Chuyên gia cảnh báo: Đừng để nỗi lo con biếng ăn biến bữa cơm thành "cuộc chiến"

Áp lực vô hình quanh bữa ăn của trẻ 

Sau một ngày dài làm việc thay vì được thảnh thơi dùng bữa cùng gia đình, nhiều bậc cha mẹ lại bước vào “ca làm thứ hai” trên bàn ăn. Để con ăn được vài thìa cơm, họ phải tìm đủ mọi cách như bế rong khắp nhà, bật tivi, đưa điện thoại, dỗ dành, năn nỉ, thậm chí quát mắng hoặc dọa nạt. Có gia đình còn phải cho con ăn trước giờ cơm của cả nhà một đến hai tiếng, bởi chỉ khi “hoàn thành nhiệm vụ”, cha mẹ mới có thể ngồi xuống ăn một bữa cơm trọn vẹn.

Áp lực ấy không chỉ đè nặng lên người lớn. Với nhiều đứa trẻ, giờ ăn cũng dần trở thành nỗi ám ảnh. Có em vui vẻ chạy nhảy cả ngày nhưng chỉ cần nhìn thấy bát cơm là lập tức quay mặt đi, né tránh hoặc bật khóc. Thay vì cảm giác ngon miệng và thư giãn, bữa ăn lại gắn với những lời thúc giục, trách mắng và sự căng thẳng. 

"Con biết mẹ thương con, nhưng có lúc con không đói. Mẹ bảo phải ăn hết bát mới được đứng dậy nên con sợ đến giờ ăn", bé Diệu Anh (6 tuổi, Hà Nội) chia sẻ.

Là mẹ của hai bé Diệu Anh (6 tuổi) và Anh Tuấn (4 tuổi), chị Lan Anh (32 tuổi, Hà Nội) cho biết, một trong những nỗi lo lớn nhất trong hành trình nuôi con chính là chuyện ăn uống. 

Theo chị Lan Anh, mỗi đứa trẻ có một khả năng ăn uống khác nhau. Có bé hợp tác trong bữa ăn, nhưng cũng có bé biếng ăn, kén ăn khiến việc cho ăn trở thành một thử thách mỗi ngày. Hai con của chị đều thuộc nhóm thứ hai, có những bữa cơm chỉ để hai chị em ăn xong cũng mất hơn một tiếng đồng hồ.

“Khi con còn bé khoảng 2-3 tuổi có lần mình vừa dỗ, vừa bế con đi khắp nhà. Đến khi con ăn xong thì cả hai mẹ con đều mệt. Có lúc mình mất bình tĩnh, quát con rồi lại thấy hối hận”, chị Lan Anh tâm sự.

Điều khiến chị Lan Anh trăn trở không chỉ là việc các con ăn ít, mà còn là áp lực vô hình từ những lời nhận xét của người thân, bạn bè hay sự so sánh con với những đứa trẻ cùng trang lứa có vóc dáng cao lớn hơn. 

“Đi đâu cũng có người hỏi sao cháu gầy thế, rồi góp ý phải ép con ăn nhiều hơn. Có thời điểm mình tự trách bản thân, nghĩ rằng mình chưa biết cách chăm con”, chị Lan Anh bộc bạch.

Theo chuyên gia tâm lý Hồng Hương, tình trạng cha mẹ gặp áp lực trong chuyện ăn uống của con cái xuất phát từ sự cộng hưởng giữa những tác động ngoại cảnh và tâm lý tự phán xét. Cụ thể, các bậc phụ huynh thường xuyên phải hứng chịu sự đánh giá, chê bai hoặc so sánh từ những người xung quanh như ông bà hay hàng xóm về vẻ ngoài còi cọc của con, khiến họ dễ rơi vào trạng thái hoang mang và lo lắng. 

