Giải bài toán dạy thêm: Đừng chỉ siết "ngọn", hãy thay đổi từ "lõi" lớp học  

LTS: Thông tư 29/2024/TT-BGDĐT được ban hành nhằm siết chặt hoạt động dạy thêm, học thêm, hướng tới môi trường giáo dục công bằng và lành mạnh hơn. Tuy nhiên, khi đi vào thực tiễn, chính sách này cũng làm nảy sinh nhiều băn khoăn từ phía giáo viên, học sinh và phụ huynh. Liệu việc kiểm soát có thực sự giảm áp lực học tập, hay vô tình tạo ra những gánh nặng cho học sinh và phụ huynh? Với tinh thần góp thêm những ý kiến tâm huyết với Bộ Giáo dục và Đào tạo, Tạp chí Trẻ em Việt Nam khởi đăng Chuyên đề “Thông tư 29: Kiểm soát dạy thêm hay tạo áp lực mới?” sẽ phân tích đa chiều, từ lớp học đến gia đình, để làm rõ những tác động đang diễn ra với trẻ em.

Bài 5: Giải bài toán dạy thêm: Đừng chỉ siết "ngọn", hãy thay đổi từ "lõi" lớp học  

***

Sau hơn 1 năm áp dụng Thông tư 29/2024/TT-BGDĐT, những quy định mang tính hành chính như cấm dạy thêm ở tiểu học, yêu cầu dạy thêm miễn phí trong trường hay không cho giáo viên dạy học sinh chính lớp mình đã tạo ra thay đổi rõ rệt, song cũng bộc lộ không ít bất cập. Đáng chú ý, gánh nặng đang dần chuyển sang phía phụ huynh khi nhu cầu học thêm không giảm, buộc nhiều gia đình phải tìm đến các trung tâm bên ngoài với mức phí cao hơn 2–3 lần, trong khi chất lượng lại khó kiểm soát.

Những phản ánh này cho thấy, chính sách nếu chỉ dừng ở việc “siết” mà chưa đồng bộ với cải cách chương trình và thi cử, sẽ khó giải quyết tận gốc bài toán dạy thêm, học thêm trong thực tế.

Giảm áp lực chương trình và thi cử là cần thiết

Theo ông Nguyễn Văn Lực, nguyên giáo viên Trường THCS Trịnh Phong (Diên Khánh, Khánh Hoà), để việc sửa đổi Thông tư 29/2024/TT-BGDĐT thực sự phát huy hiệu quả, không thể dừng ở những giải pháp mang tính phong trào mà cần một sự điều chỉnh đồng bộ từ gốc.

Trước hết, khi triển khai Thông tư, Bộ GD&ĐT cần rà soát lại chương trình và sách giáo khoa theo hướng đảm bảo tính khoa học, hiện đại và đặc biệt là phù hợp với năng lực tiếp thu của học sinh. Mỗi bài học, mỗi chủ đề cần được thiết kế với mục tiêu rõ ràng, vừa sức, giúp học sinh có thể nắm vững kiến thức ngay trong giờ học chính khóa mà không phụ thuộc vào học thêm.

Bên cạnh đó, việc kiểm tra, đánh giá cũng cần được đổi mới theo hướng chuyển từ ghi nhớ kiến thức sang đánh giá năng lực vận dụng vào thực tiễn. Khi đề thi không còn nặng tính đánh đố hay chạy theo điểm số hình thức, áp lực cạnh tranh sẽ được giảm bớt đáng kể.

Ở góc độ quản lý, ông Lực nhấn mạnh, quản lý không đồng nghĩa với cấm đoán, nhưng khi đã cho phép thì phải đi kèm cơ chế giám sát chặt chẽ, thực chất. Việc kiểm tra, thanh tra cần được thực hiện nghiêm túc, tránh tình trạng làm qua loa, hình thức hay “đánh trống bỏ dùi”.

Đồng quan điểm, thầy Trần Mạnh Tùng, giáo viên dạy Toán tại Hà Nội cho rằng, để đưa hoạt động dạy thêm, học thêm vào quỹ đạo tích cực, cần hướng tới việc nâng cao năng lực tự học, tự nghiên cứu của học sinh, thay vì để học thêm trở thành nhu cầu phổ biến như hiện nay. Cùng với đó, việc thay đổi nhận thức của phụ huynh và học sinh về học thêm đóng vai trò quan trọng.

Theo đó, cần tăng cường tuyên truyền, hướng dẫn để người học hiểu rõ khi nào thực sự cần học thêm, học nội dung gì và học như thế nào cho hiệu quả. Đồng thời, giảm áp lực thi cử và tiếp tục đầu tư mở rộng trường, lớp nhằm đảm bảo tốt hơn quyền lợi học tập của học sinh.

Lớp học phải là nơi học sinh tìm thấy "chính mình"

Trao đổi với PV Tạp chí Trẻ em Việt Nam, PGS.TS Trần Thành Nam, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục (Đại học Quốc gia Hà Nội) cho rằng, gốc rễ của bài toán dạy thêm không nằm ở việc “cấm” hay “siết”, mà ở chỗ lớp học chính khóa hiện nay chưa đủ sức giữ chân học sinh.

Theo ông, một chính sách dù mang mục tiêu nhân văn đến đâu nhưng nếu khi triển khai không làm giảm nhu cầu học thêm, thậm chí còn đẩy gánh nặng chi phí về phía phụ huynh, thì rõ ràng chưa đạt hiệu quả như kỳ vọng. Điều đó cho thấy, vấn đề không chỉ nằm ở quản lý, mà sâu xa hơn là chất lượng và trải nghiệm trong chính lớp học.

