Ghi chép: Nửa đêm canh con ngủ

Bí mật bất ngờ của con

Anh Tuấn là người bạn làm cùng với tôi. Buổi sáng cuối tuần này, trong quán cà phê quen, anh xuất hiện với vẻ mặt mệt mỏi, đôi mắt thâm quầng. Nhấp ngụm cà phê, anh kể về những đêm gần như mất ngủ vì cậu con trai.

Từ lớp 1 đến đầu năm lớp 7, cậu bé vốn ngoan, hiền, học hành khá ổn. Gia đình anh cũng thuộc số ít những gia đình đến thời điểm đó vẫn chưa cho con sử dụng điện thoại riêng.

Thế nhưng, giữa năm lớp 7, giáo viên chủ nhiệm liên tục phản ánh cậu bé lên lớp ngủ gật, kết quả học tập sa sút. Có hôm đang trong cuộc họp, anh Tuấn nhận được điện thoại của giáo viên: không thấy con vào lớp, dù buổi sáng vợ anh đã đưa con đến trường.

Anh vội lên trường tìm hiểu. Hóa ra, cậu bé vào nhà vệ sinh rồi ngủ ở đó để tránh bị phát hiện. Không lâu sau, con anh xuất hiện những biểu hiện bất thường như nháy mắt liên tục, cơ vùng miệng có những cử động khó kiểm soát. Lo lắng, vợ chồng anh đưa con đi khám.

Theo lời anh Tuấn, bác sĩ cho rằng tình trạng của con có liên quan đến việc sử dụng thiết bị điện tử và thức khuya. Điều khiến anh băn khoăn là gia đình gần như không cho con dùng điện thoại. Một tuần, con chỉ được xem tivi vào cuối tuần hoặc sau khi đã hoàn thành việc học. Vậy cậu bé đã sử dụng thiết bị từ khi nào?

Câu trả lời chỉ xuất hiện sau một đêm. Khoảng 2 giờ sáng, anh Tuấn tỉnh giấc và sang phòng con. Dưới ánh sáng từ màn hình, anh phát hiện cậu bé đang chăm chú sử dụng điện thoại.

Khi hỏi chuyện, vợ chồng anh mới biết con đã dùng tiền ông bà, người thân cho để âm thầm mua điện thoại. Ban ngày, cậu bé vẫn sinh hoạt bình thường như không có chuyện gì xảy ra. Nhưng khi cả nhà đi ngủ, em lại thức dậy xem phim, chơi game...

Từ đó, anh chị thu điện thoại. Nhưng chiếc điện thoại vừa được cất đi thì chiếc máy tính xách tay của anh Tuấn lại "biến mất". Một đêm khác, anh sang phòng con và phát hiện cậu bé đang dùng chính chiếc máy tính ấy để chơi game. Tất cả thiết bị điện tử trong nhà được vợ chồng anh cất đi.

Nhưng câu chuyện vẫn chưa kết thúc. Một đêm, anh lại bước vào phòng con và phát hiện cậu bé nằm đọc truyện trong bóng tối.

"Giờ vợ chồng tôi chẳng biết phải làm sao. Đêm nào cũng phải tỉnh giấc, đi xem con đã ngủ chưa", anh nói.

Không chỉ là chuyện một chiếc điện thoại

Câu chuyện của anh Tuấn không phải trường hợp duy nhất tôi từng nghe. Chị Thu, một người hàng xóm của tôi, cũng từng trải qua những ngày tháng tương tự với cậu con trai nay chuẩn bị vào lớp 9.

Giữa năm lớp 8, vợ chồng chị bất ngờ phát hiện con thường xuyên thức khuya sử dụng điện thoại. Khi tìm hiểu lịch sử sử dụng thiết bị, anh chị phát hiện con đã tiếp xúc với nhiều nội dung không phù hợp với lứa tuổi.

Điều khiến cha mẹ sốc không chỉ là việc con thức đêm mà còn là việc cậu bé đã âm thầm tiếp cận những nội dung mà trước đó gia đình gần như không biết gì.

Từ đó, vợ chồng chị Thu bắt đầu tăng cường kiểm soát việc sử dụng thiết bị, thường xuyên kiểm tra thời gian con lên mạng và cố gắng tìm hiểu xem con đang tiếp xúc với những gì trên không gian số.

Những câu chuyện như vậy đặt ra một câu hỏi không dễ trả lời: Khi con bước vào thế giới số, cha mẹ thực sự hiểu con đang sống ở đó như thế nào?

Thế giới mà cha mẹ không nhìn thấy

Tại một buổi trò chuyện, khi nghe anh Tuấn kể về con, chủ của một phòng khám - bác sĩ tâm lý Phạm Văn Hùng cho biết ông từng tiếp nhận nhiều trường hợp trẻ có biểu hiện rối loạn giấc ngủ, giảm tập trung, học tập sa sút hoặc thay đổi hành vi liên quan đến việc sử dụng thiết bị điện tử quá mức.

Một trường hợp gần đây khiến ông đặc biệt lưu ý là một bé gái học lớp 7. Theo lời kể của bác sĩ, em thường thức khuya để tham gia các cuộc trò chuyện trực tuyến với người lạ.

Ban đầu, em cho rằng đó chỉ là một cách trò chuyện và kiếm thêm tiền. Nhưng càng tham gia, em càng dành nhiều thời gian trên nền tảng này, thậm chí thức đến 3-4 giờ sáng.

Hậu quả dễ nhận thấy nhất là em mất ngủ kéo dài, ban ngày mệt mỏi, khó tập trung và thường xuyên ngủ gật trên lớp.