Từ những tác động này, cha mẹ nảy sinh tâm lý sợ bị đánh giá qua hành vi nuôi con, dẫn đến một sai lầm cốt lõi là gắn liền giá trị bản thân vào đứa trẻ. Họ có xu hướng quy chụp việc con ăn ngoan hay bụ bẫm chính là thước đo cho sự thành công của mình trong vai trò làm cha, làm mẹ. Hệ quả là phụ huynh liên tục tự dằn vặt bằng câu hỏi “mình đã làm cha mẹ tốt chưa?”, tự phán xét, đổ lỗi cho bản thân và vô tình biến gánh nặng tâm lý khổng lồ đó thành sự mất bình tĩnh, trút ngược lại sự căng thẳng lên chính đứa trẻ trong mỗi bữa ăn. 

Gỡ bỏ áp lực để bữa cơm trở lại là niềm vui

Nếu với gia đình chị Lan Anh, chuyện ăn uống của con từng là áp lực kéo dài và khiến những bữa cơm trở thành “cuộc chiến” mỗi ngày, thì chị Mai Hường (31 tuổi, Hà Nội) lại có một hành trình khác sau nhiều năm vật lộn với tình trạng biếng ăn của con.

Nhà chị Hường có hai bé, năm nay lần lượt 7 tuổi và 5 tuổi. Trước khi sinh bé thứ hai, chị từng trải qua quãng thời gian đầy căng thẳng với con đầu lòng. Mỗi bữa ăn có thể kéo dài hàng tiếng khi bé liên tục ngậm thức ăn trong miệng, không chịu nuốt.

“Thời điểm đó tôi luôn nghĩ rằng con phải ăn nhiều thì mới tốt. Mỗi lần nhìn con ăn ít, tôi lại lo lắng và tìm cách ép con ăn thêm. Tuy nhiên, càng ép thì con càng sợ bữa ăn”, chị Hường nhớ lại.

Lo lắng trước tình trạng của con, chị quyết định đưa bé đi khám dinh dưỡng. Sau khi được các bác sĩ tư vấn, chị nhận ra rằng ăn nhiều chưa chắc đồng nghĩa với khỏe mạnh. Ngược lại, việc liên tục thúc ép hay ép buộc có thể khiến trẻ căng thẳng, sợ hãi và ngày càng né tránh chuyện ăn uống.

Từ đó, gia đình chị bắt đầu thay đổi cách tiếp cận thử nhiều phương pháp khác nhau. Thay vì đặt mục tiêu con phải ăn hết khẩu phần, chị tập trung xây dựng không khí thoải mái trong bữa ăn. Các con được lựa chọn giữa một số món ăn phù hợp, được tham gia chuẩn bị bữa cơm hoặc cùng mẹ trang trí món ăn theo sở thích.

“Ban đầu tôi rất sốt ruột vì con vẫn ăn ít. Nhưng khi ngừng gây áp lực, con dần chủ động ngồi vào bàn ăn, không còn khóc hay né tránh như trước. Tôi nhận ra điều cần thay đổi đầu tiên không phải là con, mà là chính cách nhìn của mình về chuyện ăn uống”, chị Hường chia sẻ.

Hiện nay, chị Hường vẫn áp dụng phương pháp này với bé thứ hai. Dù con có phần nhỏ nhắn hơn một số bạn cùng trang lứa, nhưng việc thăm khám dinh dưỡng định kỳ giúp chị yên tâm hơn về tình trạng sức khỏe của con.

“Nhiều người khuyên tôi nên cho cháu ăn nhiều hơn. Nhưng tôi hiểu tình trạng của con mình, vì vậy mà tôi không còn quá áp lực trước những lời nhận xét như 'sao cháu còi thế'. Điều quan trọng nhất với tôi bây giờ là con khỏe mạnh, vui vẻ và không còn sợ hãi mỗi khi đến giờ ăn”, chị Hường nói.

