TS Nguyễn Thôn Dã: Cần bảo vệ dữ liệu cho trẻ trong kỷ nguyên số

"Mẹ ơi, con hỏi ChatGPT rồi!" – câu nói ngày càng quen thuộc trong nhiều gia đình khi trẻ em tiếp cận trí tuệ nhân tạo (AI) từ rất sớm. Từ làm bài tập, học ngoại ngữ, tìm kiếm thông tin đến trò chuyện như một người bạn, AI đang dần hiện diện trong cuộc sống của trẻ theo cách tự nhiên hơn bao giờ hết.

Tuy nhiên, bên cạnh những cơ hội về học tập và sáng tạo, sự phát triển mạnh mẽ của AI cũng đặt ra nhiều câu hỏi về khả năng tư duy độc lập, quyền riêng tư và sự an toàn của trẻ trên môi trường số. Làm thế nào để AI trở thành công cụ hỗ trợ, thay vì thay thế khả năng học hỏi, khám phá và tương tác của trẻ?

Xoay quanh vấn đề này, Tạp chí Trẻ em Việt Nam đã có cuộc trao đổi với TS Nguyễn Thôn Dã (Khoa Hệ thống thông tin – Trường Đại học Kinh tế -Luật, ĐHQG TP.HCM), người có gần 20 năm giảng dạy các môn học thuộc các chuyên ngành: Hệ thống thông tin, Kinh doanh số & Trí tuệ nhân tạo, Thương mại điện tử. 

I. Trong kỷ nguyên AI, đâu là kỹ năng quan trọng hơn đối với trẻ?

PV: Theo ông, trong thời đại AI, kỹ năng quan trọng nhất đối với trẻ em là gì: biết sử dụng AI hay biết tư duy độc lập và đặt câu hỏi đúng?

TS Nguyễn Thôn Dã: Theo tôi, quan trọng nhất vẫn là tư duy độc lập và biết đặt câu hỏi đúng. AI chỉ là công cụ; nếu trẻ không biết kiểm chứng, phản biện và tự suy nghĩ, các em rất dễ phụ thuộc vào câu trả lời có sẵn. Biết dùng AI là cần thiết, nhưng phải dựa trên nền tảng tư duy vững vàng.

PV: Nhiều học sinh hiện nay có xu hướng nhờ AI làm bài tập hoặc viết bài thay mình. Theo ông, đâu là ranh giới giữa việc sử dụng AI để hỗ trợ học tập và việc phụ thuộc vào AI?

TS Nguyễn Thôn Dã: Ranh giới nằm ở chỗ AI có giúp học sinh hiểu và tự làm tốt hơn hay đang làm thay hoàn toàn. Dùng AI để gợi ý, giải thích, phản biện và sửa lỗi là hỗ trợ học tập; còn sao chép câu trả lời mà không hiểu, không kiểm chứng và không thể tự trình bày lại thì đã trở thành phụ thuộc.

PV: Nhà trường và gia đình cần thay đổi cách giáo dục như thế nào để AI trở thành công cụ hỗ trợ, thay vì làm giảm khả năng sáng tạo và tư duy của trẻ?

TS Nguyễn Thôn Dã: Theo tôi, nhà trường và gia đình cần chuyển từ việc yêu cầu trẻ “đưa ra đáp án đúng” sang khuyến khích trẻ giải thích cách suy nghĩ, đặt câu hỏi và kiểm chứng thông tin. AI nên được dùng để gợi ý, mở rộng ý tưởng và phản biện, không làm thay toàn bộ.

II. AI và dữ liệu cá nhân làm thế nào để bảo vệ

Không chỉ hỗ trợ học tập, AI còn hoạt động dựa trên một nguồn "nhiên liệu" đặc biệt là dữ liệu. Mỗi lần trẻ tìm kiếm thông tin, tải hình ảnh, sử dụng chatbot hay tham gia một ứng dụng học tập, các em đều để lại những "dấu chân số". Điều đáng nói là nhiều phụ huynh vẫn chưa nhận thức đầy đủ giá trị của dữ liệu cá nhân cũng như những nguy cơ có thể phát sinh nếu thông tin của trẻ bị thu thập hoặc sử dụng sai mục đích.

