Bữa ăn bán trú: Gỡ “điểm nghẽn” từ đâu?

Bữa ăn học đường không thể chỉ dừng ở chuyện “ăn no”

Cuối tháng 9, hình ảnh khay thịt trong bữa ăn bán trú tại Trường Tiểu học Quảng Bị 1 (xã Quảng Bị, TP. Hà Nội) lan truyền trên mạng xã hội, khiến nhiều phụ huynh lo ngại vì phần thịt nhiều mỡ, trông giống tóp mỡ. Nhà trường và chính quyền địa phương giải thích đây là thịt chiên vừng. Tuy nhiên, những băn khoăn về chất lượng món ăn, định lượng khẩu phần và việc thực hiện thực đơn vẫn đặt ra yêu cầu làm rõ.

Sau sự việc, nhà trường tạm dừng tổ chức bữa ăn bán trú từ ngày 28/9 để tìm đơn vị cung cấp thay thế. Đầu tháng 10, bữa ăn được tổ chức trở lại với nhà cung cấp mới và tăng cường giám sát.

Từ câu chuyện tại một trường học, vấn đề được đặt ra rộng hơn: Làm thế nào để mỗi suất ăn đến với học sinh vừa an toàn, vừa đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng theo lứa tuổi, đồng thời bảo đảm sự minh bạch trong quá trình tổ chức và sử dụng kinh phí?

Thực tế, mối quan tâm của phụ huynh không chỉ dừng ở những hình ảnh gây tranh luận trên mạng xã hội. Đằng sau mỗi suất ăn là nhiều khâu liên tiếp, từ lựa chọn nguyên liệu, kiểm soát nguồn cung, xây dựng thực đơn, định lượng khẩu phần đến chế biến, bảo quản và giám sát. Chỉ một mắt xích thiếu chặt chẽ cũng có thể ảnh hưởng đến chất lượng bữa ăn của trẻ.

Tại buổi sinh hoạt chuyên đề “Dinh dưỡng học đường và giải pháp chuẩn hóa bữa ăn học đường” diễn ra ngày 10/10 tại Nghệ An, các chuyên gia dinh dưỡng, đại diện Tập đoàn TH và các nhà báo theo dõi lĩnh vực y tế, giáo dục đã chia sẻ nhiều góc nhìn thực tiễn, gợi mở những vấn đề cần nhìn nhận thẳng thắn, từ khả năng chi trả của gia đình đến điều kiện bảo đảm dinh dưỡng và trách nhiệm của các bên liên quan.

Nhà báo Hồng Hạnh, Báo Đại biểu Nhân dân, chia sẻ trải nghiệm của một phụ huynh có con từng học tại cả trường công lập và trường tư thục. Theo chị, sự khác biệt về điều kiện tài chính thể hiện khá rõ trong bữa ăn. Với mức tiền ăn khoảng 45.000-50.000 đồng, học sinh tại trường tư có nhiều lựa chọn hơn, trong khi ở trường công, suất ăn thường được giới hạn theo khay và có những trẻ vẫn cảm thấy đói sau bữa trưa.

Từ trải nghiệm này, nhà báo Hồng Hạnh gợi mở vấn đề chênh lệch về điều kiện bảo đảm dinh dưỡng giữa các cơ sở giáo dục. Không phải gia đình nào cũng có khả năng đóng góp thêm, nhưng nhu cầu dinh dưỡng của trẻ vẫn cần được đáp ứng phù hợp với độ tuổi và giai đoạn phát triển.

Chị cũng kể lại trường hợp tại một trường mầm non, khi đề xuất tăng tiền ăn thêm 2.000 đồng, khoảng một nửa phụ huynh phản đối. Câu chuyện cho thấy việc nâng cao chất lượng bữa ăn không đơn giản chỉ là yêu cầu nhà trường tăng chi phí. Khả năng đóng góp của các gia đình khác nhau, trong khi nhu cầu dinh dưỡng của trẻ không thể phụ thuộc hoàn toàn vào mức độ đồng thuận đối với mỗi lần điều chỉnh tiền ăn.

Đây là bài toán cần được nhìn nhận từ cả hai phía: phụ huynh mong con có bữa ăn tốt hơn nhưng không phải gia đình nào cũng đủ điều kiện chi trả; nhà trường phải tổ chức bữa ăn trong giới hạn kinh phí nhưng vẫn cần đáp ứng những yêu cầu về dinh dưỡng, an toàn thực phẩm và quyền lợi của học sinh.

Ở góc độ tiếp cận thông tin, nhà báo Thu Phương, Báo Công an Nhân dân, cho rằng việc tìm hiểu thực chất bữa ăn học đường không dễ dàng. Theo chị, các nhà báo gặp nhiều rào cản khi muốn tiếp cận những khâu phía sau một suất ăn được đưa vào trường.

Nhà báo Thu Phương đặc biệt lưu ý nguy cơ lợi nhuận trở thành ưu tiên hàng đầu trong hoạt động cung ứng suất ăn, từ đó đặt ra yêu cầu kiểm soát nguồn gốc và chất lượng thực phẩm được cung cấp với số lượng lớn. Theo nhà báo Thu Phương, cần xử lý nghiêm những đơn vị cung ứng bữa ăn không bảo đảm chất lượng, tránh tình trạng vụ việc chỉ được chú ý trong thời gian ngắn rồi dần lắng xuống mà những vấn đề phía sau chưa được giải quyết triệt để.

