TS. Vũ Thị Kim Hoa: Muốn bảo vệ trẻ em hiệu quả phải bắt đầu từ phát hiện sớm

Mặc dù công tác bảo vệ trẻ em đã đạt nhiều kết quả tích cực, hàng chục nghìn trẻ em tại Hà Nội vẫn đang đối mặt với nguy cơ bị bạo lực, xâm hại, bóc lột hoặc thiếu cơ hội tiếp cận các dịch vụ thiết yếu.

Chia sẻ với Tạp chí Trẻ em Việt Nam, TS. Vũ Thị Kim Hoa - Phó Chủ tịch Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam, Phó Giám đốc Ban Quản lý Dự án cho biết dự án “Hỗ trợ thực hiện các can thiệp hiệu quả để chăm sóc và bảo vệ một số nhóm trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt và trẻ em có nguy cơ rơi vào hoàn cảnh đặc biệt trên địa bàn thành phố Hà Nội” sẽ thay đổi cách tiếp cận từ "bị động ứng phó" sang "chủ động phát hiện và can thiệp sớm", lấy từng trẻ em làm trung tâm để xây dựng các giải pháp hỗ trợ toàn diện và bền vững.

Không để trẻ chỉ được phát hiện sau khi tổn thương đã xảy ra

PV: Mặc dù tỷ lệ trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt trên cả nước đã giảm đáng kể nhưng Hà Nội vẫn còn hơn 31.000 trẻ em thuộc nhóm hoàn cảnh đặc biệt và có nguy cơ. Theo TS. Vũ Thị Kim Hoa, đâu là nguyên nhân khiến những nhóm trẻ này vẫn đang phải đối mặt với nhiều rủi ro trong bối cảnh hiện nay?

TS. Vũ Thị Kim Hoa: Trong những năm qua, công tác chăm sóc, bảo vệ trẻ em nói chung và trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt nói riêng luôn nhận được sự quan tâm, chỉ đạo của Đảng, Quốc hội và Chính phủ. Các bộ, ngành, địa phương cùng nhiều tổ chức đã phối hợp chặt chẽ để triển khai các chính sách, chương trình hỗ trợ trẻ em.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy vẫn còn nhiều trẻ em cần được bảo vệ và hỗ trợ. Hiện nay, trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt chiếm khoảng 3,2% tổng số trẻ em cả nước. Riêng tại Hà Nội, tính đến giữa năm 2025 có 14.475 trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt và 16.870 trẻ em có nguy cơ rơi vào hoàn cảnh đặc biệt. Qua thực tiễn triển khai công tác bảo vệ trẻ em, chúng tôi nhận thấy nhóm trẻ này vẫn đang phải đối mặt với nhiều rủi ro, xuất phát từ ba nhóm nguyên nhân và rào cản cốt lõi sau đây:

Thứ nhất, tác động của quá trình đô thị hóa nhanh và dòng dịch chuyển lao động. Là đô thị đặc biệt với sức hút lớn về việc làm, Hà Nội tiếp nhận lượng lớn lao động nhập cư cùng con em họ, nhiều trẻ theo cha mẹ lên thành phố mưu sinh hoặc tự di cư để kiếm sống. 

Trong điều kiện thiếu kỹ năng sống, hạn chế hiểu biết pháp luật và không có sự giám sát đầy đủ của gia đình, các em dễ trở thành nạn nhân của bóc lột lao động, bạo lực, xâm hại tình dục, mua bán người, bỏ học hoặc vướng vào các tệ nạn xã hội. Bên cạnh đó, việc thiếu giấy tờ tùy thân cũng khiến nhiều trẻ gặp khó khăn trong tiếp cận các dịch vụ công thiết yếu như giáo dục, y tế và trợ giúp pháp lý.

