Nhà văn Hoàng Anh Tú: Gia đình là nền tảng để trẻ vững vàng bước vào thế giới số

PV: Thưa anh Hoàng Anh Tú, từ một "Anh Chánh Văn" lắng nghe tâm sự của nhiều thế hệ học trò đến một ông bố ba con trong kỷ nguyên số, anh thấy nỗi lo lớn nhất của các bậc phụ huynh hiện nay khi đối diện với chiếc màn hình thông minh của con là gì? Nó khác thế nào so với những lo lắng của cha mẹ ở các thế hệ trước? 

Nhà văn Hoàng Anh Tú: Nếu như trước đây, nỗi lo của các thế hệ cha mẹ chúng ta thường gắn với những hiểm nguy hữu hình như con trượt chân xuống ao hồ, bị bạn bè xấu lôi kéo hay đi học về quá muộn trên những con đường tối nguy hiểm, thì ngày nay, điều khiến nhiều phụ huynh trăn trở lại nằm trong một vật dụng nhỏ gọn, vừa vặn trong lòng bàn tay: chiếc điện thoại thông minh.

Đó là nỗi lo về sự mất kết nối diễn ra trong im lặng. Một đứa trẻ vẫn ở trong căn phòng quen thuộc, sau cánh cửa khép kín, tưởng chừng rất an toàn nhưng lại đang chìm vào một thế giới số mà cha mẹ gần như không thể quan sát hay thấu hiểu. Chiếc màn hình mở ra vô vàn cơ hội học tập, khám phá và kết nối, nhưng đồng thời cũng có thể trở thành nơi cuốn đi thời gian, sự tập trung và cả những giá trị hồn nhiên của tuổi thơ.

Trước kia, những mối nguy thường hiện hữu với hình hài, địa điểm và con người cụ thể, thì ngày nay, các rủi ro trên không gian mạng lại trở nên vô hình hơn rất nhiều. Những nội dung độc hại, hành vi bắt nạt trực tuyến hay các đối tượng xấu có thể len lỏi vào cuộc sống của trẻ chỉ qua một chiếc màn hình. Điều khiến nhiều bậc phụ huynh bất an nhất không chỉ là sự tồn tại của những nguy cơ ấy, mà còn bởi họ khó có thể nhận biết, kiểm soát hay kịp thời bảo vệ con trước những tác động đang diễn ra mỗi ngày trong thế giới số.

PV: Trước đây, anh từng nhiều lần nhấn mạnh vai trò của sự hiện diện và kết nối giữa cha mẹ với con cái. Trong thực tế, không ít cha mẹ cũng đang dành rất nhiều thời gian cho điện thoại và mạng xã hội để giải trí. Theo anh, điều này ảnh hưởng như thế nào đến thói quen sử dụng công nghệ của trẻ?

Nhà văn Hoàng Anh Tú: Trẻ em không lớn lên bằng những lời răn dạy, mà lớn lên từ những gì chúng nhìn thấy mỗi ngày. Bởi vậy, sẽ rất khó để một đứa trẻ chấp nhận lời nhắc: "Con cất ngay điện thoại đi!" nếu ngay trước mắt, cha mẹ vẫn liên tục dán mắt vào Facebook, TikTok hay những màn hình khác. Trong tâm lý học, trẻ có xu hướng học hỏi thông qua quan sát và bắt chước. Điều chúng tiếp nhận mạnh mẽ nhất không phải là lời khuyên, mà là cách người lớn hành xử.

Khi một ngày làm việc kết thúc, nếu hình ảnh quen thuộc của cha mẹ là cầm điện thoại để giải trí, lướt mạng hay xả stress, thì vô hình trung, người lớn đang gửi đến con một thông điệp rất rõ ràng: màn hình là nơi giúp giải tỏa căng thẳng và mang lại niềm vui. Thông điệp ấy có sức nặng hơn bất kỳ bài học đạo đức nào.

