Bài 3: Khi giáo dục thoát khỏi "cuộc đua điểm số": Cơ hội phát triển toàn diện cho mỗi học sinh

LTS: Giá trị của giáo dục không thể chỉ được đo bằng điểm số, cũng như sự trưởng thành của một đứa trẻ không thể chỉ được quyết định bởi một kỳ thi. Khi một kỳ thi cùng lúc đảm nhận cả hai chức năng công nhận tốt nghiệp THPT và tuyển sinh đại học, việc đánh giá kết quả học tập dễ bị thu hẹp thành cuộc đua điểm số, tạo nên áp lực không chỉ với học sinh mà còn với gia đình và nhà trường.

Giáo dục không chỉ hướng đến những học sinh đạt điểm cao, mà trước hết phải giúp mỗi đứa trẻ được phát triển năng lực, khám phá bản thân và trưởng thành trong một môi trường an toàn, hạnh phúc. Vì vậy, đã đến lúc cần nhìn nhận lại mô hình kỳ thi "2 trong 1", hướng tới một hệ thống đánh giá phù hợp hơn với mục tiêu giáo dục hiện đại.

Với chuyên đề "Giải phóng tuổi thơ khỏi áp lực thi cử: Để mỗi đứa trẻ được phát triển toàn diện", Tạp chí Trẻ em Việt Nam mong muốn mở ra diễn đàn đa chiều với sự tham gia của các nhà quản lý, chuyên gia giáo dục, chuyên gia tâm lý, giáo viên, phụ huynh và học sinh về việc tách bạch giữa công nhận tốt nghiệp THPT và tuyển sinh đại học. Qua đó, góp phần thúc đẩy những thảo luận chính sách hướng đến một nền giáo dục lấy sự phát triển toàn diện của trẻ em làm trung tâm, để mỗi bậc học trở về đúng sứ mệnh và mỗi đứa trẻ có cơ hội phát triển theo năng lực, sở trường và khát vọng của mình.

Sau khi làm rõ những bất cập của mô hình kỳ thi "2 trong 1" và các đề xuất tách bạch giữa công nhận tốt nghiệp THPT với tuyển sinh đại học trong Bài 2: Tách kỳ thi "2 trong 1": Trả lại đúng chức năng cho từng cấp học, một câu hỏi tiếp tục được đặt ra: Nếu áp lực thi cử được giảm bớt, giáo dục sẽ thay đổi như thế nào? Làm sao để mỗi kỳ thi thực hiện đúng mục tiêu, đồng thời tạo điều kiện cho học sinh phát triển toàn diện? Tạp chí Trẻ em Việt Nam trân trọng gửi tới quý độc giả:

Bài 3: Khi giáo dục thoát khỏi "cuộc đua điểm số": Cơ hội phát triển toàn diện cho mỗi học sinh

*****

Phát biểu tại Hội nghị Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo năm 2026, Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn nhấn mạnh mục tiêu cao nhất của ngành là xây dựng một nền giáo dục công bằng, chất lượng và trung thực, trong đó "kết quả thực chất phải là đích đến và thước đo giá trị cao nhất". Bước vào năm học 2026-2027, Bộ trưởng yêu cầu toàn ngành hướng tới xây dựng một hệ thống "học thật, thi thật, nhân tài thật và giá trị thật", chấm dứt tình trạng chạy theo thành tích, điểm số và coi kết quả thi là thước đo duy nhất của chất lượng giáo dục.

Thông điệp này cũng đặt ra một yêu cầu lớn đối với cải cách thi cử: làm thế nào để mỗi kỳ thi thực hiện đúng chức năng của mình, giảm áp lực không cần thiết và tạo điều kiện để giáo dục trở về với mục tiêu cốt lõi là phát triển con người.

Điểm số không đo được hết năng lực của một đứa trẻ

Trao đổi với PV Tạp chí Trẻ em Việt Nam, ThS. Lê Thanh Tùng - Viện trưởng Viện Tâm lý Giáo dục và Đào tạo (IPET) cho biết cuộc chạy đua điểm số, trường chuyên, lớp chọn không phải đến lớp 9 hay lớp 12 mới xuất hiện, mà đã manh nha từ những năm đầu tiểu học, thậm chí ngay từ bậc mầm non. Theo ông, khi việc học của trẻ trong suốt nhiều năm chỉ xoay quanh một mục tiêu duy nhất là kỳ thi cuối cấp, các em phải gánh chịu nhiều hệ lụy sâu sắc.

