UNESCO: Việt Nam có cơ hội xây dựng mô hình “Trường học nâng cao sức khỏe” phù hợp thực tiễn

Khi sức khỏe học đường không chỉ là một chương trình

Một bữa ăn đủ dinh dưỡng, một chương trình tiêm chủng, hoạt động thể chất hay một buổi truyền thông về sức khỏe tâm thần đều có thể mang lại những lợi ích cụ thể cho học sinh. Tuy nhiên, để tạo nên một môi trường học đường thực sự khỏe mạnh, các hoạt động này cần được kết nối trong một cách tiếp cận thống nhất và toàn diện. 

Tại Hội thảo “Đồng hành, kiến tạo tương lai: Vì một Việt Nam khỏe mạnh” diễn ra ngày 11/8, bà Jenelle Babb - Cố vấn khu vực về Giáo dục vì Sức khỏe và Phát triển toàn diện, Ban Giáo dục, Văn phòng Khu vực UNESCO tại Bangkok và Văn phòng Điều phối Liên Hợp Quốc Châu Á - Thái Bình Dương đã trình bày tham luận “Xây dựng và triển khai các chương trình sức khỏe học đường: Kinh nghiệm quốc tế và cơ hội của Việt Nam”. Theo bà Jenelle Babb, giáo dục chất lượng và sức khỏe toàn diện có mối quan hệ tương hỗ, trong đó trường học không chỉ là nơi cung cấp kiến thức mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành và thúc đẩy sức khỏe, hạnh phúc của học sinh.

“Sức khỏe, dinh dưỡng và sự hạnh phúc của người học là những yếu tố quyết định hàng đầu đối với kết quả giáo dục và là một phần không thể tách rời của giáo dục chất lượng”, bà Babb nhấn mạnh. Ở chiều ngược lại, giáo dục giúp trang bị kiến thức và kỹ năng để mỗi người hình thành, duy trì những hành vi lành mạnh trong suốt cuộc đời.

Từ góc nhìn này, các chương trình sức khỏe và dinh dưỡng học đường không chỉ nhằm giải quyết những vấn đề sức khỏe trước mắt của học sinh. Đây là một phương thức góp phần thực hiện mục tiêu giáo dục chất lượng. Do đó, UNESCO xác định “Trường học nâng cao sức khỏe” (Health-Promoting Schools - HPS) là một sáng kiến quan trọng để thúc đẩy cách tiếp cận này.

Những bằng chứng quốc tế cho thấy tác động rõ rệt của việc đầu tư vào sức khỏe học đường. Theo báo cáo Ready to learn and thrive: School health and nutrition around the world, các chương trình bữa ăn học đường có thể giúp tỷ lệ nhập học tăng tới 9% và tỷ lệ chuyên cần tăng 8%.

Trong khi đó, tại các quốc gia thu nhập thấp, việc thúc đẩy thói quen rửa tay có thể giúp tỷ lệ học sinh nghỉ học giảm tới 61%. Các chương trình khám mắt và cấp kính miễn phí cũng được ghi nhận giúp tăng 5% khả năng học sinh vượt qua các bài kiểm tra đọc và toán.

Những con số này cho thấy sức khỏe không phải yếu tố đứng bên ngoài hoạt động dạy và học. Sức khỏe, dinh dưỡng và hạnh phúc của người học có ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng đến trường, tham gia học tập và đạt kết quả giáo dục.

Thế giới không thiếu chương trình nhưng vẫn còn khoảng trống

Thực tế, sức khỏe học đường đã trở thành một nội dung được nhiều quốc gia quan tâm. Theo UNESCO, 9/10 quốc gia trên thế giới đang thực hiện chính sách hoặc chương trình về sức khỏe và dinh dưỡng học đường; hơn 100 quốc gia có chương trình tiêm chủng tại trường học và hơn 4/5 quốc gia đã lồng ghép giáo dục giới tính - tình dục vào chương trình chính khóa.

Tuy nhiên, độ bao phủ giữa các quốc gia vẫn còn khoảng cách lớn. Chỉ 51% quốc gia trên thế giới cung cấp các chương trình nâng cao và phòng ngừa sức khỏe tâm thần trong trường học. Ở cấp tiểu học, bữa ăn học đường tiếp cận trung bình 78% trẻ em tại các nước thu nhập cao nhưng chỉ 20% trẻ em tại các nước thu nhập thấp.

Những khoảng cách này cho thấy thách thức không chỉ nằm ở việc một quốc gia có hay không có chương trình sức khỏe học đường.

Theo bà Babb, nhiều mô hình Trường học nâng cao sức khỏe vẫn tập trung vào từng vấn đề riêng lẻ thay vì hướng tới toàn bộ người học, đồng thời còn phụ thuộc vào những dự án ngắn hạn thay vì được lồng ghép bền vững vào hệ thống quốc gia.

“Những gì chúng ta cần làm để triển khai thành công mô hình này là chuyển từ các can thiệp dự án manh mún, phân tán sang cách tiếp cận toàn trường học và toàn hệ thống, mang tính toàn diện, nơi các thành tố này được kết nối chặt chẽ với nhau”, bà Babb chia sẻ.

