Bài học từ Nhật Bản: Khi bữa trưa học đường trở thành một phần của giáo dục

Được xây dựng trên cơ sở Luật Chương trình Bữa trưa Học đường, chương trình bữa trưa học đường của Nhật Bản đã phát triển thành một mô hình kết hợp giữa giáo dục dinh dưỡng và giáo dục toàn diện.

Không chỉ góp phần hỗ trợ sự phát triển thể chất và tinh thần của trẻ trong giai đoạn trưởng thành, bữa ăn học đường còn là cơ hội để học sinh hình thành thói quen ăn uống lành mạnh, rèn luyện kỹ năng ứng xử trên bàn ăn, biết lựa chọn thực đơn cân bằng dinh dưỡng, cũng như thực hành các quy trình chuẩn bị, phục vụ và dọn dẹp bữa ăn theo nguyên tắc an toàn vệ sinh thực phẩm.

Để tìm hiểu sâu hơn về những đặc trưng và giá trị giáo dục của mô hình này, chúng tôi đã có cuộc trao đổi với Giáo sư AKAMATSU Rie, chuyên ngành Giáo dục Dinh dưỡng, Đại học Ochanomizu.

Khởi nguồn từ hoạt động hỗ trợ trẻ em nghèo

Lịch sử bữa trưa học đường tại Nhật Bản được ghi nhận bắt đầu từ năm 1889 tại Trường Tiểu học Chuai – một ngôi trường tư thục do chùa Daitokuji điều hành ở thị trấn Tsuruoka, tỉnh Yamagata (nay là thành phố Tsuruoka). Khi đó, những suất ăn gồm cơm nắm, cá nướng và dưa muối được phát miễn phí cho các em nhỏ không có điều kiện đảm bảo dinh dưỡng.

Điểm đáng chú ý là chương trình này ban đầu được triển khai như một chính sách hỗ trợ người nghèo, nhằm cải thiện tình trạng suy dinh dưỡng ở trẻ em.

Đến năm 1923, Bộ Giáo dục Nhật Bản (nay là Bộ Giáo dục, Văn hóa, Thể thao, Khoa học và Công nghệ - MEXT) bắt đầu khuyến khích triển khai bữa trưa học đường như một giải pháp nâng cao dinh dưỡng cho trẻ em. Năm 1932, chương trình bữa trưa học đường đầu tiên có ngân sách hỗ trợ từ Chính phủ được triển khai, hướng tới trẻ em thuộc các gia đình có hoàn cảnh khó khăn.

Chương trình dần được mở rộng trên phạm vi cả nước, nhưng đã phải tạm ngừng do tình trạng thiếu lương thực trong thời kỳ Chiến tranh Thế giới thứ Hai.

Đặt nền móng cho hệ thống bữa trưa học đường hiện đại

Sau chiến tranh, trước thực trạng trẻ em thiếu dinh dưỡng nghiêm trọng, Nhật Bản đã ban hành Luật Chương trình Bữa trưa Học đường vào năm 1954. Trong giai đoạn đầu, các bữa ăn được chuẩn bị từ nguồn viện trợ ⁽¹⁾ gồm bột mì và sữa bột ⁽²⁾ do Hoa Kỳ hỗ trợ, đặt nền móng cho hệ thống bữa trưa học đường hiện nay.

Giáo sư AKAMATSU cho biết: "Trong giai đoạn sau chiến tranh, thực đơn bữa trưa học đường chủ yếu gồm bánh mì mềm (koppe pan) và sữa bột. Nguyên nhân là khi đó các bếp ăn trường học chưa được trang bị hệ thống nấu cơm. Để thay thế cơm bằng một loại thực phẩm chính chỉ cần hâm nóng là có thể sử dụng, Nhật Bản đã phát triển loại mì mềm chuyên dùng cho bữa trưa học đường, tên chính thức là soft spaghetti-style noodles".

Bà cũng dẫn chứng rằng nếu so sánh chiều cao và cân nặng trung bình của trẻ 10 tuổi vào thời điểm chương trình bữa trưa học đường bắt đầu với hiện nay, chiều cao đã tăng hơn 10 cm và cân nặng tăng hơn 8 kg, cho thấy chương trình bữa trưa học đường cùng với giáo dục dinh dưỡng đã đóng góp đáng kể vào sự phát triển của trẻ em.

Giáo viên dinh dưỡng - mắt xích đặc biệt trong giáo dục học đường

Phiên bản sửa đổi của Luật Chương trình Bữa trưa Học đường, có hiệu lực từ tháng 4/2009, đã xác lập 7 mục tiêu đối với bữa trưa học đường. Trong đó, nổi bật là việc duy trì và nâng cao sức khỏe thông qua chế độ dinh dưỡng hợp lý; bồi dưỡng tinh thần chủ động trong các hoạt động tập thể, ý thức cộng đồng và sự quan tâm, sẻ chia với người khác; đồng thời tăng cường hiểu biết của học sinh về văn hóa ẩm thực truyền thống của Nhật Bản cũng như của chính địa phương nơi các em sinh sống. Việc luật hóa những mục tiêu này đã tạo cơ sở để chương trình bữa trưa học đường được triển khai thống nhất theo cùng một tiêu chuẩn trên phạm vi cả nước. 