Về sức khỏe tinh thần, trẻ dễ rơi vào tình trạng căng thẳng mãn tính (chronic stress) và kiệt sức sớm (burn out). Áp lực dồn dập từ khối lượng bài vở vượt quá lứa tuổi khiến nguy cơ rối loạn lo âu, mất ngủ, thậm chí trầm cảm ở học sinh tăng lên đáng kể.

Về động lực học tập, niềm vui tự nhiên khi được tò mò, khám phá và tiếp thu tri thức - hay động lực nội tại - dần bị bóp nghẹt. Thay vào đó, trẻ học vì sợ bị phạt, sợ cha mẹ thất vọng hay sợ thua kém bạn bè. Khi lên bậc học cao hơn, không còn áp lực ép buộc này, nhiều học sinh dễ rơi vào trạng thái chán nản, buông xuôi việc học.

Cuối cùng, về sự phát triển nhân cách, việc quá coi trọng điểm số khiến trẻ dễ hình thành tư duy thành - bại cực đoan, thiếu khả năng đối mặt và vượt qua thất bại (resilience). Đồng thời, vì không có đủ thời gian vui chơi, giao lưu lành mạnh, khả năng thấu cảm và kỹ năng hợp tác xã hội của trẻ cũng suy giảm.

Ông Tùng phân tích dưới góc độ tâm lý học phát triển, mỗi giai đoạn lứa tuổi đều có những "nhiệm vụ" tâm lý đặc trưng. Ở bậc tiểu học, trẻ cần được phát triển tính tự lập và sự tự tin thông qua việc khám phá thế giới xung quanh và xây dựng các mối quan hệ bạn bè. Bước sang bậc THCS - giai đoạn dậy thì - trẻ trải qua khủng hoảng bản sắc, cần không gian để định hình cái tôi, khám phá sở thích cá nhân và tìm kiếm giá trị của bản thân.

Tuy nhiên, khi một kỳ thi cuối cấp trở thành trục xoay xuyên suốt tất cả các giai đoạn này, quá trình phát triển tự nhiên của trẻ sẽ bị bóp méo nghiêm trọng. Thay vì được dành thời gian hoàn thiện nhân cách, tìm hiểu điểm mạnh và sở thích của bản thân, trẻ lại bị ép nhồi nhét một lượng kiến thức khổng lồ mang tính đối phó. Hệ quả là những "đứa trẻ người lớn hóa" về áp lực thi cử nhưng lại non nớt, thậm chí khủng hoảng về kỹ năng sống và khả năng thích ứng khi phải đối diện với những biến động thực tế của cuộc sống.

nhiều học sinh chỉ thực sự khám phá được điểm mạnh của bản thân khi tham gia các hoạt động ngoài lớp học. Điều này phản ánh một sự thật: hệ thống đánh giá năng lực hiện tại đang quá bó hẹp trong khung điểm số của các bài kiểm tra viết. Theo ông, năng lực con người trong thế kỷ 21 không chỉ được đo lường bằng khả năng giải đề hay thuộc lòng kiến thức sách vở.

Trong khi đó, các hoạt động ngoại khóa, nghệ thuật, thể thao hay dự án xã hội mới chính là nơi phản ánh chính xác những kỹ năng cốt lõi như trí tuệ cảm xúc (EQ), khả năng làm việc nhóm, tư duy phản biện, năng lực giải quyết vấn đề thực tiễn và sức bền tâm lý. 

Chia sẻ trên Tạp chí Trẻ em Việt Nam - Thạc sĩ Tâm lý học Trẻ em và Thanh thiếu niên Tống Khánh Huyền, nhà tâm lý tại Phòng tham vấn trị liệu tâm lý Thái Dương cho biết, nếu học sinh luôn cảm thấy mình chỉ được ghi nhận thông qua điểm số hay kết quả thi cử, các em rất dễ đồng nhất giá trị bản thân với thành tích học tập. Khi gặp thất bại, các em có thể rơi vào cảm giác bị phủ nhận, mất niềm tin vào chính mình. Trong khi đó, khả năng kiểm soát cảm xúc ở lứa tuổi này vẫn chưa hoàn thiện, khiến các em dễ rơi vào trạng thái lo âu, trầm cảm hoặc có những hành vi tiêu cực nếu không vượt qua được áp lực.

“Có những học sinh đạt thành tích rất tốt nhưng vẫn luôn sống trong trạng thái lo lắng vì sợ không đáp ứng được kỳ vọng của cha mẹ và thầy cô. Các em ngại bộc lộ con người thật của mình, luôn cố gắng làm hài lòng người khác và dần đánh mất cảm giác được là chính mình”, bà Huyền chia sẻ.