Đây cũng là điểm UNESCO đặc biệt lưu ý, khi có rất ít quốc gia triển khai thành công mô hình Trường học nâng cao sức khỏe trên quy mô lớn. Để thay đổi điều này, cần chuyển từ cách tiếp cận tập trung vào từng kết quả đơn lẻ sang cách tiếp cận coi sức khỏe và sự phát triển toàn diện là một phần của nhiệm vụ giáo dục.

Từ “trường học có chương trình sức khỏe” đến “trường học nâng cao sức khỏe”

Theo UNESCO, Trường học nâng cao sức khỏe là trường học không ngừng nỗ lực hướng tới một môi trường an toàn và lành mạnh cho việc dạy, học và làm việc.

Điểm cốt lõi của mô hình là cách tiếp cận toàn trường học. Theo bà Babb, cách tiếp cận này đòi hỏi kết nối đồng bộ giữa những gì được dạy, cách thức dạy, các hoạt động ngoại khóa, đào tạo giáo viên, quy trình ra quyết định, cơ sở vật chất, môi trường nhà trường và sự gắn kết với cộng đồng xung quanh. 

Điều đó có nghĩa, sức khỏe không chỉ được đưa vào một tiết học, chương trình ngoại khóa hay hoạt động y tế riêng lẻ, mà cần được kết nối xuyên suốt từ chương trình giảng dạy, phương pháp dạy học, đào tạo giáo viên, năng lực lãnh đạo nhà trường, cơ sở vật chất đến môi trường học tập và sự tham gia của gia đình, cộng đồng.

Trong lớp học, học sinh được trang bị kiến thức và kỹ năng xã hội - cảm xúc phù hợp với độ tuổi, từ quản lý cảm xúc, xây dựng các mối quan hệ tôn trọng, nhận biết và phòng ngừa bạo lực đến giữ an toàn trên không gian mạng. Sau đó, những nội dung này tiếp tục được củng cố ngoài lớp học thông qua môi trường nhà trường, các quy tắc ứng xử, hoạt động của học sinh và sự phối hợp giữa nhà trường với phụ huynh, gia đình, cộng đồng và các cơ sở y tế.

Ở cách tiếp cận này, vai trò của giáo dục không bị hòa lẫn với vai trò cung cấp dịch vụ y tế. “Dạy và học là nơi vai trò của ngành giáo dục là duy nhất, thiết yếu - dạy học đúng thông tin vào đúng thời điểm”, bà Babb nhấn mạnh.

Bên cạnh đó, UNESCO cho rằng một hệ thống giáo dục nâng cao sức khỏe cũng phải đưa sức khỏe và sự phát triển toàn diện vào các tiêu chí đánh giá thành công; đồng thời bảo đảm ngân sách, đào tạo đội ngũ và năng lực lãnh đạo cho công tác này.

Việt Nam có cơ hội xây dựng mô hình phù hợp với thực tiễn

Từ kinh nghiệm quốc tế, bà Jenelle Babb cho rằng, Việt Nam có cơ hội thúc đẩy cách tiếp cận toàn diện hơn đối với sức khỏe học đường.

Theo bà, một trong những bài học quan trọng là sức khỏe học đường phải được coi là một ưu tiên giáo dục, thay vì một nhiệm vụ nằm ngoài ngành giáo dục. Sức khỏe toàn diện là điều kiện tiên quyết cho việc đi học chuyên cần, sự tham gia, kết quả học tập và hoàn thành chương trình. 

Đi cùng với đó là củng cố cơ chế phối hợp liên ngành, đặc biệt giữa Bộ Giáo dục và Đào tạo, Bộ Y tế và các đơn vị liên quan. Trong mô hình này, ngành giáo dục giữ vai trò chủ trì việc lồng ghép sức khỏe vào trường học và hệ thống giáo dục; ngành y tế hỗ trợ về tiêu chuẩn kỹ thuật, dịch vụ và quy trình chuyển tuyến.

Với hơn 22 năm kinh nghiệm làm việc trong lĩnh vực trẻ em, bà Lê Anh Lan - chuyên gia giáo dục của UNICEF Việt Nam nhấn mạnh: “Sức khỏe học đường không chỉ là việc khám chữa bệnh cho các em, mà ở đây chúng ta đang nói về cách tiếp cận rất tổng thể và toàn diện và làm sao trẻ em được sống, được học tập một cách an toàn nhất trong một trường học”.

Đáng chú ý, UNESCO không đặt vấn đề Việt Nam phải bắt đầu bằng một chương trình hoàn toàn mới. Ngược lại, một trong những bài học được bà Babb đưa ra là “kế thừa và phát triển dựa trên những nền tảng sẵn có, củng cố các chương trình ban hành và cải cách hiện nay thay vì đưa ra một sáng kiến hoàn toàn mới”.

Bên cạnh đó, Việt Nam có thể xây dựng bộ tiêu chuẩn về Trường học nâng cao sức khỏe phù hợp với điều kiện trong nước; thử nghiệm tại các địa bàn đô thị, nông thôn, vùng sâu, vùng xa và khu vực có điều kiện kinh tế - xã hội khó khăn để đánh giá tính khả thi, chi phí, khối lượng công việc và mức độ công bằng trước khi nhân rộng.

Một điểm được UNESCO nhấn mạnh là chính sách chỉ thực sự có ý nghĩa khi được chuyển hóa thành những hành động cụ thể tại nhà trường. Điều đó đòi hỏi trách nhiệm rõ ràng, nguồn ngân sách, năng lực đội ngũ, công cụ triển khai và cơ chế giám sát./.