Thứ hai, môi trường gia đình chưa thực sự an toàn với trẻ. Gia đình vốn được xem là "lá chắn" đầu tiên bảo vệ trẻ, nhưng đối với không ít trẻ em yếu thế, đây lại là mắt xích còn nhiều khoảng trống. Một bộ phận cha mẹ chưa được trang bị đầy đủ kiến thức, kỹ năng nuôi dạy con và kỹ năng bảo vệ trẻ trước các nguy cơ xâm hại, bóc lột. 

Bên cạnh đó, nhiều gia đình chịu áp lực kinh tế, đổ vỡ hôn nhân, bạo lực gia đình, hoặc cha mẹ vướng vào vòng lao lý, gặp các vấn đề tâm lý, dẫn đến việc thiếu điều kiện và khả năng chăm sóc, đồng hành, bảo vệ con một cách đầy đủ.

Thứ ba, hệ thống dịch vụ bảo vệ trẻ em vẫn còn những hạn chế trong đáp ứng nhu cầu của trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt và trẻ em có nguy cơ. Mặc dù Hà Nội đã xây dựng mạng lưới bảo vệ trẻ em khá rộng khắp, việc đưa các dịch vụ đến đúng đối tượng vẫn còn gặp nhiều khó khăn. 

Đội ngũ cán bộ làm công tác trẻ em ở cơ sở thường xuyên có sự thay đổi, luân chuyển, dẫn đến thiếu tính kế thừa về kinh nghiệm và phải đào tạo lại, ảnh hưởng đến hiệu quả hỗ trợ trẻ. Đồng thời, cơ chế phối hợp liên ngành giữa y tế, giáo dục, công an, tư pháp và các đơn vị liên quan có thời điểm chưa thực sự chặt chẽ. Các dịch vụ hỗ trợ hiện có tuy đã được triển khai nhưng vẫn chưa đáp ứng đầy đủ những nhu cầu đa dạng, phức tạp của trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt, trẻ em có nguy cơ rơi vào hoàn cảnh đặc biệt và trẻ em di cư trên đường phố.

PV: Thực tế cho thấy nhiều trẻ em có nguy cơ rơi vào hoàn cảnh đặc biệt chỉ được phát hiện khi sự việc đã xảy ra. Theo bà, đâu đang là "điểm nghẽn" lớn nhất trong công tác phát hiện sớm và can thiệp sớm đối với các trường hợp này, và dự án sẽ góp phần tháo gỡ ra sao?

TS. Vũ Thị Kim Hoa: Theo tôi, "điểm nghẽn" lớn nhất hiện nay nằm ở khả năng nhận diện và kết nối từ cấp cơ sở, xuất phát từ ba nguyên nhân chính.

Thứ nhất, nhận thức của gia đình và cộng đồng về các nguy cơ đối với trẻ em vẫn còn hạn chế. Nhiều phụ huynh chưa được trang bị đầy đủ kỹ năng nuôi dạy, chăm sóc và bảo vệ con trước các nguy cơ như bóc lột lao động, xâm hại, mua bán người hay bạo lực. Trong cộng đồng, không ít trường hợp hàng xóm chứng kiến trẻ bị bạo lực hoặc xâm hại nhưng vẫn coi đó là "chuyện riêng của gia đình nhà người ta", ngại can thiệp hoặc không chủ động thông báo cho cơ quan chức năng, khiến trẻ không được hỗ trợ kịp thời.

Thứ hai, năng lực phát hiện sớm của mạng lưới bảo vệ trẻ em ở cơ sở còn nhiều hạn chế. Đội ngũ cán bộ làm công tác trẻ em tại cộng đồng thường xuyên có sự thay đổi, luân chuyển, dẫn đến thiếu tính kế thừa về kinh nghiệm và kỹ năng nhận diện các trường hợp trẻ có nguy cơ. Bên cạnh đó, nhóm trẻ em di cư, trẻ không có giấy tờ tùy thân hoặc sống ngoài hệ thống quản lý hành chính cũng là những đối tượng rất khó tiếp cận, khiến các chính sách an sinh và dịch vụ bảo vệ trẻ em chưa thể bao phủ đầy đủ.