Chuyên gia cũng nhấn mạnh, việc đánh giá năng lực học sinh chủ yếu thông qua các bài kiểm tra và thành tích học tập chưa phản ánh đầy đủ năng lực cũng như tiềm năng của mỗi em. Mỗi học sinh đều có những thế mạnh khác nhau, vì vậy cần đa dạng hóa các hình thức đánh giá để các em có cơ hội nhận diện và phát huy giá trị của bản thân. 

Trao lại quyền được phát triển cho học sinh sau mỗi kỳ thi

Theo ThS. Lê Thanh Tùng, nếu áp lực thi cử được giảm bớt, nhà trường và gia đình sẽ có thêm nguồn lực để đầu tư cho các hoạt động trải nghiệm, nghệ thuật, thể thao và kỹ năng sống - những hoạt động mà theo ông là vô cùng thiết yếu với trẻ. Trước tiên, các hoạt động này giúp tái tạo năng lượng tâm lý, cho phép não bộ của trẻ được nghỉ ngơi, giảm thiểu hormone căng thẳng (cortisol) và kích thích sản sinh các hormone tích cực như dopamine, endorphin.

Ông cho rằng đây là cách xây dựng sự tự tôn và sức bật tinh thần cho trẻ: thể thao dạy trẻ cách đương đầu với thắng thua, đồng thời rèn luyện thể chất bền bỉ; nghệ thuật giúp trẻ nuôi dưỡng cảm xúc, biết cách biểu đạt thế giới nội tâm; còn kỹ năng sống trang bị cho trẻ "chiếc khiên" bảo vệ trước những cú sốc của cuộc đời.

"Những yếu tố này chính là nền tảng để cấu thành một đứa trẻ hạnh phúc, khỏe mạnh cả về thể chất lẫn tâm thần, chứ không phải là những cỗ máy thi cử vô cảm", ông nói về vai trò của các hoạt động này trong việc phát triển toàn diện cho trẻ.

Trò chuyện với Tạp chí Trẻ em Việt Nam, TS. Đặng Tự Ân - Giám đốc Quỹ Hỗ trợ đổi mới giáo dục Việt Nam (VIEF), nguyên Vụ trưởng Vụ Giáo dục Tiểu học (Bộ Giáo dục và Đào tạo), cho rằng, để cải cách tuyển sinh đại học theo hướng giảm áp lực cho người học, trước hết cần xây dựng lộ trình chuyển từ mô hình chủ yếu dựa vào thi tuyển sang kết hợp giữa xét tuyển và thi tuyển. Theo ông, đây là xu hướng đang được nhiều nền giáo dục tiên tiến trên thế giới áp dụng nhằm đánh giá toàn diện năng lực người học thay vì chỉ dựa vào kết quả của một kỳ thi.

Dẫn kinh nghiệm quốc tế, ông cho biết có thể nhận thấy ba mô hình tuyển sinh phổ biến. Ở nhóm các quốc gia như Hoa Kỳ, Canada và một số nước Bắc Âu, châu Đại Dương, các trường đại học chủ yếu xét tuyển dựa trên thành tích học tập, hồ sơ năng lực, hoạt động xã hội và phẩm chất cá nhân, không tổ chức kỳ thi tuyển sinh tập trung. Kết quả học tập và đánh giá thường xuyên trong suốt quá trình học được xem là căn cứ quan trọng để lựa chọn thí sinh.

Trong khi đó, nhiều nước như Anh, Đức và Pháp áp dụng mô hình kết hợp giữa xét tuyển và quyền tự chủ tổ chức thi tuyển của các cơ sở đào tạo đối với những ngành đặc thù. Theo TS. Đặng Tự Ân, cách làm này vừa bảo đảm chất lượng đầu vào, vừa giúp phần lớn học sinh không phải chịu áp lực từ các kỳ thi tuyển sinh quy mô lớn.

Với các quốc gia như Trung Quốc, Hàn Quốc và Nhật Bản, tuyển sinh đại học vẫn dựa trên các kỳ thi có tính cạnh tranh rất cao. Tuy nhiên, ngay cả những nước này cũng đang từng bước cải cách theo hướng giảm áp lực thi cử, đồng thời tăng cường đánh giá toàn diện năng lực và phẩm chất của học sinh thay vì chỉ chú trọng điểm số.

Đối chiếu với thực tiễn trong nước, TS. Đặng Tự Ân cho rằng tuyển sinh đại học ở Việt Nam hiện vẫn phụ thuộc gần như hoàn toàn vào các kỳ thi tuyển. Điều này cho thấy quá trình đa dạng hóa phương thức tuyển sinh còn chậm so với xu thế chung. 

