Mạng xã hội đang ảnh hưởng thế nào đến sự phát triển của trẻ em?

Dùng mạng xã hội nhiều khiến trẻ khó tập trung, mất kiên nhẫn khi học

Một nghiên cứu vừa được công bố trên tạp chí khoa học Nature Human Behaviour đã thu hút sự quan tâm của mọi người khi chỉ ra mối liên hệ giữa thời điểm trẻ bắt đầu sử dụng mạng xã hội với kết quả học tập sau này.

Nghiên cứu do Giáo sư Marco Gui (Đại học Milano-Bicocca, Ý) cùng các cộng sự thực hiện trên học sinh tại 28 trường học ở miền Bắc nước Ý và phân tích dữ liệu này cùng với điểm số từ các bài kiểm tra chuẩn hóa quốc gia INVALSI ở các môn Tiếng Ý, Tiếng Anh và Toán, cho thấy, những em bắt đầu sử dụng mạng xã hội từ lớp 6 (11-12 tuổi) có kết quả học tập thấp hơn so với nhóm chỉ bắt đầu sử dụng muộn hơn.

Ngoài ra, một cuộc khảo sát về thói quen sử dụng cho thấy xu hướng luôn để điện thoại thông minh ngay bên cạnh chiếm từ 15-47% trong mối liên hệ giữa việc sử dụng mạng xã hội sớm và kết quả học tập thấp hơn. Nhóm nghiên cứu giải thích rằng, phát hiện này củng cố khả năng cho rằng sự phân tán chú ý hoặc việc quá đắm chìm vào mạng xã hội chính là những yếu tố tác động đến kết quả học tập.

Giáo sư Marco Gui nhận định, việc trì hoãn thời điểm trẻ bắt đầu sử dụng mạng xã hội cho đến khi có đủ sự trưởng thành về nhận thức để kiểm soát những yếu tố gây xao nhãng có thể mang lại lợi ích cho việc học.

Kết quả nghiên cứu đặt ra một câu hỏi: Vì sao việc sử dụng mạng xã hội từ sớm lại có thể ảnh hưởng đến khả năng học tập của trẻ? 

Để lý giải vì sao trẻ dễ bị cuốn vào mạng xã hội, TS Nguyễn Thị Thắm - Giảng viên ngành Truyền thông chuyên nghiệp, Trường Đại học RMIT Việt Nam, cho biết hầu hết các nền tảng hiện nay vận hành theo mô hình "kinh tế chú ý", với mục tiêu không chỉ kết nối người dùng mà còn giữ họ ở lại càng lâu càng tốt. Theo bà, các nền tảng sử dụng thuật toán và trí tuệ nhân tạo (AI) để dự đoán người dùng sẽ xem, thích hay phản ứng với nội dung nào, từ đó ưu tiên hiển thị những nội dung có khả năng tạo tương tác cao.

TS Nguyễn Thắm cho biết thêm, các nền tảng video ngắn như TikTok, YouTube Shorts hay Instagram Reels với nhịp chuyển cảnh nhanh, âm thanh kích thích và những "phần thưởng tức thì" khiến não trẻ dần quen với việc tiếp nhận thông tin nhanh và liên tục. Vì vậy, khi quay trở lại đọc sách, nghe giảng hoặc làm những bài tập cần nhiều thời gian, trẻ dễ cảm thấy chán, khó duy trì sự chú ý và giảm tính kiên nhẫn trong học tập. 

Điều này không khiến trẻ mất hoàn toàn khả năng tập trung, nhưng khiến não bộ có xu hướng ưu tiên những thông tin ngắn, giàu tính kích thích hơn. Trẻ dễ hình thành kiểu chú ý rời rạc, thường xuyên chuyển đổi hoạt động, khó theo dõi các nội dung phức tạp và dễ bị phân tâm bởi thông báo trên điện thoại. Đồng thời, việc liên tục nhận được những "phần thưởng" từ các video ngắn cũng khiến trẻ khó chấp nhận sự hài lòng bị trì hoãn trong quá trình học tập. 

Lệ thuộc màn hình có thể ảnh hưởng đến cảm xúc và hành vi của trẻ

Nếu kết quả học tập là dấu hiệu dễ nhận thấy thì những ảnh hưởng đến sức khỏe tinh thần của trẻ thường chỉ bộc lộ khi các biểu hiện đã trở nên rõ ràng. Thực tế tại các bệnh viện cho thấy, không ít trẻ đang phải đối mặt với những hệ lụy từ việc lệ thuộc điện thoại và mạng xã hội.

Theo BS Nguyễn Thị Kiều Tiên - Trưởng khoa Tâm lý tâm thần trẻ em, Bệnh viện Tâm thần TP.HCM, thời gian qua bệnh viện đã tiếp nhận nhiều trẻ nhập viện để cai nghiện điện thoại, mạng xã hội và trò chơi điện tử. Có trường hợp nhập viện trong tình trạng kích động mạnh, cũng có trường hợp được công an địa phương đưa đến bệnh viện thay vì cha mẹ.

