Bài 2: Tách kỳ thi "2 trong 1": Trả lại đúng chức năng cho từng cấp học

LTS: Giá trị của giáo dục không thể chỉ được đo bằng điểm số, cũng như sự trưởng thành của một đứa trẻ không thể chỉ được quyết định bởi một kỳ thi. Khi một kỳ thi cùng lúc đảm nhận cả hai chức năng công nhận tốt nghiệp THPT và tuyển sinh đại học, việc đánh giá kết quả học tập dễ bị thu hẹp thành cuộc đua điểm số, tạo nên áp lực không chỉ với học sinh mà còn với gia đình và nhà trường.

Giáo dục không chỉ hướng đến những học sinh đạt điểm cao, mà trước hết phải giúp mỗi đứa trẻ được phát triển năng lực, khám phá bản thân và trưởng thành trong một môi trường an toàn, hạnh phúc. Vì vậy, đã đến lúc cần nhìn nhận lại mô hình kỳ thi "2 trong 1", hướng tới một hệ thống đánh giá phù hợp hơn với mục tiêu giáo dục hiện đại.

Với chuyên đề "Giải phóng tuổi thơ khỏi áp lực thi cử: Để mỗi đứa trẻ được phát triển toàn diện", Tạp chí Trẻ em Việt Nam mong muốn mở ra diễn đàn đa chiều với sự tham gia của các nhà quản lý, chuyên gia giáo dục, chuyên gia tâm lý, giáo viên, phụ huynh và học sinh về việc tách bạch giữa công nhận tốt nghiệp THPT và tuyển sinh đại học. Qua đó, góp phần thúc đẩy những thảo luận chính sách hướng đến một nền giáo dục lấy sự phát triển toàn diện của trẻ em làm trung tâm, để mỗi bậc học trở về đúng sứ mệnh và mỗi đứa trẻ có cơ hội phát triển theo năng lực, sở trường và khát vọng của mình.

Ở Bài 1: "Vì sao trẻ em đang phải gánh quá nhiều áp lực?", Tạp chí Trẻ em Việt Nam đã phản ánh những hệ lụy mà áp lực từ một kỳ thi mang lại đối với sức khỏe tinh thần, sự phát triển và quyền được trưởng thành của học sinh. Từ những câu chuyện thực tế, giải quyết áp lực thi cử không chỉ ở việc tổ chức một hay hai kỳ thi, mà quan trọng hơn là xây dựng một hệ thống đánh giá phù hợp, trong đó mỗi kỳ thi thực hiện đúng vai trò của mình, thay vì trở thành áp lực chi phối cả quá trình học tập và trưởng thành của trẻ.

Tiếp nối tuyến bài, Tạp chí Trẻ em Việt Nam trân trọng gửi tới quý độc giả:

Bài 2: Tách kỳ thi "2 trong 1": Trả lại đúng mục tiêu phát triển cho từng giai đoạn học tập

*****

Một kỳ thi, hai mục tiêu và những áp lực chồng chéo

Sau những tháng ngày học sinh và gia đình căng mình vượt qua kỳ thi tốt nghiệp THPT, những con số và đánh giá từ cơ quan quản lý cũng cho thấy nhiều vấn đề đáng suy ngẫm về mô hình thi cử hiện nay.

Trong báo cáo tổng kết năm học 2025–2026 công bố ngày 24/7, Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT) thẳng thắn chỉ ra một số tồn tại đáng lưu ý. Trong kỳ thi vẫn xuất hiện các trường hợp sử dụng công nghệ cao để gian lận, chỉ được phát hiện sau khi kết thúc kỳ thi thông qua tố giác của thí sinh khác. Một số điểm thi còn để xảy ra vi phạm nghiêm trọng quy chế và pháp luật. Đáng chú ý, Bộ GD&ĐT nhìn nhận “bệnh thành tích" và “tâm lý quá coi trọng điểm số” vẫn là một trong những nguyên nhân tạo áp lực đối với người học cũng như các cơ sở giáo dục, từ đó làm gia tăng nguy cơ phát sinh tiêu cực. 

Có thể thấy, sau hơn 11 năm triển khai, kỳ thi “2 trong 1” đã cho thấy những ưu điểm nhất định khi giúp giảm số lượng kỳ thi, tiết kiệm thời gian, chi phí và nguồn lực cho xã hội. Tuy nhiên, khi một kỳ thi đồng thời phải thực hiện hai nhiệm vụ có bản chất khác nhau là công nhận tốt nghiệp THPT và tuyển sinh đại học, những bất cập cũng ngày càng bộc lộ rõ hơn.

