẹ vì hoàn cảnh kinh tế, điều kiện gia đình không bảo đảm nên phải gửi con cho một cơ sở khác chăm sóc, quyền của trẻ sẽ được pháp luật bảo vệ như thế nào? 

Luật sư Phạm Thị Bích Hảo: Quyền được chăm sóc của trẻ phải luôn đi cùng với quyền được bảo vệ. Việc gửi trẻ đến một cơ sở khác không thể trở thành khoảng trống trách nhiệm, càng không thể khiến trẻ mất đi cơ hội được lên tiếng khi quyền và lợi ích của mình bị xâm phạm.

Khi cha mẹ buộc phải gửi con cho một cơ sở khác chăm sóc vì hoàn cảnh gia đình, điều đó không có nghĩa là quyền được bảo vệ của trẻ bị giảm đi. Ngược lại, khi ở ngoài môi trường gia đình, trẻ càng cần được bảo đảm an toàn, được tôn trọng và không bị bất kỳ hình thức bạo lực, xâm hại hay bỏ mặc nào.

Pháp luật về trẻ em đặt nguyên tắc an toàn và lợi ích tốt nhất của trẻ lên hàng đầu. Vì vậy, cơ sở tiếp nhận, chăm sóc trẻ phải có trách nhiệm bảo đảm các quyền cơ bản của trẻ, trong đó có quyền được bảo vệ khỏi bạo lực, xâm hại và những hành vi gây tổn hại đến thể chất, tinh thần.

Tôi cho rằng điều quan trọng không chỉ nằm ở việc quy định trẻ có quyền được bảo vệ, mà phải bảo đảm quyền đó được thực hiện trên thực tế. Khi cha mẹ không trực tiếp ở bên để bảo vệ con, trách nhiệm này càng phải được đặt lên vai cơ sở chăm sóc, người trực tiếp quản lý trẻ và cơ quan có thẩm quyền. Trẻ phải có một môi trường an toàn để sinh sống, học tập, được lắng nghe và có thể tìm kiếm sự giúp đỡ khi quyền của mình bị xâm phạm.

Đặc biệt, nếu một cơ sở không còn bảo đảm an toàn cho trẻ hoặc để xảy ra hành vi xâm hại, cần có biện pháp can thiệp kịp thời, đưa trẻ ra khỏi môi trường nguy hiểm và xử lý trách nhiệm của những người có liên quan. Không thể vì trẻ được gửi đến một cơ sở chăm sóc thay thế mà quyền được bảo vệ của các em bị xem nhẹ.

PV: Một đứa trẻ được gửi vào nơi chăm sóc với mong muốn có điều kiện ăn ở, học tập tốt hơn nhưng lại bị bạo hành. Theo bà, điều này đặt ra những vấn đề gì về trách nhiệm của người trực tiếp chăm sóc và trách nhiệm của cơ sở tiếp nhận trẻ? 

Luật sư Phạm Thị Bích Hảo: Khi một đứa trẻ được gửi đến một nơi khác chăm sóc với kỳ vọng có điều kiện ăn ở, học tập tốt hơn, thì người trực tiếp chăm sóc phải có trách nhiệm trước hết trong việc bảo đảm an toàn, sức khỏe, nhân phẩm và sự phát triển của trẻ. Việc chăm sóc, giáo dục không thể được thực hiện bằng bạo lực hay bất kỳ hình thức hành hạ, đe dọa nào.

Nếu người trực tiếp chăm sóc có hành vi xâm hại trẻ thì phải chịu trách nhiệm về hành vi của mình theo quy định pháp luật. Trong trường hợp có dấu hiệu tội phạm, cơ quan có thẩm quyền phải kịp thời xác minh, điều tra và xử lý.

Tuy nhiên, tôi cho rằng trách nhiệm không chỉ dừng ở cá nhân trực tiếp có hành vi bạo hành. Cơ sở tiếp nhận trẻ cũng phải có trách nhiệm bảo đảm môi trường chăm sóc an toàn và có cơ chế giám sát người trực tiếp chăm sóc. Không thể đặt trẻ vào một môi trường rồi phó mặc hoàn toàn cho một cá nhân mà thiếu kiểm tra, theo dõi.