Theo TS. Đặng Tự Ân, nếu tách bạch kỳ thi tốt nghiệp THPT và tuyển sinh đại học, kỳ thi tốt nghiệp cần chuyển từ hình thức thi tuyển sang xét công nhận tốt nghiệp dựa trên kết quả học tập của học sinh. Điều này sẽ phản ánh sát hơn năng lực thực tế của học sinh, đồng thời phù hợp với mục tiêu của giáo dục phổ thông.

Theo thầy Đặng Tự Ân, đánh giá thường xuyên không chỉ giúp ghi nhận sự tiến bộ của học sinh mà còn góp phần phát triển năng lực tự học, khả năng tự điều chỉnh và những phẩm chất cốt lõi. Thông qua các nhận xét, phản hồi trong quá trình học tập, giáo viên có thể kịp thời hỗ trợ từng học sinh, đồng thời tăng cường sự phối hợp giữa nhà trường, gia đình và người học.

Ông nhấn mạnh, đánh giá vì sự tiến bộ của học sinh là định hướng cốt lõi của Chương trình Giáo dục phổ thông 2018. Khi được triển khai đúng tinh thần, phương thức này không chỉ giúp học sinh hiểu rõ điểm mạnh, điểm cần cải thiện của bản thân mà còn tạo điều kiện để mỗi em phát huy tối đa tiềm năng, thay vì để kết quả của một kỳ thi quyết định toàn bộ quá trình học tập và cơ hội phát triển.

Thay đổi cách thi để thay đổi cách cha mẹ nhìn nhận thành công của con

Theo TS. Đặng Tự Ân, để thay đổi cách phụ huynh nhìn nhận thành công của con, trước hết cần bắt đầu từ đổi mới cách thức thi cử và tư duy đánh giá trong giáo dục. Ông cho rằng, khi mỗi mùa thi vẫn để lại quá nhiều áp lực, sự kiệt sức của học sinh, phụ huynh, giáo viên, thậm chí phát sinh những vi phạm liên quan đến thi cử, đã đến lúc cần nhìn nhận nghiêm túc việc cải cách hệ thống đánh giá theo hướng giảm áp lực không cần thiết và xây dựng một nền giáo dục nhân văn, hiệu quả hơn.

Theo ông, việc giảm áp lực thi cử không thể chỉ dừng ở thay đổi một kỳ thi, mà cần được thực hiện bằng một hệ thống giải pháp đồng bộ từ Trung ương đến địa phương, trong đó đổi mới tư duy quản lý và quản trị nhà trường đóng vai trò then chốt. 

Chuyên gia nhận định, mô hình đánh giá mới sẽ giúp giảm áp lực tâm lý cho cả học sinh và gia đình khi cha mẹ không còn quá lo lắng về những kỳ thi mang tính cạnh tranh cao. Đồng thời, chi phí dành cho học thêm và luyện thi cũng có thể giảm bớt, tạo điều kiện để phụ huynh quan tâm nhiều hơn đến sự phát triển toàn diện của con, từ phẩm chất, kỹ năng đến quá trình học tập, thay vì chỉ nhìn vào điểm số hay kết quả của một kỳ thi.

Tuy nhiên, theo TS. Đặng Tự Ân, sự thay đổi này cũng đặt ra những yêu cầu mới đối với phụ huynh. Thay vì chỉ theo dõi kết quả cuối cùng, cha mẹ cần đồng hành thường xuyên hơn trong quá trình học tập của con, tăng cường trao đổi với giáo viên để nắm bắt sự tiến bộ của trẻ, khuyến khích các em rèn luyện kỹ năng, năng lực tự học và các năng lực mềm bên cạnh kiến thức học thuật.

Ông cũng cho rằng, thách thức lớn nhất là thay đổi quan niệm "điểm số là tất cả" vốn đã tồn tại nhiều năm. Bên cạnh đó, khi việc đánh giá được thực hiện chủ yếu tại nhà trường, một bộ phận phụ huynh có thể băn khoăn về tính khách quan và sự công bằng giữa các cơ sở giáo dục. Vì vậy, cùng với đổi mới thi cử, cần xây dựng cơ chế đánh giá minh bạch, thống nhất và nâng cao năng lực đội ngũ giáo viên để tạo niềm tin cho xã hội.

Theo chuyên gia tâm lý Tống Khánh Huyền, khi người lớn có cách nhìn bao dung và khoa học hơn, học sinh sẽ được ghi nhận từ nhiều khía cạnh khác ngoài điểm số. Những phẩm chất như sự tử tế, khả năng hợp tác, tinh thần trách nhiệm hay năng khiếu nghệ thuật, thể thao... đều là những giá trị cần được tôn trọng. Việc được công nhận vì những thế mạnh riêng giúp các em tự tin hơn, biết trân trọng sự khác biệt của bản thân thay vì chỉ chạy theo thành tích.