Theo UNICEF, cách trẻ được cho ăn cũng quan trọng không kém việc trẻ ăn gì. Trẻ cần được khuyến khích ăn trong môi trường tích cực, được tôn trọng cảm giác đói và no, thay vì bị ép buộc hoặc tạo áp lực trong bữa ăn. Đây là nguyên tắc của phương pháp “nuôi dưỡng đáp ứng” (responsive feeding), hiện được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và UNICEF khuyến nghị.

Nhiều nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, việc ép trẻ ăn, bắt ăn hết khẩu phần, dùng thức ăn để thưởng hoặc phạt hay liên tục thúc giục có thể khiến trẻ phản kháng mạnh hơn, giảm khả năng nhận biết cảm giác đói - no tự nhiên và hình thành mối quan hệ tiêu cực với việc ăn uống.

Cũng theo chuyên gia tâm lý Hồng Hương, thước đo sức khỏe của một đứa trẻ không chỉ nằm ở lượng thức ăn nạp vào hay ngoại hình bụ bẫm. Thay vì tự suy đoán và nhồi nhét con cái, phụ huynh nên tìm đến các bác sĩ dinh dưỡng để được đánh giá chính xác nguyên nhân.

“Khi phải dùng bữa trong trạng thái căng thẳng, cơ thể trẻ sẽ tiết ra hormone stress, triệt tiêu cảm giác ngon miệng và cản trở quá trình dung nạp thức ăn. Nếu tình trạng này kéo dài, các em dễ nảy sinh tâm lý chống đối, thậm chí để lại những vết hằn cảm xúc tiêu cực trong tương lai”, chuyên gia tâm lý nhấn mạnh.

Dưới góc độ y khoa, PGS.TS.BS Nguyễn Quang Dũng - Trưởng Bộ môn Dinh dưỡng và An toàn thực phẩm, Viện Đào tạo Y học Dự phòng và Y tế công cộng (Đại học Y Hà Nội) cảnh báo thêm về những hệ lụy thể chất khi phụ huynh tạo áp lực trên bàn ăn. Về mặt sinh lý, việc ép trẻ nạp lượng đạm và chất béo vượt quá ngưỡng xử lý của các enzyme đường ruột sẽ khiến hệ tiêu hóa quá tải. Hậu quả là cơ thể phản ứng ngược bằng cách giảm hấp thu, gây rối loạn tiêu hóa và đi ngoài phân sống, đồng thời làm thui chột khả năng tự điều chỉnh nhu cầu năng lượng tự nhiên ở trẻ.

Nhằm khắc phục triệt để nghịch lý này, PGS.TS.BS Nguyễn Quang Dũng nhấn mạnh: "Cha mẹ tuyệt đối không thỏa hiệp với các thói quen xấu như bế rong hay dùng thiết bị điện tử để dụ dỗ con. Quan trọng hơn, gia đình và nhà trường cần có sự đồng thuận trong phương pháp giáo dục: Kiên quyết nói không với bạo lực bàn ăn, đồng thời trao quyền tự lập cho trẻ bằng thói quen tự xúc và ngồi ngay ngắn khi dùng bữa".

Bữa cơm gia đình không chỉ là nơi cung cấp dinh dưỡng mà còn là không gian để trẻ cảm nhận sự yêu thương và kết nối với các thành viên trong gia đình. Khi áp lực về cân nặng hay mỗi thìa cơm được gỡ bỏ, cả cha mẹ và con cái đều có cơ hội tận hưởng bữa ăn đúng với ý nghĩa vốn có, một khoảng thời gian bình yên sau một ngày dài, thay vì một “cuộc chiến” mà không ai mong muốn.

Có thể điều trẻ cần trong mỗi bữa cơm không phải thêm một thìa thức ăn, mà là thêm một chút kiên nhẫn từ người lớn. Khi áp lực được gỡ bỏ, trẻ sẽ có cơ hội học cách lắng nghe cảm giác đói, no của chính mình, còn bữa cơm gia đình mới thực sự trở thành khoảng thời gian gắn kết như vốn có./.