PV: Theo ông, những loại dữ liệu cá nhân nào của trẻ em đang được các nền tảng số và AI thu thập phổ biến nhất hiện nay?

TS Nguyễn Thôn Dã: Phổ biến nhất là thông tin định danh, vị trí, thiết bị và địa chỉ IP; hình ảnh, giọng nói, video; lịch sử tìm kiếm, nội dung xem, thời gian sử dụng và hành vi tương tác. Với nền tảng học tập hoặc AI, còn có bài làm, câu hỏi, năng lực học tập, sở thích và cả những hồ sơ dự đoán về tính cách, thói quen của trẻ. Đáng lo là nhiều dữ liệu được thu thập âm thầm để cá nhân hóa nội dung, quảng cáo hoặc huấn luyện hệ thống.

PV: Nhiều phụ huynh thường xuyên chia sẻ hình ảnh, video, thành tích học tập của con lên mạng xã hội. Theo ông, điều này có thể tạo ra những rủi ro gì trong dài hạn?

TS Nguyễn Thôn Dã: Về lâu dài, việc này có thể tạo ra một “hồ sơ số” mà trẻ không tự lựa chọn và rất khó xóa bỏ. Hình ảnh, thông tin trường lớp, vị trí hay thành tích có thể bị lợi dụng để giả mạo, lừa đảo, bắt nạt hoặc huấn luyện công nghệ nhận diện khuôn mặt. Quan trọng hơn, khi lớn lên, trẻ có thể cảm thấy quyền riêng tư và quyền tự quyết về hình ảnh của mình đã bị xâm phạm.

PV: Trong thời đại AI, dữ liệu cá nhân của trẻ có thể được xem là một "tài sản số" hay không? Vì sao việc bảo vệ dữ liệu của trẻ cần được quan tâm ngay từ bây giờ?

TS Nguyễn Thôn Dã: Có thể xem dữ liệu của trẻ là một loại “tài sản số” vì nó có giá trị trong việc phân tích hành vi, cá nhân hóa nội dung và phát triển AI. Tuy nhiên, đây là tài sản rất nhạy cảm, không nên bị khai thác như hàng hóa. Cần bảo vệ ngay từ bây giờ vì dữ liệu có thể tồn tại nhiều năm, ảnh hưởng đến quyền riêng tư, danh tiếng, cơ hội học tập và cả sự an toàn của trẻ trong tương lai.

PV: Phụ huynh cần lưu ý điều gì trước khi cho trẻ sử dụng các ứng dụng AI hoặc các nền tảng học tập trực tuyến?

TS Nguyễn Thôn Dã: Phụ huynh nên kiểm tra độ tuổi phù hợp, chính sách thu thập dữ liệu, quyền riêng tư và khả năng kiểm soát nội dung trước khi cho trẻ sử dụng. Đồng thời, cần hướng dẫn trẻ không cung cấp thông tin cá nhân, không tin tuyệt đối vào câu trả lời của AI và biết trao đổi với người lớn khi gặp nội dung bất thường. Quan trọng nhất là đồng hành, đặt giới hạn thời gian và thường xuyên xem lại cách trẻ đang sử

III. Những kỷ năng giúp trẻ thích nghi với kỷ nguyên AI?

Sự phát triển của AI không chỉ làm thay đổi cách học mà còn tác động đến thị trường lao động và các kỹ năng cần thiết trong tương lai. Nhiều công việc có thể được AI hỗ trợ hoặc thay thế, trong khi những kỹ năng mang tính con người như sáng tạo, giao tiếp, hợp tác và tư duy phản biện lại ngày càng được đề cao. Điều đó đặt ra yêu cầu chuẩn bị cho trẻ từ sớm để không chỉ sử dụng công nghệ mà còn biết thích nghi với những thay đổi nhanh chóng của xã hội.