Vấn đề cốt lõi không nằm ở việc tổ chức một hay hai kỳ thi, mà ở chỗ một bài đánh giá đang phải thực hiện đồng thời hai chức năng khác nhau. Kỳ thi tốt nghiệp THPT nhằm xác nhận học sinh đã hoàn thành chương trình giáo dục phổ thông, đạt chuẩn đầu ra sau 12 năm học. Trong khi đó, tuyển sinh đại học lại hướng tới việc lựa chọn những thí sinh có năng lực phù hợp với yêu cầu đào tạo của từng ngành, từng trường.

Một bên là đánh giá mức độ đạt chuẩn, bên còn lại là quá trình phân loại để lựa chọn những người học có năng lực nổi bật. Khi hai mục tiêu này được đặt chung trong một kỳ thi, yêu cầu tuyển sinh đại học dễ trở thành yếu tố chi phối cách ra đề, cách dạy và cách học, khiến cuộc cạnh tranh điểm số ngày càng gay gắt.

Tại phiên họp của Ủy ban Thường vụ Quốc hội vào trung tuần tháng 7 vừa qua, ông Nguyễn Đắc Vinh - Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội đã nêu đề nghị nghiên cứu kỹ phương án tổ chức kỳ thi tốt nghiệp THPT theo hướng phù hợp hơn với mục tiêu của từng cấp học. Theo ông Vinh, mô hình kỳ thi "2 trong 1" có ưu điểm là tiết kiệm nguồn lực cho xã hội, nhưng cũng tạo áp lực lớn cho thí sinh khi kết quả kỳ thi đồng thời được sử dụng cho mục đích tuyển sinh đại học.

Theo đó, kỳ thi tốt nghiệp THPT cần tập trung đánh giá việc hoàn thành chương trình giáo dục phổ thông, phản ánh chất lượng giáo dục và cung cấp cơ sở cho việc điều chỉnh chính sách. Trong khi đó, tuyển sinh đại học nên được giao cho các cơ sở giáo dục đại học chủ động xây dựng phương thức phù hợp với yêu cầu đào tạo của từng ngành, từng trường.

Đồng quan điểm, PGS.TS Đỗ Văn Dũng - nguyên Hiệu trưởng Trường ĐH Sư phạm Kỹ thuật TP. HCM cho rằng, sau hơn 10 năm triển khai thì đến nay kỳ thi "2 trong 1" đã bộc lộ những hạn chế nhất định. Theo ông, việc chỉ dựa vào một kỳ thi khiến học sinh tiếp tục chịu áp lực "một lần thi quyết định", dẫn tới tình trạng luyện thi, học lệch và khó đánh giá đầy đủ các năng lực như tư duy phản biện, sáng tạo hay khả năng vận dụng thực tiễn.

“Một kỳ thi duy nhất khó có thể đồng thời đáp ứng hai yêu cầu là xét tốt nghiệp cho số đông và phân loại thí sinh cho các trường đại học có tính cạnh tranh cao”, ông Dũng nói. 

Từ góc độ đánh giá giáo dục, nhiều chuyên gia cũng cho rằng không có một công cụ đánh giá nào có thể đồng thời tối ưu cho hai mục tiêu trái ngược. Một bài thi tốt nghiệp cần bảo đảm tính bao quát, ổn định và phản ánh đúng yêu cầu của chương trình phổ thông. Trong khi đó, một bài thi tuyển sinh đại học cần có khả năng phân hóa cao để nhận diện nhóm thí sinh có năng lực nổi bật.

Khi cố gắng đáp ứng cả hai yêu cầu trong cùng một kỳ thi, kỳ thi rất dễ rơi vào tình trạng không thực sự tối ưu cho mục tiêu nào. Đây cũng là nguyên nhân khiến áp lực thi cử không chỉ xuất hiện vào thời điểm cuối cấp mà kéo dài trong suốt quá trình học tập, khi nhiều học sinh phải dành phần lớn thời gian cho việc luyện thi thay vì phát triển các năng lực toàn diện.

Khi mục tiêu tuyển sinh đại học lấn át mục tiêu phát triển người học

Chia sẻ quan điểm về kỳ thi tốt nghiệp THPT, TS. Lê Trường Tùng, Chủ tịch Hội đồng Trường Đại học FPT, Quyền điều hành Hiệp hội Các trường đại học, cao đẳng Việt Nam, cho rằng mô hình kỳ thi "2 trong 1" đã phát huy vai trò trong một giai đoạn nhất định, khi giúp giảm số lượng kỳ thi và tạo thuận lợi cho xã hội. Tuy nhiên, sau nhiều năm triển khai, những hạn chế của mô hình này ngày càng bộc lộ rõ.

