Luật sư Trần Viết Hà chỉ rõ ranh giới pháp lý giữa dạy con và bạo hành trẻ em

Liên tiếp những vụ việc trẻ em nghi bị bạo hành ngay trong chính gia đình được phát hiện thời gian gần đây đã gióng lên hồi chuông cảnh báo về tình trạng bạo lực với trẻ em núp dưới danh nghĩa "dạy con". Đáng nói, không ít trường hợp người gây ra hành vi lại chính là cha mẹ hoặc người chăm sóc với quan niệm "thương cho roi cho vọt", "đánh để con nên người".

Tuy nhiên, dưới góc độ pháp luật, quyền giáo dục con cái của cha mẹ không phải là quyền vô hạn. Mọi hành vi gây tổn hại đến thể chất, tinh thần hoặc xâm phạm các quyền cơ bản của trẻ em đều có thể bị xử lý theo quy định của pháp luật, tùy tính chất và mức độ.

Từ vụ việc bé D nghi bị bạo hành đang được cơ quan chức năng xác minh và thu hút sự quan tâm của dư luận, nhiều phụ huynh băn khoăn: Cha mẹ được phép dạy con đến đâu? Khi nào việc giáo dục vượt quá giới hạn và trở thành hành vi bạo hành hoặc vi phạm pháp luật?

Để làm rõ những vấn đề này, Tạp chí Trẻ em Việt Nam đã có cuộc trao đổi với Luật sư Trần Viết Hà (Công ty Luật Hà và Cộng sự).

PV: Thưa luật sư, trong thực tế vẫn còn không ít phụ huynh quan niệm "thương cho roi cho vọt", cho rằng la mắng hoặc đánh con là cách dạy dỗ bình thường. Dưới góc độ pháp luật và quyền trẻ em, quan niệm này còn phù hợp hay không?

Luật sư Trần Viết Hà: Nhìn chung quan niệm “thương cho roi cho vọt” là một quan niệm đã tồn tại lâu đời trong đời sống gia đình Việt Nam. Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện nay, quan niệm này cần được nhìn nhận lại cả dưới góc độ khoa học giáo dục, quyền trẻ em và pháp luật. Cha mẹ có quyền, đồng thời có nghĩa vụ chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con. Tuy nhiên, quyền giáo dục không đồng nghĩa với quyền sử dụng bạo lực. Trẻ em là một chủ thể có đầy đủ các quyền cơ bản, trong đó có quyền được bảo vệ tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm; được bảo vệ khỏi bạo lực, bỏ rơi, bỏ mặc và các hình thức xâm hại khác.

Khoản 6 Điều 4 Luật Trẻ em năm 2016 xác định bạo lực trẻ em không chỉ là đánh đập gây thương tích mà còn bao gồm hành vi ngược đãi, hành hạ, lăng mạ, xúc phạm danh dự, nhân phẩm, cô lập, xua đuổi và những hành vi cố ý khác gây tổn hại về thể chất hoặc tinh thần của trẻ. Luật cũng nghiêm cấm mọi hành vi bạo lực, bỏ rơi, bỏ mặc, bóc lột và xâm hại trẻ em.

Vì vậy, việc cha mẹ viện dẫn mục đích “dạy con”, “mong con nên người” không làm mất đi tính trái pháp luật của hành vi nếu phương pháp được sử dụng gây đau đớn, sợ hãi, tổn thương hoặc xúc phạm trẻ. Như đã phân tích ở trên việc dạy con nghiêm khắc nhưng không đồng nghĩa dùng bạo lực và càng không thể biện minh mục đích giáo dục để hợp thức hóa việc bạo lực với con cái. Kỷ luật tích cực phải giúp trẻ nhận ra lỗi sai, hiểu hậu quả và học cách chịu trách nhiệm. Ngược lại, đánh đập, nhục mạ hoặc đe dọa thường chỉ khiến trẻ phục tùng vì sợ hãi, chứ không hình thành được nhận thức và hành vi đúng đắn một cách bền vững.

PV: Theo quy định của pháp luật hiện hành, đâu là ranh giới giữa việc cha mẹ giáo dục, rèn luyện kỷ luật cho con với hành vi bạo hành hoặc xâm hại trẻ em? Những dấu hiệu nào cho thấy việc dạy dỗ đã vượt khỏi mục đích giáo dục và trở thành hành vi vi phạm pháp luật?

