Bài 1: Áp lực thành tích nhìn từ những bất thường của mùa thi: Chuyên gia nói gì?

Những dấu hiệu bất thường cần được làm rõ

Theo thông tin từ Công an tỉnh Tuyên Quang, ngay sau khi Bộ Giáo dục và Đào tạo (Bộ GD&ĐT) công bố điểm thi tốt nghiệp THPT năm 2026, dư luận và các cơ quan truyền thông đã phát hiện nhiều dấu hiệu bất thường trong dữ liệu điểm thi của địa phương này.

Theo thống kê, Tuyên Quang có 154 bài thi đạt điểm 10 môn Toán. Đáng chú ý, có tới 147 bài thi đạt điểm tuyệt đối - chiếm hơn 95% tổng số điểm 10 của toàn tỉnh - tập trung trong dải số báo danh liên tiếp từ 080163xx đến 080166xx, gồm 328 thí sinh. Toàn bộ 147 thí sinh này đều là học sinh của Trường THPT Chuyên Tuyên Quang.

Đối chiếu với dữ liệu điểm thi do Bộ GD&ĐT công bố và kết quả của các trường THPT chuyên trên cả nước, điểm trung bình môn Toán của nhóm học sinh này lên tới 9,58 - mức cao nhất toàn quốc. Nếu tính theo tỷ lệ điểm 10 trên tổng số thí sinh dự thi, Tuyên Quang đứng thứ hai cả nước, chỉ sau Hà Tĩnh.

Những con số bất thường nhanh chóng trở thành tâm điểm chú ý của dư luận. Chỉ bốn ngày sau, ngày 5/7, Công an tỉnh Tuyên Quang đã thực hiện lệnh giữ người trong trường hợp khẩn cấp đối với Nguyễn Hà Duy - giáo viên Trường THPT Chuyên Tuyên Quang.

Đến ngày 8/7, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh Tuyên Quang đã khởi tố bị can, bắt tạm giam Nguyễn Hà Duy (SN 1998) để điều tra về tội "Lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ".

Thực tế, việc dư luận nhanh chóng nhận diện những dấu hiệu bất thường trong phổ điểm không phải là điều ngẫu nhiên. Ký ức về vụ gian lận điểm thi THPT Quốc gia năm 2018 vẫn còn nguyên giá trị cảnh báo.

Tháng 7/2018, ngay sau khi Bộ GD&ĐT công bố điểm thi THPT Quốc gia, Hà Giang - một địa phương vốn không nổi bật về thành tích giáo dục - bất ngờ dẫn đầu cả nước về số lượng thí sinh đạt điểm rất cao ở nhiều tổ hợp xét tuyển.

Theo thống kê thời điểm đó, Hà Giang có tới 36 thí sinh đạt từ 27 điểm trở lên ở tổ hợp A1, chiếm gần một nửa tổng số thí sinh cả nước đạt mức điểm này (76 thí sinh). Phổ điểm bất thường đã khiến nhiều chuyên gia giáo dục đặt nghi vấn. Quá trình thanh tra sau đó xác định có 330 bài thi trắc nghiệm của 114 thí sinh bị can thiệp để nâng điểm.

Từ Hà Giang, cuộc rà soát được mở rộng trên phạm vi cả nước đối với kỳ thi THPT Quốc gia năm 2018 và tiếp tục phát hiện sai phạm nghiêm trọng tại Sơn La. Kết quả điều tra cho thấy 44 thí sinh được nâng điểm, liên quan đến 95 bài thi trắc nghiệm và 2 bài thi Ngữ văn. Nhiều trường hợp là con em cán bộ hoặc người có chức vụ tại địa phương, được nâng điểm thông qua việc can thiệp trực tiếp vào bài thi.

Không lâu sau, Hòa Bình cũng bị phát hiện xảy ra gian lận. Cơ quan điều tra xác định 64 thí sinh liên quan đến sai phạm, trong đó 56 thí sinh có 140 bài thi trắc nghiệm bị sửa điểm. Các đối tượng đã lợi dụng sơ hở trong quy trình bảo quản và chấm thi để can thiệp kết quả.

3 vụ gian lận liên tiếp tại Hà Giang, Sơn La và Hòa Bình đã phơi bày những lỗ hổng nghiêm trọng trong công tác tổ chức kỳ thi THPT Quốc gia năm 2018, đồng thời cho thấy việc lợi dụng chức vụ, quyền hạn để tác động vào kết quả thi không còn là hiện tượng cá biệt. 

8 năm sau, những nghi vấn tại Tuyên Quang một lần nữa gióng lên hồi chuông về yêu cầu bảo đảm tính công bằng, minh bạch của các kỳ thi. Bởi phía sau mỗi con số điểm số không chỉ là cơ hội vào đại học, mà còn là niềm tin của xã hội vào sự công bằng trong giáo dục.

Tuy nhiên, nếu gian lận thi cử phản ánh những lỗ hổng trong công tác quản lý, thì ở một góc nhìn khác, nó cũng đặt ra câu hỏi về áp lực thành tích đang đè nặng lên học sinh, gia đình và cả nhà trường. Khi điểm số vẫn được xem là thước đo quan trọng nhất của thành công, kỳ vọng của người lớn đôi khi vô tình trở thành gánh nặng khiến nhiều học sinh phải chạy theo thành tích bằng mọi giá. Đây cũng là vấn đề cần tiếp tục được nhìn nhận để tìm lời giải căn cơ cho áp lực thi cử trong bối cảnh hiện nay.

Khi thành tích quan trọng hơn năng lực thực chất

Thực tế, khi điểm số được xem là thước đo quan trọng của năng lực và thành công, nhiều học sinh phải gánh trên vai kỳ vọng rất lớn từ gia đình, nhà trường và xã hội. Trong một số vụ gian lận thi cử từng được phát hiện trước đây, không ít phụ huynh đã tìm cách tác động vào kết quả thi vì lo con không đạt được mục tiêu như mong muốn. 