Điều đáng chú ý là nhiều phụ huynh không đưa con đến khám với lý do trẻ đang gặp vấn đề do sử dụng thiết bị số. Thay vào đó, các em thường được đưa đến bệnh viện khi xuất hiện những biểu hiện như chậm nói, học tập sa sút, mất tập trung, rối loạn cảm xúc hoặc có hành vi bạo lực.

Theo BS Kiều Tiên, trong quá trình thăm khám, bác sĩ luôn tìm hiểu rất kỹ về việc trẻ sử dụng điện thoại, máy tính bảng, máy tính, bởi đây là một nội dung không thể bỏ qua khi đánh giá các vấn đề tâm lý, hành vi ở trẻ.

Khi đã rơi vào tình trạng lệ thuộc, trẻ có thể tìm mọi cách để tiếp tục được sử dụng thiết bị. Theo bác sĩ, có những trường hợp trẻ chửi bới, đập phá tài sản, thậm chí đánh người thân hoặc sử dụng hung khí gây thương tích chỉ để được tiếp tục xem màn hình.

Bác sĩ cho biết, từng có phụ huynh cho rằng việc để con tiếp xúc sớm với thiết bị điện tử sẽ giúp trẻ giỏi công nghệ hơn. Tuy nhiên, trong quá trình điều trị, nhiều gia đình chỉ nhận ra vấn đề khi việc sử dụng thiết bị đã ảnh hưởng đến tâm lý, hành vi và sinh hoạt của trẻ.

Đồng hành cùng trẻ để sử dụng mạng xã hội an toàn 

Theo TS Nguyễn Thị Thắm, việc giúp trẻ giảm sự lệ thuộc vào mạng xã hội không thể chỉ dựa vào việc cấm đoán hoặc giới hạn thời gian sử dụng thiết bị. Theo bà, trẻ cần được xây dựng một đời sống ngoài môi trường số phong phú hơn thông qua các hoạt động như thể thao, đọc sách, giao tiếp trực tiếp, từ đó duy trì khả năng tập trung, tăng cường kết nối thực tế và hình thành thói quen sử dụng công nghệ có ý thức.

Bên cạnh đó, TS Nguyễn Thắm cho rằng cha mẹ giữ vai trò quan trọng trong việc định hướng cách trẻ tiếp cận công nghệ. Trẻ học cách sử dụng thiết bị và mạng xã hội phần lớn thông qua việc quan sát người lớn, vì vậy cha mẹ cũng cần cân bằng thời gian dùng điện thoại, hạn chế sử dụng thiết bị trong những thời điểm như bữa ăn hoặc khi trò chuyện, đồng thời duy trì các hoạt động tương tác trực tiếp với con.

Ở góc độ nhà trường, TS Nguyễn Thắm cho rằng cần giúp trẻ nâng cao năng lực thông hiểu truyền thông, biết cách quản lý thời gian sử dụng màn hình, đặt ra giới hạn khi dùng thiết bị số và hiểu được những tác động từ môi trường mạng. Theo bà, các hoạt động ngoại khóa cũng đóng vai trò quan trọng trong việc giúp trẻ phát triển ngoài không gian số.

Trong khi đó, theo BS Nguyễn Thị Kiều Tiên, việc phòng ngừa tình trạng lệ thuộc thiết bị số ở trẻ bắt đầu từ những biện pháp đơn giản như không để trẻ tiếp xúc với màn hình quá sớm, giới hạn thời gian sử dụng, tăng cường tương tác trực tiếp, khuyến khích trẻ tham gia các hoạt động thể chất và hoạt động xã hội.

Trước những tác động ngày càng rõ của môi trường mạng đối với trẻ em, việc bảo vệ trẻ trên không gian số cũng đang được đặt ra như một yêu cầu cấp thiết. Dự thảo sửa đổi Nghị định 147/2024/NĐ-CP đang đề xuất nhiều quy định nhằm tăng cường bảo vệ trẻ em trên mạng xã hội, trong đó có các nội dung liên quan đến việc quản lý tài khoản của người dùng dưới 16 tuổi, bảo vệ quyền riêng tư và yêu cầu các nền tảng có giải pháp hạn chế trẻ tiếp cận những nội dung không phù hợp.

Dù các quy định quản lý vẫn đang trong quá trình hoàn thiện, các chuyên gia cho rằng mục tiêu cuối cùng không phải là tách trẻ khỏi môi trường số, mà là giúp trẻ có đủ kỹ năng và sự hỗ trợ cần thiết để sử dụng mạng xã hội an toàn, phù hợp với quá trình phát triển.