Luật sư Trần Viết Hà: Pháp luật không cấm cha mẹ đặt ra quy tắc, giới hạn hoặc áp dụng những biện pháp giáo dục phù hợp với độ tuổi của con. Cha mẹ có thể nhắc nhở, phân tích đúng sai, yêu cầu con khắc phục hậu quả, tạm thời hạn chế một số hoạt động giải trí hoặc giao những nhiệm vụ phù hợp để trẻ rèn luyện trách nhiệm. Chúng ta có thể nhận diện việc dạy dỗ đã chuyển thành hành vi bạo lực hoặc xâm hại qua một số dấu hiệu như sau:

• Thứ nhất, cha mẹ sử dụng vũ lực như đánh, đá, tát, đấm, dùng roi, dây điện hoặc đồ vật để gây đau đớn cho trẻ; bắt trẻ thực hiện những tư thế gây đau, nhốt trẻ hoặc bỏ đói trẻ.
• Thứ hai, hành vi diễn ra trong trạng thái tức giận, mất kiểm soát, nhằm trút giận, trả đũa hoặc ép trẻ phục tùng chứ không còn nhằm giải thích và giáo dục.
• Thứ ba, biện pháp được sử dụng không tương xứng với lỗi của trẻ, kéo dài hoặc lặp đi lặp lại, khiến trẻ bị thương, hoảng loạn, mất ngủ, sợ hãi, tự ti hoặc có biểu hiện rối loạn tâm lý.
• Thứ tư, trẻ bị lăng mạ, hạ nhục, đe dọa, cô lập, xua đuổi, bị đem ra so sánh hoặc bêu riếu trước người khác.
• Thứ năm, cha mẹ tước bỏ những nhu cầu thiết yếu của trẻ như ăn uống, chữa bệnh, học tập, nghỉ ngơi hoặc chăm sóc y tế.

Theo đó, khi xem xét một vụ việc, cơ quan chức năng không chỉ căn cứ vào lời giải thích của người thực hiện hành vi mà sẽ đánh giá toàn diện phương thức, công cụ, cường độ, thời gian, tần suất, hậu quả và độ tuổi của trẻ. Đặc biệt, trẻ càng nhỏ thì khả năng tự vệ và nhận thức càng hạn chế, do đó trách nhiệm của người chăm sóc càng cao.

PV: Trong thực tế, những hành vi nào của cha mẹ hoặc người chăm sóc thường bị xem nhẹ nhưng lại có nguy cơ vi phạm pháp luật? Luật sư có thể chia sẻ một số tình huống điển hình để phụ huynh dễ nhận biết?

Luật sư Trần Viết Hà: Một số hành vi điển hình như bắt trẻ quỳ trong thời gian dài, đứng ngoài trời nắng, nhốt trong phòng tối, bắt nhịn ăn hoặc không cho ngủ. Trong trường hợp đó cha mẹ có thể cho rằng đó chỉ là một hình thức phạt, nhưng đây là những biện pháp trực tiếp xâm phạm sức khỏe, thân thể và nhu cầu thiết yếu của trẻ.

Bên cạnh đó, việc cha mẹ sử dụng những lời nói mang tính chất chì chiết, đe dọa như “đồ vô dụng”, “không đáng làm con”, “sao không chết đi”, đe dọa đuổi trẻ ra khỏi nhà hoặc đem trẻ cho người khác cũng không thể xem là lời nói lúc nóng giận thông thường. Đôi khi những lời nói này có thể làm tổn thương nghiêm trọng danh dự, nhân phẩm và sức khỏe tinh thần của trẻ.

Do đó, cha mẹ nên cân nhắc các phương thức dạy dỗ con để tránh việc đi quá giới hạn pháp luật cho phép và có thể bị truy cứu.

Nếu như trước đây nhiều người chỉ coi việc đánh đập gây thương tích mới là bạo hành thì hiện nay, pháp luật đã nhìn nhận đầy đủ hơn về các hình thức xâm hại trẻ em, trong đó có bạo lực tinh thần. Những lời quát mắng, xúc phạm, đe dọa hoặc gây áp lực kéo dài có thể để lại những tổn thương tâm lý nghiêm trọng đối với trẻ.