Luật Trẻ em năm 2016 đã quy định cơ chế theo dõi, đánh giá trẻ em được nhận chăm sóc thay thế. Cơ quan có thẩm quyền có trách nhiệm rà soát, thanh tra, kiểm tra việc chăm sóc thay thế tại gia đình và cơ sở trợ giúp xã hội, đồng thời xử lý các trường hợp xâm hại trẻ em hoặc vi phạm tiêu chuẩn chăm sóc. Nếu phát hiện trẻ bị xâm hại trong quá trình chăm sóc thay thế, pháp luật cũng đặt ra yêu cầu phải nhanh chóng đưa trẻ ra khỏi môi trường không an toàn và áp dụng các biện pháp bảo vệ phù hợp.

Từ góc độ thực tiễn, tôi cho rằng đây là điểm rất cần được lưu ý. Trách nhiệm của cơ sở không chỉ là tiếp nhận trẻ mà còn phải biết trẻ đang được chăm sóc như thế nào trong suốt thời gian ở đó. Cần có cơ chế kiểm tra định kỳ, tiếp nhận phản ánh và phát hiện sớm những dấu hiệu bất thường về thể chất, tâm lý hoặc hành vi của trẻ.

Bên cạnh đó, chính quyền cấp xã cũng có vai trò quan trọng trong việc thực hiện quyền trẻ em tại địa bàn. Tôi cho rằng cần phát huy hơn nữa sự tham gia giám sát của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức thành viên và các tổ chức xã hội, trong đó có Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam.

PV: Trong thực tế, làm thế nào để phân biệt một cơ sở thực sự bảo đảm quyền trẻ em với một nơi chỉ đáp ứng được nhu cầu ăn, ở và học tập nhưng chưa bảo đảm an toàn về thể chất, tinh thần cho trẻ?

Luật sư Phạm Thị Bích Hảo: Theo tôi, không thể đánh giá một cơ sở chăm sóc trẻ chỉ dựa vào việc các em có được ăn uống đầy đủ, có chỗ ở và được học tập hay không. Một nơi thực sự bảo đảm quyền trẻ em phải tạo được môi trường an toàn cả về thể chất lẫn tinh thần, đồng thời tôn trọng tiếng nói và nhu cầu của từng trẻ.

Pháp luật về chăm sóc thay thế đặt ra 5 yêu cầu cốt lõi: bảo đảm quyền của trẻ em; an toàn; ổn định, liên tục; duy trì sự gắn kết với người chăm sóc và gia đình; đồng thời phải vì lợi ích tốt nhất của trẻ. Trong đó, ý kiến, nguyện vọng của trẻ cũng cần được xem xét phù hợp với độ tuổi và mức độ trưởng thành; với trẻ từ đủ 7 tuổi trở lên, pháp luật yêu cầu phải lấy ý kiến của trẻ.

Vì vậy, khi đánh giá một cơ sở, tôi cho rằng cần nhìn vào những điều thực tế hơn: trẻ có cảm thấy an toàn khi ở đó không, có được tôn trọng không, có được lắng nghe khi gặp vấn đề không, người chăm sóc có quan tâm đến đời sống tinh thần của trẻ không và khi trẻ có dấu hiệu bị tổn thương, cơ sở có cơ chế phát hiện, hỗ trợ và can thiệp kịp thời hay không.

Một cơ sở chỉ đáp ứng được nhu cầu ăn, ở, học tập nhưng trẻ thường xuyên sống trong sợ hãi, bị đe dọa, xúc phạm hoặc bạo lực thì chưa thể coi là môi trường bảo đảm quyền trẻ em. Bởi chăm sóc trẻ không chỉ là “nuôi” trẻ, mà còn phải bảo vệ, tôn trọng và tạo điều kiện để trẻ được phát triển an toàn, đúng với lợi ích tốt nhất của mình.

Theo quy định hiện hành, UBND cấp xã cũng có trách nhiệm trong việc điều phối chăm sóc thay thế, tiếp nhận yêu cầu kết nối, chuyển tuyến dịch vụ và hỗ trợ trẻ em tiếp cận các dịch vụ phù hợp. Đây là một trong những cơ sở để việc chăm sóc trẻ không chỉ dừng ở chuyện đáp ứng nhu cầu sinh hoạt hằng ngày mà phải gắn với cơ chế theo dõi, hỗ trợ và bảo vệ quyền trẻ em.