Thứ ba, cơ chế phối hợp liên ngành chưa thực sự đồng bộ và kịp thời. Trong một số trường hợp, việc chia sẻ thông tin và phối hợp giữa các bên còn thiếu nhịp nhàng, dẫn đến quá trình phát hiện, đánh giá và can thiệp cho trẻ em có nguy cơ bị chậm trễ hoặc chưa bảo đảm tính toàn diện.

Để chuyển từ cách tiếp cận từ “bị động ứng phó” sang “chủ động phát hiện và can thiệp sớm", dự án “Hỗ trợ thực hiện các can thiệp hiệu quả để chăm sóc và bảo vệ một số nhóm trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt và trẻ em có nguy cơ rơi vào hoàn cảnh đặc biệt trên địa bàn thành phố Hà Nội” do Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam phối hợp với Sở Y tế Hà Nội, các đơn vị liên quan và chính quyền địa phương triển khai sẽ tập trung vào bốn nhóm giải pháp trọng tâm.

Thứ nhất, nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ cơ sở, gia đình và chính trẻ em. Dự án chú trọng đào tạo, tập huấn thường xuyên cho đội ngũ làm công tác trẻ em tại cộng đồng nhằm nâng cao kỹ năng nhận diện sớm các nguy cơ. Đồng thời, cha mẹ được trang bị kiến thức và kỹ năng chăm sóc, bảo vệ con; trẻ em cũng được tăng cường kỹ năng tự bảo vệ, nhận diện nguy cơ, biết tìm kiếm sự trợ giúp và lên tiếng khi gặp nguy hiểm.

Thứ hai, tăng cường cơ chế phối hợp liên ngành. Dự án thúc đẩy sự phối hợp chặt chẽ giữa Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam với Sở Y tế Hà Nội, Công an thành phố, chính quyền các xã, phường và các cơ quan liên quan nhằm xây dựng quy trình chia sẻ thông tin và phối hợp can thiệp kịp thời. Qua đó, các trường hợp trẻ em có nguy cơ được phát hiện sớm, kết nối nhanh với các dịch vụ hỗ trợ, đồng thời từng bước tháo gỡ những rào cản trong tiếp cận đối với nhóm trẻ em di cư, trẻ thiếu giấy tờ tùy thân và sống ngoài hệ thống quản lý hành chính.

Thứ ba, triển khai gói hỗ trợ toàn diện và quản lý ca. Thay vì những hoạt động hỗ trợ riêng lẻ, dự án áp dụng mô hình quản lý ca để xây dựng các gói can thiệp phù hợp với nhu cầu cụ thể của từng trẻ và gia đình. Các dịch vụ được cung cấp một cách toàn diện, bao gồm hỗ trợ y tế, tư vấn tâm lý, giáo dục, trợ giúp pháp lý, hướng nghiệp, bố trí nơi ở an toàn khi cần thiết và trang bị kỹ năng sống, kết hợp giữa các biện pháp hỗ trợ khẩn cấp và đồng hành lâu dài.

Thứ tư, chuẩn hóa và nhân rộng các mô hình can thiệp hiệu quả. Những mô hình, cách làm mang lại kết quả tích cực trong quá trình triển khai dự án sẽ được tổng kết, đánh giá, tài liệu hóa và chia sẻ để các địa phương có thể tham khảo, áp dụng. 

Đây cũng là cơ sở thực tiễn quan trọng nhằm hoàn thiện chính sách, nâng cao hiệu quả hệ thống bảo vệ trẻ em và hướng tới xây dựng mạng lưới hỗ trợ bền vững cho trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt và trẻ em có nguy cơ trên địa bàn thành phố.

Chuyển từ "bị động ứng phó" sang phát hiện và can thiệp sớm

PV: Một điểm mới của dự án là áp dụng mô hình "quản lý ca" kết hợp với "chăm sóc dựa trên hiểu biết về sang chấn". Bà có thể chia sẻ rõ hơn về cách tiếp cận này và kỳ vọng nó sẽ tạo ra sự khác biệt như thế nào so với các mô hình hỗ trợ trước đây?