PV: Không chỉ bạo lực thể chất, việc thường xuyên quát mắng, xúc phạm, làm nhục, đe dọa hoặc gây áp lực tâm lý cho trẻ có được pháp luật xác định là hành vi xâm hại trẻ em hay không? Những hành vi này có thể bị xử lý như thế nào?

Luật sư Trần Viết Hà: Theo quy định pháp luật hiện hành xác định rõ rằng bạo lực đối với trẻ em không chỉ là bạo lực thể chất. Theo đó việc trẻ bị lăng mạ, xúc phạm danh dự, nhân phẩm, cô lập, xua đuổi, đe dọa hoặc thực hiện những hành vi cố ý gây tổn hại về tinh thần đều thuộc phạm vi xác định đây là bạo lực đối với trẻ em. Luật Phòng, chống bạo lực gia đình năm 2022 cũng coi các hành vi lăng mạ, chì chiết, xúc phạm danh dự, nhân phẩm; cưỡng ép chứng kiến bạo lực; cô lập, giam cầm; gây áp lực thường xuyên về tâm lý và những hành vi tương tự đối với thành viên gia đình là hành vi bạo lực gia đình.

Theo đó, tùy tính chất, mức độ và hậu quả, hành vi bạo lực tinh thần có thể bị xử phạt vi phạm hành chính theo các quy định về bảo vệ trẻ em hoặc phòng, chống bạo lực gia đình. Quy định hiện hành nghị định số 282/2025/NĐ-CP có các quy định xử phạt đối với hành vi hành hạ, ngược đãi, xúc phạm danh dự, nhân phẩm, cô lập, xua đuổi hoặc gây áp lực thường xuyên về tâm lý đối với thành viên gia đình.

Trong trường hợp hành vi diễn ra thường xuyên, làm cho trẻ đau đớn về thể xác hoặc tinh thần, người thực hiện còn có thể bị xem xét về tội ngược đãi hoặc hành hạ con theo Điều 185 Bộ luật Hình sự. Đối với nạn nhân là người dưới 16 tuổi, khung hình phạt có thể từ 2 năm đến 5 năm tù.

PV: Qua thực tiễn hành nghề, luật sư nhận thấy những sai lầm nào cha mẹ thường mắc phải khi dạy con, khiến hành vi giáo dục vô tình trở thành hành vi vi phạm pháp luật?

Luật sư Trần Viết Hà: Việc dạy con hoàn toàn có thể dẫn đến vi phạm pháp luật nếu cha mẹ sử dụng những phương pháp giáo dục không phù hợp. Theo đó có nhiều sai lầm có thể kể đến như cho rằng con do mình sinh ra nên cha mẹ có toàn quyền quyết định và có thể sử dụng bất kỳ phương pháp nào do cha mẹ tự quyết. Đúng cha mẹ được pháp luật trao cho cha mẹ quyền và trách nhiệm giáo dục con nhưng phải hiểu rằng quyền này bị giới hạn bởi quyền con người và quyền trẻ em theo quy định của Hiến pháp và các quy định pháp luật liên quan.

Tiếp đó nhiều cha mẹ dạy con trong lúc đang tức giận. Bất kể ai cũng vậy, khi nóng giận chúng ta hoàn toàn không thể kiểm soát mọi hành vi những lúc ấy cha mẹ rất dễ sử dụng lực mạnh hơn dự định, dùng những lời nói nặng nề hoặc kéo dài hình phạt. Thực tiễn đã cho thấy nhiều vụ bạo hành nghiêm trọng bắt đầu từ suy nghĩ “chỉ đánh vài cái” nhưng sau đó vượt kiểm soát và trở thành các vụ hành hạ nghiêm trọng thậm chí nhiều vụ dẫn đến tử vong.

Một số bậc cha mẹ khác chọn cách công khai việc trừng phạt trẻ trước đám đông hoặc trên mạng xã hội vì nghĩ rằng mình đúng và để cho trẻ lần sau không tái phạm. Tuy nhiên, việc này không những làm tổn thương tâm lý mà còn có thể xâm phạm danh dự, nhân phẩm, hình ảnh và đời sống riêng tư của trẻ.

Bảo vệ trẻ em không chỉ là trách nhiệm của cha mẹ mà còn cần sự chung tay của nhà trường, người thân và cộng đồng. Nhiều vụ bạo hành chỉ được phát hiện khi có sự lên tiếng của hàng xóm, giáo viên hoặc người dân.