Theo TS. Lê Trường Tùng, khi một kỳ thi phục vụ nhiều mục tiêu thì cần đánh giá xem từng mục tiêu có thực sự đạt được hay không. Thực tế cho thấy, đối với mục tiêu công nhận tốt nghiệp THPT, tỷ lệ học sinh đỗ hằng năm luôn ở mức trên 95%, vì vậy vai trò sàng lọc của kỳ thi trong việc công nhận tốt nghiệp không còn quá lớn. Trong khi đó, ở khía cạnh tuyển sinh đại học, đề thi một số môn vẫn gặp khó khăn trong việc tạo ra mức độ phân hóa đủ sâu để lựa chọn thí sinh cho những ngành có tính cạnh tranh cao.

"Nếu chỉ một phần số câu hỏi mới có khả năng phân hóa, thì liệu kết quả của kỳ thi có thực sự đủ khách quan và tin cậy để sử dụng làm căn cứ tuyển sinh đại học hay không?", TS. Lê Trường Tùng đặt vấn đề và cho rằng mục tiêu tuyển sinh đại học của kỳ thi hiện nay chưa được đáp ứng đầy đủ. 

Trao đổi với PV Tạp chí Trẻ em Việt Nam, TS. Lê Đông Phương - nguyên Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Giáo dục Đại học (Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam) cho rằng, điều đáng suy nghĩ hiện nay không chỉ nằm ở cách tổ chức kỳ thi, mà còn ở cách xã hội đang nhìn nhận về kỳ thi này. Sau mỗi mùa thi, sự quan tâm chủ yếu tập trung vào phổ điểm, điểm chuẩn, khả năng trúng tuyển đại học hay mức độ phân hóa của đề thi, trong khi ý nghĩa của một kỳ thi tốt nghiệp sau 12 năm học lại ít được nhắc tới.

Thực tế này phản ánh việc mục tiêu tuyển sinh đại học đang ngày càng chi phối kỳ thi tốt nghiệp THPT. Khi kết quả của một kỳ thi quyết định cơ hội bước vào đại học, quá trình dạy và học ở bậc phổ thông dễ bị cuốn theo mục tiêu đạt điểm cao. Học sinh có xu hướng tập trung vào luyện đề, ghi nhớ kiến thức để đáp ứng yêu cầu thi cử, trong khi những năng lực quan trọng như tư duy phản biện, khả năng sáng tạo, kỹ năng giải quyết vấn đề, trải nghiệm thực tiễn hay định hướng nghề nghiệp chưa được chú trọng đúng mức.

Dưới góc độ khoa học đánh giá giáo dục, nhiều chuyên gia cho rằng không có một công cụ đánh giá nào có thể đồng thời tối ưu cho 2 mục tiêu khác biệt: Vừa xác nhận học sinh đạt chuẩn đầu ra phổ thông, vừa lựa chọn nhóm thí sinh có năng lực nổi bật cho giáo dục đại học. Một bài thi tốt nghiệp cần bảo đảm tính bao quát, ổn định và phản ánh đúng yêu cầu của chương trình học; trong khi bài thi tuyển sinh lại cần khả năng phân loại cao. Khi đặt hai yêu cầu này vào cùng một kỳ thi, sự cân bằng giữa chúng luôn là thách thức lớn.

Đề cập đến Chương trình giáo dục phổ thông 2018, TS. Lê Đông Phương cho rằng bậc THPT không chỉ nhằm cung cấp kiến thức mà còn là giai đoạn định hướng nghề nghiệp, giúp học sinh hình thành phẩm chất, năng lực để lựa chọn con đường phù hợp trong tương lai. Tuy nhiên, áp lực từ kỳ thi "2 trong 1" khiến nhiều trường học và gia đình vẫn phải ưu tiên luyện thi, ôn tập theo hướng phục vụ kiểm tra, thay vì dành nhiều thời gian cho hoạt động trải nghiệm, nghiên cứu khoa học, giáo dục kỹ năng sống và phát triển năng lực cá nhân.

Kinh nghiệm quốc tế cũng cho thấy nhiều nền giáo dục không đặt toàn bộ cơ hội học tập của học sinh vào một kỳ thi duy nhất. Việc hoàn thành chương trình phổ thông và tuyển sinh đại học thường được thiết kế thành những quá trình đánh giá khác nhau, với nhiều căn cứ như kết quả học tập, năng lực cá nhân, bài luận, hoạt động trải nghiệm hoặc các bài kiểm tra chuyên biệt tùy theo yêu cầu đào tạo.