TS. Vũ Thị Kim Hoa: Trước đây, việc hỗ trợ trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt chủ yếu được thực hiện theo hướng “đáp ứng từng nhu cầu trước mắt”, chẳng hạn hỗ trợ học phí, trao quà hay hỗ trợ một khoản kinh phí... Mặc dù những hỗ trợ này rất cần thiết, nhưng thường mang tính đơn lẻ, chưa giải quyết được những khó khăn cốt lõi mà trẻ đang phải đối mặt. Những mô hình mới này sẽ hướng tới một cách tiếp cận toàn diện và bền vững hơn.

Cụ thể, quản lý ca là phương thức hỗ trợ lấy từng trẻ em làm trung tâm, thay vì áp dụng một hình thức hỗ trợ chung cho tất cả. Với mỗi trường hợp, cán bộ dự án sẽ tiến hành đánh giá toàn diện hoàn cảnh của trẻ để xác định chính xác những nhu cầu cần được giải quyết, như thiếu giấy tờ tùy thân, nguy cơ bỏ học, tổn thương tâm lý, hoàn cảnh gia đình khó khăn hay các nguy cơ về bạo lực, xâm hại, bóc lột.

Trên cơ sở đó, một gói hỗ trợ phù hợp sẽ được xây dựng cho từng trẻ, kết nối đồng bộ các dịch vụ cần thiết như giáo dục, y tế, trợ giúp pháp lý, tư vấn tâm lý, sinh kế cho gia đình hoặc kỹ năng sống. Quan trọng hơn, quá trình hỗ trợ không dừng lại sau một lần can thiệp mà sẽ được theo dõi, đánh giá và điều chỉnh thường xuyên để phù hợp với sự thay đổi của từng trường hợp, giúp trẻ từng bước ổn định cuộc sống, phục hồi và phát triển bền vững.

Ngoài ra, thực tế cho thấy nhiều trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt đã từng trải qua những biến cố nghiêm trọng như bạo lực, xâm hại, bóc lột, mất người thân, cha mẹ vướng vòng lao lý hoặc sống trong môi trường gia đình nhiều bất ổn. Những trải nghiệm này để lại những tổn thương tâm lý sâu sắc, khiến trẻ có thể trở nên khép mình, mất niềm tin, phản ứng tiêu cực hoặc có những hành vi chưa phù hợp.

Vì vậy, cách tiếp cận “chăm sóc dựa trên hiểu biết về sang chấn” không nhìn nhận các em đơn thuần là những "đứa trẻ khó bảo" hay "có vấn đề", mà đặt câu hỏi: "Điều gì đã xảy ra với em?" thay vì "Vì sao em lại cư xử như vậy?. Từ sự thấu hiểu đó, cán bộ sẽ ưu tiên hỗ trợ tâm lý, giúp trẻ chữa lành những tổn thương, tạo cảm giác an toàn và khôi phục niềm tin trước khi tiếp tục trang bị kỹ năng sống, hỗ trợ học tập, hướng nghiệp hay các giải pháp phát triển lâu dài.

Chuẩn hóa mô hình để nhân rộng và hoàn thiện chính sách bảo vệ trẻ em

PV: Một trong những mục tiêu của dự án là xây dựng bộ tài liệu kỹ thuật và quy trình phối hợp liên ngành. Bà kỳ vọng những tài liệu này sẽ đóng góp như thế nào cho việc hoàn thiện chính sách và nhân rộng mô hình bảo vệ trẻ em trong thời gian tới?