Một tấm gương chưa đủ sáng thì khó có thể soi chiếu cho người khác. Cũng như việc nếu cha mẹ chỉ hiện diện về mặt thể chất nhưng lại vắng mặt trong sự kết nối cảm xúc, đứa trẻ sẽ dần cảm thấy cô đơn ngay trong chính ngôi nhà của mình. Khoảng cách ấy không được tạo nên bởi không gian, mà bởi sự thiếu lắng nghe, thiếu trò chuyện và thiếu những tương tác thực sự giữa các thành viên trong gia đình.

Khi nhu cầu được quan tâm và sẻ chia không được đáp ứng, trẻ sẽ có xu hướng tìm kiếm sự bù đắp ở không gian mạng. Mạng xã hội, từ một công cụ kết nối, dễ trở thành "chiếc phao" để các em tìm kiếm sự đồng cảm, sự công nhận hay cảm giác thuộc về. Đó cũng là lúc những rủi ro trên môi trường số có cơ hội len lỏi và tác động đến quá trình phát triển của trẻ.

PV: Nhiều phụ huynh cho rằng kiểm tra điện thoại, tin nhắn hay tài khoản mạng xã hội của con là cách để bảo vệ con khỏi rủi ro trên môi trường mạng. Nhưng theo anh, việc kiểm soát quá mức có thể khiến trẻ mất niềm tin, giấu giếm nhiều hơn và dần tạo ra khoảng cách trong gia đình hay không?

Nhà văn Hoàng Anh Tú: Tôi rất thấu hiểu nỗi lo của các bậc cha mẹ. Phần lớn những lần cha mẹ muốn kiểm tra điện thoại hay tin nhắn của con đều xuất phát từ tình yêu thương và mong muốn bảo vệ. Chúng ta lo con bị lừa đảo, bị bắt nạt trên mạng, vướng vào các mối quan hệ không lành mạnh hay đối mặt với những nguy cơ mà chính các em chưa đủ khả năng nhận diện.

Tuy nhiên, giữa bảo vệ và kiểm soát luôn tồn tại một ranh giới rất mong manh. Điều đáng suy ngẫm là sự kiểm soát hiếm khi tạo ra cảm giác an toàn thực sự. Ngược lại, nó thường khiến trẻ học cách che giấu nhiều hơn để bảo vệ không gian riêng của mình.

Khi cha mẹ lặng lẽ mở điện thoại của con, có thể chúng ta sẽ đọc được vài dòng tin nhắn hay biết thêm một vài câu chuyện. Nhưng đổi lại, điều có nguy cơ mất đi lại là nền tảng quan trọng nhất của mọi mối quan hệ gia đình: sự tin tưởng. Một khi cảm thấy quyền riêng tư bị xâm phạm, đứa trẻ dễ nảy sinh cảm giác mình không được tôn trọng, không được lắng nghe và không được tin tưởng.

Trong thời đại số, trẻ em cũng có rất nhiều cách để "qua mặt" sự kiểm soát của người lớn. Nếu cha mẹ biết mật khẩu của một tài khoản, các em có thể lập tài khoản khác; nếu bị theo dõi trên một nền tảng, các em sẽ chuyển sang những ứng dụng mà cha mẹ không biết hoặc không sử dụng. Khi đó, điều cha mẹ nhìn thấy chỉ là bề nổi, còn khoảng cách giữa hai thế hệ lại ngày càng xa hơn.

Vì thế, thay vì tìm cách mở cánh cửa bằng sự giám sát hay ép buộc, điều gia đình cần xây dựng là một môi trường đủ an toàn để con sẵn sàng chủ động “mở cửa”. Bởi một cuộc trò chuyện được bắt đầu bằng sự tôn trọng luôn có giá trị hơn rất nhiều so với những thông tin có được từ việc lén kiểm tra điện thoại. Khi cha mẹ biết gõ cửa và kiên nhẫn chờ con mời vào, cánh cửa của sự tin tưởng mới thực sự được mở ra.