Ông Nam nhấn mạnh, khi người học cảm thấy hứng thú, nhận ra sự tiến bộ của bản thân, thì dù học nhiều giờ cũng không còn là gánh nặng. Ngược lại, nếu việc học diễn ra trong trạng thái bị ép buộc, thiếu động lực, thì dù thời lượng ít vẫn tạo áp lực. Vì vậy, thay vì chỉ tìm cách “giảm tải”, mục tiêu cốt lõi phải là nâng cao chất lượng dạy học, khơi dậy hứng thú và năng lực tự học của học sinh.

Từ đó, ông Nam khẳng định: Muốn giảm dạy thêm, trước hết lớp học chính phải đủ hấp dẫn và hiệu quả để học sinh không còn nhu cầu tìm đến lớp học ngoài. Điều này đòi hỏi chuyển mạnh sang dạy học cá nhân hóa, nơi mỗi học sinh được quan tâm theo năng lực riêng: Học sinh khá, giỏi được phát huy tối đa, trong khi học sinh yếu không bị bỏ lại phía sau.

Tuy nhiên, đây cũng chính là “nút thắt” lớn nhất hiện nay. Trong bối cảnh sĩ số lớp học đông, chương trình còn nặng, nếu không có cơ chế hỗ trợ cụ thể về nhân lực, thời gian và chế độ đãi ngộ, thì yêu cầu cá nhân hóa rất khó trở thành hiện thực. “Chúng ta phải có cơ chế đủ thỏa đáng để bù đắp công sức và tâm huyết của giáo viên. Nếu không, mọi yêu cầu đổi mới chỉ dừng ở khẩu hiệu”, ông Nam thẳng thắn.

Ở góc độ khác, ông Nguyễn Văn Lực cho rằng, để lớp học thực sự “giữ chân” học sinh, bản thân đội ngũ giáo viên cũng cần nhìn lại năng lực chuyên môn và phương pháp sư phạm. Khi việc dạy học chính khóa đã bảo đảm truyền đạt đầy đủ kiến thức cần thiết, học sinh sẽ không còn nhu cầu học thêm tràn lan, ngoại trừ một số trường hợp bồi dưỡng nâng cao hoặc các đối tượng đặc thù theo quy định của Thông tư 29/2024/TT-BGDĐT.

Quản lý minh bạch hoạt động dạy thêm thay vì cấm đoán cứng nhắc

Thay vì những mệnh lệnh cấm đoán cứng nhắc vốn đã bộc lộ nhiều bất cập, việc đưa hoạt động dạy thêm vào quỹ đạo quản lý minh bạch đang trở thành yêu cầu cấp thiết. Theo thầy Trần Mạnh Tùng, giải pháp tiên quyết phải bắt đầu từ việc làm tốt khâu đăng ký kinh doanh. Các cơ quan chức năng như Sở GD&ĐT, Sở Kế hoạch và Đầu tư cần công khai bộ tiêu chí, điều kiện cụ thể để xét duyệt hồ sơ một cách nghiêm túc.

Khi quy định đã rõ ràng, việc quản lý cần được phân cấp quyết liệt: Chính quyền địa phương giám sát địa bàn, ngành giáo dục kiểm soát chuyên môn, và đặc biệt là đề cao trách nhiệm của Hiệu trưởng khi để giáo viên đơn vị mình vi phạm. Sự tham gia giám sát của phụ huynh, truyền thông và xã hội lúc này sẽ đóng vai trò là "màng lọc" tự nhiên để đưa hoạt động này về đúng bản chất sư phạm.

Tuy nhiên, theo PGS. TS. Trần Thành Nam, mọi biện pháp hành chính sẽ chỉ là giải pháp phần ngọn nếu chúng ta không giải quyết được "nút thắt" về thu nhập. Để giáo viên thực sự tâm huyết với bục giảng chính khóa mà không phải bươn chải dạy thêm, chính sách tăng lương và cải thiện đời sống là yếu tố không thể tách rời. Thực tế chứng minh, càng siết bằng mệnh lệnh hành chính, các hình thức dạy thêm càng trở nên tinh vi và khó kiểm soát.

Do đó, thay vì cố gắng "vây bắt", ngành giáo dục cần tạo ra một hệ sinh thái đủ tin cậy thông qua việc nâng cao chất lượng dạy học và đổi mới phương pháp đánh giá theo Chương trình GDPT 2018. Chỉ khi phụ huynh thấy được giá trị thực chất từ nhà trường, tâm lý "phải học thêm mới yên tâm" mới có thể dần xóa bỏ.

Thông tư 29 dù mang theo những kỳ vọng tích cực, nhưng nếu chỉ dừng lại ở việc hợp thức hóa dạy thêm hay siết chặt quản lý bề nổi, chính sách này dễ rơi vào vết xe đổ của những hệ quả ngoài mong muốn. Một bước chuyển thực chất chỉ có thể bắt đầu khi chúng ta dám chạm vào "lõi" của vấn đề: Từ chất lượng tiết học chính khóa, thu nhập của giáo viên cho đến việc tái thiết niềm tin xã hội. Bởi sau cùng, đích đến của một nền giáo dục văn minh không phải là tìm mọi cách để kiểm soát dạy thêm, mà là kiến tạo một môi trường nơi học sinh học vì nhu cầu phát triển tự thân, chứ không phải học vì những nỗi lo sợ mơ hồ./.