TS. Vũ Thị Kim Hoa: Thực tế cho thấy, hiện nay nhiều địa phương đã xây dựng được những mô hình hỗ trợ trẻ em hiệu quả. Tuy nhiên, phần lớn các mô hình vẫn mang tính riêng lẻ, gắn với từng dự án cụ thể và chưa được tổng kết thành quy trình, hướng dẫn thống nhất để có thể nhân rộng. Việc xây dựng bộ tài liệu kỹ thuật và quy trình phối hợp liên ngành sẽ tạo nền tảng quan trọng cho việc nâng cao chất lượng hệ thống bảo vệ trẻ em, với ba giá trị cốt lõi.

Thứ nhất, xây dựng bộ tài liệu hướng dẫn chuẩn hóa để áp dụng thống nhất tại cơ sở.

Dự án sẽ xây dựng và ban hành cuốn sổ tay hướng dẫn cụ thể về quy trình quản lý ca và phương pháp chăm sóc dựa trên hiểu biết về sang chấn trong hỗ trợ trẻ em tại cộng đồng. Đây sẽ là cẩm nang nghiệp vụ giúp đội ngũ cán bộ làm công tác trẻ em ở cơ sở có thể áp dụng thống nhất trong quá trình tiếp nhận, đánh giá và hỗ trợ trẻ.

Đặc biệt, trong bối cảnh đội ngũ cán bộ cấp xã, phường thường xuyên có sự thay đổi, bộ tài liệu sẽ góp phần bảo đảm tính liên tục trong công tác bảo vệ trẻ em. Cán bộ mới có thể nhanh chóng tiếp cận công việc, nắm bắt quy trình và triển khai hỗ trợ trẻ một cách bài bản, hạn chế tình trạng lúng túng hoặc gián đoạn trong quá trình can thiệp.

Thứ hai, hoàn thiện quy trình phối hợp liên ngành nhằm nâng cao hiệu quả hỗ trợ trẻ em.

Một nội dung quan trọng của dự án là xây dựng quy trình phối hợp liên ngành với sự tham gia của các cơ quan như y tế, công an, giáo dục, tư pháp, chính quyền địa phương và các đơn vị liên quan. Quy trình này sẽ quy định rõ trách nhiệm của từng bên trong việc tiếp nhận thông tin, đánh giá nguy cơ, can thiệp khẩn cấp cũng như cung cấp các dịch vụ hỗ trợ cho trẻ.

Nhờ đó, khi xảy ra một vụ việc liên quan đến trẻ em, các cơ quan có thể phối hợp nhanh chóng, đồng bộ trong các hoạt động như chăm sóc y tế, hỗ trợ tâm lý, trợ giúp pháp lý, hoàn thiện giấy tờ tùy thân, hỗ trợ giáo dục, dinh dưỡng và các dịch vụ cần thiết khác. Điều này góp phần rút ngắn thời gian can thiệp, nâng cao hiệu quả hỗ trợ và bảo đảm trẻ được tiếp cận đầy đủ các dịch vụ phù hợp.

Thứ ba, tạo cơ sở thực tiễn để hoàn thiện chính sách và nhân rộng mô hình.

Toàn bộ quy trình, phương pháp và kết quả hỗ trợ trẻ em trong khuôn khổ dự án sẽ được theo dõi, đánh giá và tổng kết trên cơ sở thực tiễn triển khai tại Hà Nội. Những kinh nghiệm này sẽ tạo nên nguồn dữ liệu thực chứng có giá trị, giúp các cơ quan quản lý nhà nước có thêm căn cứ để nghiên cứu, hoàn thiện chính sách và hệ thống pháp luật về bảo vệ trẻ em.

Quan trọng hơn, khi mô hình được chuẩn hóa và kiểm chứng hiệu quả, các địa phương khác sẽ có một bộ công cụ và quy trình tham khảo để triển khai phù hợp với điều kiện thực tế của mình. Qua đó, những kết quả tích cực của dự án không chỉ dừng lại ở phạm vi một địa phương mà có thể được nhân rộng trên toàn quốc, góp phần xây dựng hệ thống bảo vệ trẻ em ngày càng chuyên nghiệp, đồng bộ và bền vững.

Xin trân trọng cảm ơn bà vì những chia sẻ!