PV: Theo anh, làm thế nào để gia đình thiết lập được một “vùng xanh an toàn” mà không biến việc bảo vệ con thành việc vô tình khiến con cảm thấy bị kiểm soát?

Nhà văn Hoàng Anh Tú: Việc nuôi dạy con trong thời đại số luôn đặt cha mẹ trước một bài toán khó. Nếu cấm đoán tuyệt đối, trẻ có thể bị tách khỏi môi trường giao tiếp của bạn bè, thiếu những kỹ năng số cần thiết và dần trở nên lạc lõng. Ngược lại, nếu buông lỏng hoàn toàn, các em lại dễ bị cuốn vào những nội dung độc hại hoặc hình thành thói quen lệ thuộc vào thiết bị điện tử.

Điều đáng nói là nhiều quyết định của cha mẹ lại được đưa ra theo cảm xúc nhất thời. Khi tức giận, điện thoại bị tịch thu như một hình phạt. Nhưng đến lúc bận rộn hay kiệt sức sau một ngày dài, chính chiếc điện thoại hoặc máy tính bảng lại trở thành "người giữ trẻ" bất đắc dĩ để con ngồi yên. Cách ứng xử thiếu nhất quán ấy không chỉ khiến trẻ khó hiểu về các giới hạn, mà còn làm giảm hiệu quả của mọi nguyên tắc mà gia đình muốn xây dựng.

Muốn tạo ra một "vùng xanh an toàn" cho con trong môi trường số, cha mẹ cần thay đổi vai trò của mình: từ người giám sát, kiểm soát sang người đồng hành và định hướng. Bởi sự an toàn bền vững không được tạo nên từ những hàng rào cấm đoán, mà từ khả năng giúp trẻ hiểu, tự nhận thức và biết chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình.

Điều đó bắt đầu bằng những thỏa thuận thay vì mệnh lệnh. Thay vì áp đặt: "Mỗi ngày con chỉ được dùng điện thoại một giờ", cha mẹ có thể cùng con ngồi lại và đặt câu hỏi: "Theo con, một ngày nên sử dụng điện thoại bao lâu để vẫn đảm bảo sức khỏe, việc học và thời gian nghỉ ngơi?". Khi được tham gia vào quá trình xây dựng quy tắc, trẻ sẽ cảm thấy ý kiến của mình được tôn trọng, đồng thời có xu hướng tự giác thực hiện những điều chính mình đã thống nhất hơn là miễn cưỡng tuân theo các quy định áp đặt từ người lớn. Đây cũng là cách để biến kỷ luật thành sự đồng thuận, thay vì biến những giới hạn thành nguyên nhân của xung đột trong gia đình.

PV: Khi không gian mạng mở ra quá nhiều luồng tư tưởng, giá trị sống khác nhau, vai trò “định vị bản sắc” của gia đình cần được thực hiện như thế nào để một đứa trẻ dù lướt mạng cả ngày vẫn biết đâu là những giá trị đạo đức cốt lõi, là lòng nhân ái và sự tử tế ngoài đời thực?

Nhà văn Hoàng Anh Tú: Định vị bản sắc cho một đứa trẻ không bắt đầu từ những bài giảng đạo đức hay những lời nhắc nhở quen thuộc như: "Con phải sống tử tế", "Con phải biết yêu thương mọi người". Những giá trị ấy chỉ thực sự bền vững khi được nuôi dưỡng bằng trải nghiệm hằng ngày, ngay trong chính môi trường gia đình.

Lòng nhân ái, sự tử tế hay tinh thần trách nhiệm không phải là những điều trẻ học thuộc, mà là những điều trẻ được chứng kiến và cảm nhận. Một đứa trẻ có thể nhìn thấy trên mạng xã hội đầy rẫy những lời miệt thị, công kích hay bạo lực ngôn từ. Nhưng khi bước ra khỏi màn hình, nếu các em được sống trong một gia đình nơi cha mẹ luôn nói chuyện với nhau bằng sự tôn trọng, ứng xử ôn hòa, biết quan tâm đến hàng xóm, sẵn sàng sẻ chia với những người gặp khó khăn, thì chính những hình ảnh đời thường ấy sẽ trở thành bài học sống động và có sức thuyết phục hơn bất kỳ lời khuyên nào.