Theo Giáo sư AKAMATSU: "Thực đơn bữa trưa học đường được xây dựng dựa trên nhu cầu dinh dưỡng của từng nhóm tuổi. Giáo viên dinh dưỡng ⁽³⁾ và chuyên gia dinh dưỡng học đường có trách nhiệm thiết kế thực đơn đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn này. Mỗi bữa ăn được xây dựng với đầy đủ cơm hoặc thực phẩm chính, món chính, món phụ, sữa và trái cây, nhằm bảo đảm cung cấp đầy đủ 5 nhóm chất dinh dưỡng thiết yếu ⁽⁴⁾."

Năm 2005, Nhật Bản chính thức triển khai hệ thống giáo viên dinh dưỡng, cho phép các trường tuyển dụng những chuyên gia vừa có chứng chỉ chuyên môn về dinh dưỡng, vừa có chứng chỉ sư phạm.

Không chỉ xây dựng thực đơn, họ còn trực tiếp giảng dạy về dinh dưỡng và sử dụng chính bữa trưa học đường như một công cụ giáo dục trên lớp.

Giáo sư AKAMATSU lấy ví dụ: "Khi các loại rau theo mùa mà học sinh vừa học trong môn Khoa học xuất hiện trong bữa trưa, các em có thể kết nối kiến thức trên lớp với cuộc sống hằng ngày, từ đó hiểu bài sâu sắc hơn. Đây là một trong những điểm đặc trưng của hệ thống giáo viên dinh dưỡng, khi việc học được tích hợp giữa nhiều môn học".

Theo Giáo sư AKAMATSU, bữa trưa học đường ngày nay không chỉ nhằm đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng mà còn góp phần nuôi dưỡng sự trân trọng đối với thực phẩm theo mùa và văn hóa ẩm thực truyền thống. Những yếu tố này được lồng ghép trực tiếp vào thực đơn.

Chẳng hạn, vào dịp Tanabata (Lễ Thất Tịch) ⁽⁵⁾, học sinh sẽ được thưởng thức mì somen; còn trong lễ Setsubun ⁽⁶⁾, thực đơn sẽ có các món từ đậu, qua đó giúp các em hiểu hơn về những phong tục truyền thống của Nhật Bản.

Bên cạnh đó, việc ưu tiên sử dụng nguyên liệu sản xuất tại địa phương cũng tạo điều kiện để học sinh hiểu hơn về văn hóa ẩm thực vùng miền và hoạt động nông nghiệp.

Những thách thức trong bối cảnh hiện đại

Mặc dù được đánh giá là một trong những hệ thống bữa trưa học đường hoàn thiện nhất thế giới, chương trình của Nhật Bản vẫn đang đối mặt với không ít thách thức.

Theo Giáo sư AKAMATSU: "Tại nhiều địa phương, chi phí cho một suất ăn học đường được duy trì ở mức khoảng 300–350 yên. Tuy nhiên, trong bối cảnh giá thực phẩm và chi phí năng lượng liên tục tăng, nhiều địa phương gặp khó khăn trong việc đảm bảo các bữa ăn vẫn đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn dinh dưỡng với mức kinh phí này".

Theo quy định của Luật Chương trình Bữa trưa Học đường, chi phí bữa ăn do phụ huynh chi trả. Tuy nhiên, nhằm giảm gánh nặng tài chính cho các gia đình, một số địa phương đã chủ động triển khai chính sách miễn phí bữa trưa học đường. Điều này lại đặt ra bài toán mới về áp lực ngân sách đối với chính quyền địa phương.

Không chỉ đơn thuần là một bữa ăn, chương trình bữa trưa học đường của Nhật Bản đã trở thành một phần không thể thiếu trong hệ thống giáo dục, nơi trẻ em vừa được chăm sóc dinh dưỡng, vừa học cách ứng xử, hình thành thói quen sống lành mạnh và hiểu thêm về văn hóa truyền thống.

Trong bối cảnh nhiều thách thức mới đang xuất hiện, việc duy trì và phát huy những giá trị giáo dục toàn diện mà bữa trưa học đường mang lại, đồng thời tìm ra các giải pháp bền vững về tài chính và vận hành, sẽ là một trong những nhiệm vụ quan trọng đối với nền giáo dục Nhật Bản trong tương lai.

Từ những nền tảng chính sách được xây dựng suốt hơn một thế kỷ, bữa ăn học đường tại Nhật Bản ngày nay không chỉ dừng lại ở việc bảo đảm dinh dưỡng mà còn được phát huy như một công cụ giáo dục toàn diện. Điều đó được thể hiện sinh động qua những mô hình triển khai tại từng địa phương.

Những kinh nghiệm của Nhật Bản cho thấy dinh dưỡng học đường không chỉ là vấn đề của bữa ăn bán trú mà còn là một phần của giáo dục toàn diện. Trong bối cảnh Việt Nam đang thúc đẩy các chương trình nâng cao sức khỏe học đường, những bài học này là gợi ý đáng tham khảo để xây dựng môi trường học đường khỏe mạnh và bền vững hơn.

Mời quý độc giả đón đọc bài viết tiếp theo về Nhật Bản: Thúc đẩy giáo dục thực phẩm thông qua bữa trưa học đường sử dụng nguyên liệu địa phương để khám phá cách thành phố Fukuroi (tỉnh Shizuoka) biến mỗi bữa trưa học đường thành cầu nối giữa nhà trường, người nông dân và cộng đồng, qua đó nuôi dưỡng những thói quen ăn uống lành mạnh và tình yêu với thực phẩm địa phương.

Bài: MOROHASHI Kumik
Ảnh: JAPAN SPORT COUNCIL; PIXTA
(Theo Public Relations Office Government of Japan)