Điều đáng lo hơn là trong quá trình sử dụng mạng, trẻ có thể bị dẫn dắt đến những nội dung không phù hợp, thậm chí bị yêu cầu cung cấp hình ảnh riêng tư hoặc thực hiện những hành vi vượt quá giới hạn an toàn.

Theo bác sĩ Hùng, một số trẻ biết đến những nền tảng, nhóm trò chuyện hoặc nội dung này thông qua chính bạn bè đồng trang lứa. Điều đó cho thấy, với trẻ em hiện nay, không gian mạng không còn là một "thế giới bên ngoài" mà người lớn có thể đóng cửa lại là xong.

Một chiếc điện thoại có thể mở ra cả một thế giới mà cha mẹ không nhìn thấy. Ở đó có kiến thức, giải trí, những người bạn mới; nhưng cũng có nội dung độc hại, thông tin sai lệch, hành vi dụ dỗ, lừa đảo và những nguy cơ mà trẻ chưa đủ kinh nghiệm để nhận diện.

Cha mẹ cũng phải "lớn lên" cùng con

Tôi từng nghĩ, với những đứa trẻ còn nhỏ, cha mẹ chỉ cần quản lý thời gian học, giờ ngủ, những người bạn mà con gặp mỗi ngày. Nhưng rồi những câu chuyện như của anh Tuấn khiến tôi nhận ra: cha mẹ hôm nay còn phải học cách đồng hành với con trong một thế giới mà chính mình không lớn lên cùng.

Tuổi thơ của thế hệ cha mẹ chúng ta không có mạng xã hội, không có những chiếc điện thoại thông minh và cũng không có thuật toán liên tục đề xuất những nội dung mới chỉ sau một lần trẻ tò mò tìm kiếm.

Còn trẻ em hôm nay lớn lên cùng công nghệ

Điều đáng lo không phải là công nghệ tồn tại, mà là trẻ có thể bước vào thế giới ấy trước khi đủ khả năng tự bảo vệ mình. Vì thế, thay vì chỉ hỏi "Con dùng điện thoại bao lâu?", có lẽ cha mẹ cần hỏi thêm: "Con đang làm gì trên điện thoại?", "Con đang nói chuyện với ai?", "Con đang xem những gì?" và "Điều gì khiến con muốn thức đến tận khuya để tiếp tục ở trên mạng?"

Bởi đôi khi, điều cha mẹ nhìn thấy chỉ là một đứa trẻ ngủ gật trên lớp. Phía sau đó có thể là một đêm thức trắng. Phía sau một đêm thức trắng có thể là một chiếc điện thoại được giấu kín. Và phía sau chiếc điện thoại ấy có thể là cả một thế giới mà cha mẹ chưa từng biết con đang bước vào.

Đừng nghĩ rằng "trẻ con biết gì đâu".

Trẻ tò mò. Trẻ muốn được công nhận. Trẻ muốn khám phá. Và trẻ rất dễ tin vào những điều được bạn bè nói rằng: "Ai cũng làm vậy". Vì thế, có những thay đổi ở trẻ mà người lớn dễ quy về tuổi dậy thì, sự bướng bỉnh hay ham chơi, nhưng đôi khi lại bắt nguồn từ những tác động mà cha mẹ chưa nhìn thấy.

Không thể chỉ giao việc bảo vệ trẻ cho cha mẹ

Ở góc độ phụ huynh, tôi vẫn đặt câu hỏi: Nếu một đứa trẻ có thể dễ dàng tiếp cận những nội dung độc hại, vậy trách nhiệm thuộc về ai?

Cha mẹ chắc chắn có trách nhiệm. Nhưng cha mẹ không thể là "bộ lọc" duy nhất cho hàng triệu nội dung xuất hiện mỗi ngày trên không gian mạng.

Các nền tảng công nghệ cũng phải chịu trách nhiệm trong việc xây dựng môi trường an toàn hơn cho trẻ em, từ thiết kế sản phẩm, cơ chế xác minh độ tuổi, kiểm soát nội dung đến việc phát hiện và ngăn chặn những hành vi lợi dụng trẻ em.

Ở nhiều nơi trên thế giới, trách nhiệm của các nền tảng đang ngày càng được đặt dưới những yêu cầu pháp lý chặt chẽ hơn. Quan điểm chung là khi một nền tảng có sức ảnh hưởng lớn đến xã hội, trách nhiệm của doanh nghiệp không thể chỉ dừng ở việc đưa ra các bộ quy tắc cộng đồng.

Một môi trường số an toàn không thể tự nhiên mà có

Nó cần luật pháp đủ mạnh, nền tảng công nghệ đủ trách nhiệm, nhà trường đủ quan tâm và quan trọng nhất là cha mẹ đủ hiểu thế giới mà con mình đang sống.

Có người từng nói, khi một đứa trẻ chào đời thì một người cha và một người mẹ cũng được sinh ra. Tôi nghĩ điều đó đúng. Nhưng có lẽ vẫn còn thiếu một vế: Khi con lớn lên, cha mẹ cũng phải lớn lên cùng con.

Đứa trẻ lớn lên để bước về phía tương lai. Và tương lai của những đứa trẻ hôm nay là một thế giới số. Cha mẹ không thể ngăn con bước vào thế giới ấy. Nhưng có thể học cách bước vào cùng con, để biết con đang nhìn thấy gì, đang gặp ai, đang vui hay tổn thương vì điều gì.

Để đến một đêm nào đó, thay vì phải lặng lẽ mở cửa phòng con lúc 1 giờ sáng chỉ để xem con đã ngủ chưa, cha mẹ có thể yên tâm rằng con mình biết cách tự bảo vệ mình trong thế giới rộng lớn phía sau màn hình.