PV: Theo bà, cần làm gì để công tác bảo vệ trẻ em không chỉ dừng lại ở việc xử lý người gây bạo lực sau khi sự việc xảy ra, mà có thể phát hiện sớm nguy cơ và can thiệp trước khi trẻ bị tổn thương? Nếu coi quyền được sống an toàn, được tôn trọng và được lên tiếng là quyền cơ bản của mọi trẻ em, chúng ta cần thay đổi điều gì ngay từ hôm nay để một đứa trẻ dù đang sống ở gia đình, nhà trường, cơ sở bảo trợ hay bất kỳ môi trường chăm sóc nào cũng không bị bỏ lại phía sau?

Luật sư Phạm Thị Bích Hảo: Để phòng ngừa bạo hành trẻ em, trước hết cần quản lý chặt chẽ ngay từ khâu lựa chọn và tiếp nhận chăm sóc thay thế, thay vì chỉ xử lý khi sự việc đã xảy ra. Việc một trẻ được đưa đến môi trường chăm sóc khác phải dựa trên nhu cầu, hoàn cảnh và lợi ích tốt nhất của trẻ; người, gia đình nhận chăm sóc thay thế phải được xác định, đánh giá điều kiện và quản lý theo quy định.

Bên cạnh đó, cần có cơ chế theo dõi thường xuyên để phát hiện sớm những dấu hiệu bất thường. Một cơ sở chăm sóc trẻ không chỉ cần bảo đảm ăn, ở, học tập mà còn phải tạo môi trường an toàn về thể chất, tinh thần, tôn trọng tiếng nói của trẻ và có khả năng phát hiện, can thiệp khi trẻ có nguy cơ bị xâm hại. Khi có dấu hiệu bạo lực, người lớn không thể chờ đến khi hậu quả xảy ra mới xử lý.

Tôi cho rằng điều quan trọng là phải xây dựng được một mạng lưới bảo vệ trẻ em mà trong đó gia đình, nhà trường, cơ sở chăm sóc, chính quyền địa phương và cộng đồng đều có trách nhiệm. Gia đình, nhà trường và xã hội cần tăng cường tuyên truyền để người lớn hiểu đúng về quyền trẻ em, đặc biệt là quyền được sống an toàn và không bị bạo lực. Khi phát hiện hoặc có thông tin về hành vi bạo hành, cần nhanh chóng thông báo cho cơ quan công an, chính quyền địa phương hoặc Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 để được tiếp nhận, xác minh và can thiệp.

Về lâu dài, tôi cho rằng cần nhìn nhận hoàn cảnh khó khăn của gia đình cũng là một yếu tố cần được hỗ trợ để phòng ngừa nguy cơ trẻ bị tổn thương. Tốt nhất, trẻ vẫn được sống trong gia đình mình, được cha mẹ yêu thương, chăm sóc và bảo vệ. Chỉ trong những trường hợp không thể bảo đảm an toàn hoặc vì lợi ích tốt nhất của trẻ thì mới cần đến chăm sóc thay thế.

Vì vậy, thay vì chỉ đặt câu hỏi “ai sẽ chịu trách nhiệm khi trẻ bị bạo hành?”, chúng ta cần đặt câu hỏi sớm hơn: trẻ đang ở đâu, ai đang chăm sóc trẻ, môi trường đó có an toàn không và khi có nguy cơ thì ai sẽ phát hiện, ai sẽ can thiệp? Khi những câu hỏi này được trả lời rõ ràng và có cơ chế giám sát thực chất, quyền được sống an toàn, được tôn trọng và được lên tiếng của trẻ mới thực sự được bảo đảm.

Trân trọng cảm ơn Luật sư Phạm Thị Bích Hảo về những chia sẻ ý nghĩa! 

Khi phát hiện các vụ việc có dấu hiệu bạo hành hoặc những nguy cơ gây hại cho trẻ em, quý độc giả có thể liên lạc ngay tới (Tổng đài Quốc gia Bảo vệ Trẻ em, Đường dây nóng Tư vấn và Hỗ trợ nạn nhân mua bán người bấm gọi số 111; hoặc qua Email: tongdaiquocgia111@gmail.com) hoặc thông báo ngay cho các cơ quan chức năng gần nhất.

Đường dây nóng của Tạp chí Trẻ em Việt Nam: 0989210376; 0989777265/Hoặc gửi nhắn tin đến Fanpage: https://web.facebook.com/tapchitreemvietnam và Diễn đàn Trẻ em Việt Nam: https://web.facebook.com/groups/diendantreemvietnam