Dù mỗi vụ việc có nguyên nhân và bản chất khác nhau, nhiều người cho rằng áp lực điểm số cùng tâm lý chạy theo thành tích là một trong những yếu tố cần được nhìn nhận để ngăn chặn những sai phạm tương tự.

Trao đổi với phóng viên Tạp chí Trẻ em Việt Nam, ThS. Lưu Văn Tuấn, Giám đốc Trung tâm Tâm lý Giáo dục Xanh (Green Edu), cho biết áp lực thi cử hiện nay đến từ nhiều phía, song lớn nhất vẫn là kỳ vọng quá cao của người lớn.

Theo ông Tuấn, nhiều bậc phụ huynh luôn mong con phải đạt điểm cao, đỗ vào trường chuyên, lớp chọn hoặc các trường đại học danh tiếng. Thậm chí, có những kỳ vọng vượt quá khả năng của học sinh. Khi kết quả học tập bị coi là thước đo duy nhất của thành công, cả cha mẹ và con cái đều dễ rơi vào trạng thái căng thẳng.

"Không phải ngẫu nhiên mà mỗi mùa thi lại xuất hiện những câu chuyện tiêu cực liên quan đến điểm số. Khi thành tích được đặt lên quá cao, một số người có thể nảy sinh suy nghĩ tìm mọi cách để đạt được mục tiêu, thay vì chấp nhận đúng năng lực thực tế của con", ông Tuấn nhận định.

Bên cạnh áp lực từ gia đình, học sinh còn chịu sức ép từ bạn bè đồng trang lứa. Nhiều em luôn so sánh bản thân với những người xung quanh, cho rằng mình phải đạt điểm thật cao, phải vào được "trường điểm" mới được coi là thành công. Cũng có em tự tạo áp lực vì mong muốn có tương lai tốt hơn, sớm giúp đỡ gia đình hoặc khẳng định bản thân.

Trong khi đó, chương trình học vẫn còn nặng về kiến thức, lịch học dày đặc với các lớp chính khóa và học thêm khiến học sinh gần như không còn thời gian nghỉ ngơi, vui chơi hay thư giãn. Nếu tình trạng này kéo dài, các em dễ rơi vào trạng thái căng thẳng, kiệt sức, thậm chí đối mặt với các vấn đề sức khỏe tâm thần như lo âu hoặc trầm cảm.

Theo chuyên gia, điều đáng lo ngại không phải bản thân kỳ thi, mà là cách xã hội đang nhìn nhận điểm số. "Thi cử ở đâu cũng có áp lực, nhưng một kỳ thi không quyết định toàn bộ tương lai của một con người. Điều học sinh cần là sự đồng hành, chia sẻ để các em hiểu rằng kết quả thi chỉ phản ánh một giai đoạn, không phải giá trị của bản thân", ông nói.

Để giảm áp lực cho học sinh, ông Tuấn cho rằng nhà trường cần tiếp tục đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tinh gọn, hệ thống hóa kiến thức trọng tâm, giúp học sinh học đúng yêu cầu thay vì chạy theo khối lượng kiến thức quá lớn. Giáo viên cũng cần tạo hứng thú trong mỗi giờ học bằng những phương pháp giảng dạy tích cực, giúp việc học trở nên nhẹ nhàng và hiệu quả hơn.

Về phía gia đình, phụ huynh cần hiểu rõ năng lực của con để đặt ra kỳ vọng phù hợp, thay vì áp đặt những mục tiêu vượt quá khả năng. Những lời động viên như "Con chỉ cần cố gắng hết sức, bố mẹ luôn tự hào về con" sẽ có ý nghĩa hơn nhiều so với việc tạo áp lực bằng điểm số.

Ông Tuấn cũng khuyến cáo cha mẹ tuyệt đối không nên đe dọa, chì chiết hoặc so sánh con với "con nhà người ta". Những câu nói như "Không thi đỗ thì đừng về nhà" hay "Con người ta học ngày học đêm, còn con thì lười" có thể khiến trẻ cảm thấy bị phủ nhận, tổn thương và mất niềm tin vào chính mình.

Theo chuyên gia, cha mẹ nên cùng con xây dựng thời gian biểu khoa học, cân bằng giữa học tập và nghỉ ngơi, đồng thời khuyến khích các em tham gia hoạt động thể chất, giải trí và các chương trình tư vấn tâm lý để có thêm kỹ năng ứng phó với áp lực.

Điểm số luôn có ý nghĩa trong học tập, nhưng không thể là thước đo duy nhất của năng lực hay giá trị của một con người. Điều học sinh cần không chỉ là một kỳ thi công bằng mà còn là sự đồng hành của gia đình, nhà trường và xã hội để các em được phát triển đúng với khả năng của mình. Chỉ khi áp lực thành tích được nhìn nhận một cách đúng đắn, giáo dục mới thực sự hướng tới mục tiêu phát triển con người toàn diện.

Những nghi vấn tại Tuyên Quang không chỉ là câu chuyện của một kỳ thi, mà còn gợi mở vấn đề lớn hơn về "bệnh thành tích" trong giáo dục. Làm thế nào để chấm dứt vòng xoáy chạy theo điểm số, bảo đảm sự minh bạch trong kiểm tra, đánh giá và hướng tới chất lượng giáo dục thực chất?

Nội dung này sẽ được phân tích trong Bài 2: "Từ nghi vấn điểm thi bất thường ở Tuyên Quang: Làm thế nào để chấm dứt 'bệnh thành tích' trong giáo dục?"