PV: Theo ông, những kỹ năng nào sẽ trở thành "hành trang" quan trọng nhất của trẻ trong 10–20 năm tới khi AI ngày càng phát triển?

TS Nguyễn Thôn Dã: Theo tôi, quan trọng nhất là tư duy phản biện, khả năng đặt câu hỏi, sáng tạo, tự học và thích nghi. Bên cạnh đó, trẻ cần biết sử dụng AI có trách nhiệm, kiểm chứng thông tin, bảo vệ dữ liệu cá nhân và hợp tác tốt với con người. Trong tương lai, lợi thế không nằm ở việc cạnh tranh với AI, mà ở khả năng kết hợp công nghệ với tư duy, cảm xúc và giá trị của con người.

PV: Bên cạnh kiến thức công nghệ, trẻ em cần được trang bị những kỹ năng mềm nào để không bị AI thay thế?

TS Nguyễn Thôn Dã: Trẻ cần được rèn luyện khả năng giao tiếp, hợp tác, sáng tạo, giải quyết vấn đề và thích nghi với thay đổi. Đặc biệt, sự đồng cảm, trách nhiệm, khả năng thấu hiểu con người và đưa ra quyết định có đạo đức là những năng lực AI khó thay thế. Mục tiêu không phải cạnh tranh với AI, mà là biết kết hợp công nghệ với những giá trị riêng của con người.

PV: Ông có lời khuyên gì dành cho phụ huynh trong việc đồng hành cùng con trước sự phát triển mạnh mẽ của AI và chuyển đổi số?

TS Nguyễn Thôn Dã: Theo tôi, phụ huynh không cần quá sợ AI, nhưng cũng không nên giao con hoàn toàn cho công nghệ. Điều quan trọng là cùng con tìm hiểu, trao đổi thường xuyên, đặt giới hạn hợp lý và làm gương trong cách sử dụng thiết bị số. Hãy dạy trẻ biết tư duy độc lập, kiểm chứng thông tin, bảo vệ dữ liệu cá nhân và dùng AI như một công cụ hỗ trợ, chứ không thay thế việc học, trải nghiệm và giao tiếp đời thực.

Giải đáp cùng chuyên gia

Bên cạnh những băn khoăn của phụ huynh và giáo viên, AI cũng đang trở thành chủ đề được nhiều học sinh quan tâm. Từ việc tìm kiếm thông tin, làm bài tập đến học ngoại ngữ, AI dần trở thành một "người bạn" quen thuộc trong quá trình học tập. Tuy nhiên, không ít em vẫn băn khoăn liệu sử dụng AI như thế nào để vừa hiệu quả, vừa không làm mất đi khả năng tư duy và sáng tạo của bản thân.

Một phụ huynh tại TP.HCM cho biết bé nhà mình đang học lớp 4 và có định hướng thi vào Trần Đại Nghĩa. Mình đang tìm hiểu lộ trình học học phụ đạo cho con nhưng thấy con muốn tự học cùng AI. xin được chuyên gia cho lời khuyên?

TS Nguyễn Thôn Dã: Bé lớp 4 có thể tự học cùng AI, nhưng chưa nên xem AI là phương án thay thế hoàn toàn cho giáo viên hoặc lớp phụ đạo. AI phù hợp để giải thích bài khó,tạo bài luyện theo năng lực và giúp con sửa lỗi; còn ba mẹ vẫn cần theo dõi nội dung,kiểm tra xem con có thực sự hiểu hay chỉ chép đáp án.Nếu định hướng thi Trần Đại Nghĩa, nên kết hợp: học chắc kiến thức nền, rèn tư duyToán – Tiếng Việt – Tiếng Anh, luyện thói quen tự học và dùng AI khoảng 20–30phút mỗi buổi có mục tiêu rõ ràng. Sau mỗi lần học, yêu cầu con tự giải lại và giải.