PV: Khi phát hiện trẻ có dấu hiệu bị bạo hành trong gia đình, giáo viên, hàng xóm hoặc người thân cần làm gì? Họ có trách nhiệm phải thông báo hoặc tố giác theo quy định của pháp luật hay không?

Luật sư Trần Viết Hà: Khi chúng ta phát hiện hoặc nghi ngờ trẻ bị bạo hành, nguyên tắc quan trọng nhất là ưu tiên sự an toàn của trẻ. Người phát hiện không nên vì cho rằng đây là “chuyện riêng của gia đình” mà im lặng hoặc tự ý hòa giải trong khi trẻ vẫn đang có nguy cơ bị tiếp tục xâm hại. Nếu trẻ đang bị đánh đập, bị đe dọa đến tính mạng hoặc có thương tích nghiêm trọng, cần liên hệ ngay với cơ quan công an, chính quyền địa phương hoặc cơ sở y tế gần nhất. Hiện tại tổng đài quốc gia  bảo vệ trẻ em 111, hoạt động 24 giờ mỗi ngày nên khi gặp các vấn đề bạo hành trẻ em chúng ta cần sớm cung cấp thông tin và đề nghị tư vấn, hỗ trợ, can thiệp.

Hiện nay theo quy định Luật Trẻ em nghiêm cấm hành vi không cung cấp hoặc che giấu thông tin về trẻ em bị xâm hại hoặc có nguy cơ bị bóc lột, bạo lực cho cơ quan, cá nhân có thẩm quyền. Vì vậy, việc chủ động thông báo không chỉ là trách nhiệm đạo đức mà trong những trường hợp nhất định còn là nghĩa vụ pháp lý.

PV: Từ những vụ việc trẻ em bị bạo hành xảy ra trong thời gian gần đây, luật sư muốn gửi thông điệp gì tới các bậc cha mẹ để vừa giáo dục con hiệu quả, vừa bảo đảm quyền và sự phát triển toàn diện của trẻ?

Luật sư Trần Viết Hà: Điều tôi muốn nhấn mạnh là tình yêu thương không thể được thể hiện bằng việc làm cho trẻ đau đớn, sợ hãi hoặc bị hạ thấp nhân phẩm. Một đứa trẻ có thể quên lỗi mình đã phạm, nhưng rất khó quên cảm giác bị chính người thân đánh đập, nhục mạ hoặc bỏ mặc.

Giáo dục con là một quá trình lâu dài, đòi hỏi sự kiên nhẫn, nhất quán và làm gương. Cha mẹ hoàn toàn có thể nghiêm khắc, nhưng sự nghiêm khắc phải có giới hạn, có giải thích, phù hợp với độ tuổi và tôn trọng nhân phẩm của trẻ.

Trước khi áp dụng một biện pháp kỷ luật, cha mẹ nên tự hỏi: Biện pháp này có giúp con hiểu điều gì đúng hay chỉ khiến con sợ mình? Có tương xứng với lỗi của trẻ không? Có gây đau đớn, nhục nhã hoặc ảnh hưởng đến sức khỏe của trẻ không? Nếu câu trả lời là có, cha mẹ cần dừng lại và lựa chọn một phương pháp khác.

Xã hội phát triển chúng ta cũng cần tiếp cận cách giáo dục và dạy con theo hướng phát triển và phù hợp với xu thế xã hội và quy định pháp luật hiện hành.

Những vụ việc trẻ em bị bạo hành được phát hiện trong thời gian qua cho thấy ranh giới giữa giáo dục và bạo lực đôi khi vẫn bị không ít người lớn hiểu sai. Pháp luật luôn tôn trọng quyền và trách nhiệm của cha mẹ trong việc nuôi dạy con, nhưng không cho phép bất kỳ ai nhân danh tình yêu thương hay việc giáo dục để sử dụng bạo lực hoặc xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của trẻ em.

Mỗi đứa trẻ đều có quyền được sống trong môi trường an toàn, được yêu thương, lắng nghe và tôn trọng. Giáo dục tích cực không chỉ giúp trẻ phát triển nhân cách mà còn góp phần xây dựng một gia đình hạnh phúc, nơi tình yêu thương được thể hiện bằng sự thấu hiểu, đồng hành thay vì những đòn roi hay tổn thương tinh thần. Bảo vệ trẻ em không chỉ là trách nhiệm của gia đình mà còn là trách nhiệm của toàn xã hội./.