Đó cũng là "hệ miễn dịch" quan trọng nhất giúp trẻ đứng vững trước những tác động tiêu cực của môi trường số. Khi một đứa trẻ có gốc rễ đủ sâu trong nền tảng giá trị của gia đình, các em sẽ có khả năng phân biệt đúng - sai, biết điều gì đáng để học hỏi và điều gì cần tránh xa. Giống như một cái cây có bộ rễ bám chắc vào mảnh đất màu mỡ, trẻ sẽ không dễ bị cuốn theo những trào lưu lệch lạc hay những cám dỗ nhất thời trên không gian mạng. Gia đình, vì thế, không chỉ là nơi nuôi dưỡng con người về thể chất, mà còn là điểm tựa hình thành bản lĩnh để trẻ bước vào thế giới số với sự tự tin và khả năng tự bảo vệ chính mình.

PV: Nhiều gia đình hiện nay gặp tình trạng "gần mặt cách lòng", bốn người ngồi chung một mâm cơm nhưng mỗi người nhìn vào một màn hình riêng. Vậy làm thế nào để chúng ta biến công nghệ thành công cụ kết nối gia đình chứ không phải là rào cản ngăn cách tình thân? 

Nhà văn Hoàng Anh Tú: Một bữa cơm gia đình mà mỗi người đều cúi xuống nhìn vào màn hình điện thoại thì rất khó có thể gọi đó là thời gian sum họp. Khi mỗi thành viên đều chìm trong thế giới riêng, chiếc bàn ăn chỉ còn là nơi bốn con người ngồi cạnh nhau về khoảng cách, nhưng lại xa nhau trong kết nối cảm xúc.

Thực tế, công nghệ không phải là nguyên nhân khiến các thành viên xa cách. Vấn đề nằm ở cách chúng ta sử dụng công nghệ. Thay vì coi điện thoại hay mạng xã hội là "đối thủ" cần loại bỏ, cha mẹ nên chủ động bước vào thế giới số của con. Hãy hỏi con đang chơi trò chơi gì, nhờ con hướng dẫn cách chơi, cùng xem những nhà sáng tạo nội dung mà con yêu thích rồi trò chuyện, trao đổi về điều hay, điều chưa phù hợp. Khi cha mẹ sẵn sàng tìm hiểu thay vì phán xét, khoảng cách thế hệ sẽ dần được thu hẹp và những cuộc đối thoại cũng trở nên cởi mở hơn.

Theo tôi, để xây dựng một môi trường số lành mạnh trong gia đình, điều quan trọng không phải là những quy định hà khắc, mà là các nguyên tắc rõ ràng, nhất quán và được mọi thành viên cùng thực hiện.

Thứ nhất, hãy thiết lập những "vùng không màn hình". Bàn ăn và phòng ngủ nên là hai không gian ưu tiên cho sự kết nối giữa các thành viên và sự nghỉ ngơi trọn vẹn. Bữa cơm là lúc để trò chuyện, lắng nghe nhau thay vì lướt mạng; còn trước giờ đi ngủ, việc tạm rời xa thiết bị điện tử cũng giúp cả người lớn lẫn trẻ em có chất lượng giấc ngủ tốt hơn.

Thứ hai, cần xây dựng kỷ luật về thời gian sử dụng thiết bị. Gia đình có thể thống nhất một "giờ giới nghiêm" đối với các thiết bị điện tử, chẳng hạn sau 22 giờ, điện thoại và máy tính bảng đều được đặt sạc ở không gian chung thay vì mang vào phòng ngủ. Quy tắc này không chỉ giúp hạn chế việc sử dụng thiết bị quá khuya mà còn tạo nên một nhịp sinh hoạt lành mạnh cho cả gia đình.