Bà cho rằng, phụ huynh và giáo viên cần nhìn nhận kết quả học tập đúng với bản chất của nó: đó chỉ là thước đo năng lực học tập và tư duy ở một thời điểm nhất định, không phải là thước đo giá trị của một con người. Khi trẻ hiểu rằng điểm số không quyết định giá trị bản thân, các em sẽ bớt rơi vào cảm giác bế tắc khi thất bại và cũng không tự mãn khi đạt kết quả cao. Thay vào đó, các em sẽ có động lực tiếp tục khám phá bản thân ở nhiều lĩnh vực khác như nghệ thuật, thể thao, kỹ năng giao tiếp hay làm việc nhóm.

Khi cảm thấy được lắng nghe, thấu hiểu và chấp nhận, học sinh sẽ xây dựng được cảm giác an toàn trong mối quan hệ với cha mẹ và thầy cô. Đây là nền tảng để các em mạnh dạn thể hiện bản thân, tích cực tham gia các hoạt động học tập, trải nghiệm, từ đó khám phá năng lực, phát triển toàn diện và hình thành khả năng tự vượt qua căng thẳng một cách lành mạnh.

Theo ThS. Lê Thanh Tùng, để giảm áp lực học tập và trả lại một môi trường giáo dục lành mạnh cho trẻ em, cần có sự thay đổi đồng bộ từ chính sách đến gia đình.

Đối với các nhà hoạch định chính sách, ông cho rằng cần tiếp tục kiên định với các cải cách mang tính nền tảng, trong đó có thể xem xét việc tách bạch kỳ thi tốt nghiệp THPT và tuyển sinh đại học, đồng thời hoàn thiện các quy định pháp lý nhằm kiểm soát tình trạng dạy thêm, học thêm trái quy định. Theo ông, đây là những giải pháp có ý nghĩa lâu dài để xây dựng một môi trường giáo dục minh bạch, công bằng và giảm áp lực cho học sinh.

Với nhà trường, chuyên gia nhấn mạnh cần trả lại giá trị thực chất của mỗi tiết học trên lớp bằng chất lượng giảng dạy, bảo đảm sự công bằng trong đánh giá và xây dựng một môi trường học đường an toàn, nơi học sinh không phải chịu những áp lực vô hình hay sự phân biệt đối xử.

"Sự đầu tư quý giá nhất dành cho con không phải là lịch học kín từ sáng đến tối, mà là một tuổi thơ được sống đúng nghĩa, với tiếng cười, sự an toàn và cơ hội phát triển theo nhịp độ của chính mình", ông Tùng nói.

Đối với phụ huynh, ông cho rằng điều quan trọng nhất là dám từ bỏ tâm lý "sợ con bị bỏ lại phía sau". Thay vì lấp kín thời gian của con bằng các lớp học thêm, cha mẹ nên dành cho con một môi trường yêu thương, biết lắng nghe và đồng hành. 

Áp lực thi cử không phải tự nhiên xuất hiện từ một kỳ thi, mà được hình thành bởi cả một hệ thống đánh giá, kỳ vọng và cách nhìn nhận thành công kéo dài suốt nhiều năm học. Vì vậy, giảm áp lực cho học sinh cũng không thể chỉ dừng lại ở việc thay đổi hình thức thi, mà cần bắt đầu từ sự thay đổi trong tư duy của nhà quản lý, nhà trường, gia đình và toàn xã hội về mục tiêu thực sự của giáo dục.

Khi mỗi kỳ thi được trả về đúng chức năng của mình, khi điểm số không còn là thước đo duy nhất để đánh giá một đứa trẻ, nhà trường sẽ có thêm không gian để giáo dục toàn diện, phụ huynh sẽ bớt nỗi ám ảnh phải "chạy đua" cùng con, còn học sinh sẽ có cơ hội được lớn lên với đúng nhịp phát triển của mình, được khám phá năng lực, nuôi dưỡng sở trường và tự tin lựa chọn con đường phù hợp.

Suy cho cùng, điều giáo dục cần hướng tới không phải là tạo ra những học sinh giỏi thi cử, mà là những con người hạnh phúc, có năng lực, bản lĩnh và sẵn sàng bước vào cuộc sống. Đó cũng chính là mục tiêu cốt lõi của mọi cải cách giáo dục - trả lại cho trẻ em quyền được học để phát triển, chứ không chỉ học để vượt qua một kỳ thi.