Cách tiếp cận này mở rộng cơ hội để học sinh thể hiện năng lực theo nhiều phương diện khác nhau, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào kết quả của một kỳ thi. Đây cũng là hướng tiếp cận phù hợp với mục tiêu phát triển giáo dục lấy người học làm trung tâm, trong đó mỗi học sinh được khuyến khích phát huy điểm mạnh và lựa chọn lộ trình phù hợp với bản thân.

Mỗi học sinh cần được trao cơ hội phát triển theo năng lực của mình

Đề xuất về lộ trình cải cách, TS. Lê Trường Tùng cho rằng có thể nghiên cứu phân cấp việc công nhận hoàn thành chương trình THPT cho các địa phương thực hiện, trong khi các trường đại học được trao quyền chủ động hơn trong xây dựng phương thức tuyển sinh phù hợp với mục tiêu và đặc thù đào tạo. Đối với những ngành có yêu cầu riêng như kiến trúc, mỹ thuật, âm nhạc..., việc tổ chức các kỳ thi đánh giá năng lực chuyên biệt vẫn là cần thiết. Với nhiều ngành đào tạo khác, Việt Nam có thể tham khảo kinh nghiệm của các quốc gia như Mỹ, Đức,... để xây dựng cơ chế tuyển sinh linh hoạt và hiệu quả hơn.

Theo ông Tùng, giáo dục đại học cần hướng tới việc mở rộng cơ hội tiếp cận ở đầu vào nhưng nâng cao yêu cầu về chất lượng đầu ra. Trong khi đó, hệ thống thi cử hiện nay lại đang đi theo chiều ngược lại khi mức độ cạnh tranh ngày càng tăng từ THCS, THPT đến tuyển sinh đại học. Vì vậy, ông cho rằng đã đến lúc cần xem xét cải tổ toàn diện hệ thống các kỳ thi, trong đó có mô hình kỳ thi "2 trong 1", nhằm bảo đảm mỗi kỳ thi thực hiện đúng mục tiêu và chức năng của mình.

Về lộ trình thực hiện, TS. Lê Đông Phương đề xuất trong giai đoạn chuyển tiếp, Bộ Giáo dục và Đào tạo có thể tổ chức một kỳ thi tuyển sinh đại học chung trên phạm vi cả nước nhằm bảo đảm cơ hội tiếp cận bình đẳng cho học sinh ở mọi vùng miền. Song song với đó, các trường đại học vẫn có thể tổ chức thêm những kỳ đánh giá đặc thù nếu cần thiết. Còn kỳ thi tốt nghiệp THPT nên được phân cấp cho địa phương tổ chức, bảo đảm phản ánh đúng kết quả học tập của học sinh theo nguyên tắc "học gì, đánh giá nấy".

Theo TS. Lê Đông Phương, cải cách thi cử chỉ thực sự có ý nghĩa khi hướng tới mục tiêu giúp học sinh "học thật" thay vì "học để ứng thi". Các nhà quản lý cần thay đổi tư duy đánh giá chất lượng giáo dục, không nên tiếp tục xem tỷ lệ tốt nghiệp hay điểm thi là thước đo thành công của một địa phương hay một nhà trường. Điều quan trọng hơn là sau khi hoàn thành giáo dục phổ thông, mỗi học sinh có đủ năng lực, phẩm chất và cơ hội để lựa chọn con đường phù hợp, phát triển bản thân và thành công trong cuộc sống.

Nếu việc tách bạch kỳ thi tốt nghiệp THPT và tuyển sinh đại học là bước đi nhằm giảm áp lực thi cử, thì câu hỏi lớn hơn là: giáo dục sẽ thay đổi như thế nào khi không còn bị chi phối bởi một kỳ thi duy nhất? Khi đó, nhà trường có thêm cơ hội để đầu tư cho trải nghiệm, kỹ năng sống, nghệ thuật, thể chất và định hướng nghề nghiệp; đồng thời phụ huynh, xã hội cũng cần thay đổi cách nhìn về thành công của một đứa trẻ, từ điểm số sang năng lực và sự phát triển toàn diện.

Những vấn đề này sẽ được phân tích trong bài cuối của tuyến bài: "Khi giáo dục thoát khỏi 'cuộc đua điểm số': Cơ hội phát triển toàn diện cho mỗi học sinh".