Thứ ba, mọi quy định chỉ có giá trị khi được áp dụng công bằng. Nếu con không được dùng điện thoại trong bữa ăn thì cha mẹ cũng cần tuân thủ điều tương tự. Nếu ai vi phạm, dù là người lớn hay trẻ nhỏ, đều phải thực hiện một hình thức "phạt" đã thống nhất, như rửa bát hay dọn dẹp nhà cửa. Chính sự nhất quán và công bằng sẽ tạo nên sự tôn trọng, thay vì cảm giác bị áp đặt.

Một đứa trẻ sẽ dễ chấp nhận những nguyên tắc khi thấy cha mẹ cũng sống theo những nguyên tắc đó. Bởi trong giáo dục gia đình, sức nặng của hành động luôn lớn hơn lời nói, và tấm gương của cha mẹ luôn là "bài học" có sức thuyết phục nhất.

PV: Từ những trải nghiệm của bản thân cũng như quá trình đồng hành cùng nhiều gia đình Việt Nam, anh muốn gửi gắm điều gì tới các bậc cha mẹ đang loay hoay trong việc nuôi dạy con giữa thời đại số hiện nay?

Nhà văn Hoàng Anh Tú: Làm cha mẹ trong thời đại số có lẽ là một trong những thử thách lớn nhất của nhiều gia đình hôm nay. Khó khăn không chỉ đến từ tốc độ phát triển của công nghệ, mà còn bởi cha mẹ đang phải đồng hành cùng con trong một thế giới mà chính mình cũng vẫn đang học cách thích nghi. Sẽ có lúc lo lắng, bối rối, thậm chí bất lực trước những vấn đề mới nảy sinh. 

Cũng sẽ có lúc vì quá yêu con mà nóng giận, áp đặt hoặc đưa ra những quyết định chưa thật sự đúng. Đó là điều không ít bậc phụ huynh từng trải qua và cũng không nên trở thành lý do để tự trách bản thân quá mức.

Điều quan trọng hơn cả không phải là cha mẹ biết nhiều công nghệ đến đâu, mà là con có coi cha mẹ là nơi an toàn để tìm về hay không.

Công nghệ sẽ tiếp tục phát triển. Hôm nay là 5G, ngày mai có thể là 6G, trí tuệ nhân tạo sẽ ngày càng thông minh và thế giới số sẽ còn thay đổi nhanh hơn nữa. Nhưng có những giá trị mà không một thuật toán nào có thể thay thế: một cái ôm đúng lúc, một ánh mắt lắng nghe, một cuộc trò chuyện chân thành giữa cha mẹ và con cái.

Bởi vậy, thay vì cố gắng trở thành chuyên gia công nghệ để kiểm soát mọi hoạt động của con trên không gian mạng, cha mẹ hãy trở thành người mà con tin tưởng nhất. Để mỗi khi gặp một nội dung độc hại, bị bắt nạt trên mạng, bị lừa dối hay đơn giản là đứng trước một lựa chọn khó khăn, điều đầu tiên con nghĩ đến không phải là che giấu, mà là tìm về để chia sẻ và nhờ cha mẹ giúp đỡ.

Suy cho cùng, "lá chắn" hiệu quả nhất để bảo vệ trẻ trong thế giới số không nằm ở những phần mềm giám sát hay các thiết bị hiện đại, mà nằm ở chất lượng của mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái. Khi một đứa trẻ lớn lên trong sự yêu thương, tin tưởng và được lắng nghe, các em sẽ có đủ bản lĩnh để bước vào môi trường số một cách an toàn và có trách nhiệm. Bởi tình yêu thương được nuôi dưỡng đúng cách luôn là "hệ điều hành" bền vững nhất, giúp trẻ không lạc lối giữa muôn vàn cám dỗ của thế giới màn hình.

Trân trọng cảm ơn anh vì những chia sẻ!