Những chia sẻ tại buổi sinh hoạt chuyên đề cho thấy, muốn củng cố niềm tin của phụ huynh, không thể chỉ chờ đến khi có phản ánh mới kiểm tra, xử lý. Điều cần thiết hơn là một cơ chế phòng ngừa đủ chặt chẽ, có tiêu chí đánh giá rõ ràng và xác định cụ thể trách nhiệm của từng bên ngay từ đầu.

Cần chuyển từ xử lý vụ việc sang phòng ngừa có hệ thống

Theo tiến sĩ, bác sĩ Bùi Thị Mai Hương, Phó Giám đốc Trung tâm Dịch vụ Khoa học kỹ thuật Dinh dưỡng - Thực phẩm, Viện Dinh dưỡng Quốc gia, chất lượng bữa ăn học đường không chỉ nằm ở độ an toàn của thực phẩm hay việc trẻ ăn có no hay không, mà còn phụ thuộc vào giá trị dinh dưỡng, năng lực tổ chức và cơ chế giám sát toàn bộ chuỗi cung ứng, chế biến, bảo quản.

Ở lứa tuổi học đường, khẩu phần cần được tính toán theo độ tuổi, giai đoạn phát triển và mức độ hoạt động thể lực. Bữa trưa thường được kỳ vọng cung cấp khoảng 30-35% nhu cầu năng lượng trong ngày, nhưng đủ năng lượng chưa đồng nghĩa với cân đối dinh dưỡng.

Theo phân tích chuyên môn được trình bày tại buổi sinh hoạt, trong khi khẩu phần tại một số khu vực đô thị có xu hướng dư thừa năng lượng, protein động vật và chất béo bão hòa, một số khu vực nông thôn, miền núi lại có nguy cơ thiếu protein chất lượng cao, chất béo và vi chất. Thực trạng này đòi hỏi thực đơn phải phù hợp với nhu cầu của từng nhóm tuổi và điều kiện địa phương, thay vì áp dụng máy móc một cách xây dựng khẩu phần cho mọi đối tượng.

Một vấn đề cần tiếp tục được làm rõ là mức độ thống nhất và tính bắt buộc của các yêu cầu về dinh dưỡng trong bữa ăn học đường. Dù đã có những hướng dẫn chuyên môn và thực đơn mẫu, việc tổ chức khẩu phần, đánh giá giá trị dinh dưỡng và giám sát thực hiện trên thực tế vẫn đặt ra yêu cầu về một khung chuẩn rõ ràng, khả thi và có cơ chế thực thi phù hợp.

Theo tiến sĩ, bác sĩ Bùi Thị Mai Hương, cần tiến tới chuẩn hóa khẩu phần và thành phần dinh dưỡng; phát triển ngân hàng thực đơn phù hợp với từng lứa tuổi, tận dụng nguồn thực phẩm địa phương; đồng thời ứng dụng công cụ số để tính toán khẩu phần, giảm áp lực cho nhà trường. Những giải pháp này cần đi cùng việc đào tạo nhân lực dinh dưỡng học đường, tăng cường hỗ trợ chuyên môn từ ngành y tế và đầu tư cơ sở vật chất, thiết bị bảo quản tại những trường còn khó khăn.

Bên cạnh yêu cầu về dinh dưỡng, kiểm soát an toàn thực phẩm phải được thực hiện xuyên suốt, từ nguyên liệu đầu vào đến khi món ăn được phục vụ học sinh. Hồ sơ nguồn gốc cần gắn với kiểm tra thực tế và khả năng truy xuất; quy trình kiểm thực ba bước, lưu mẫu thức ăn và tổ chức bếp một chiều phải được thực hiện thực chất, không chỉ hoàn thiện trên giấy tờ.

Trong chuỗi trách nhiệm này, đơn vị cung ứng phải chịu trách nhiệm về nguyên liệu và chất lượng thực phẩm theo hợp đồng, quy định pháp luật; nhà trường cần thực hiện đầy đủ vai trò tổ chức, kiểm tra, giám sát; cơ quan quản lý tăng cường kiểm tra định kỳ, đột xuất và công khai kết quả xử lý vi phạm theo quy định.

Minh bạch thông tin cũng là điều kiện thiết yếu để phụ huynh có thể giám sát. Thực đơn, định lượng khẩu phần, nguồn gốc thực phẩm và cơ chế kiểm tra cần được cung cấp rõ ràng, cùng với một kênh phản ánh có khả năng tiếp nhận và phản hồi thực chất. Tuy nhiên, sự tham gia của phụ huynh không thể thay thế trách nhiệm chuyên môn của nhà trường, nhà cung cấp và cơ quan quản lý.

Việc theo dõi định kỳ tình trạng dinh dưỡng học sinh, xây dựng môi trường thực phẩm học đường lành mạnh, tích hợp giáo dục dinh dưỡng và hoạt động thể lực vào nhà trường cũng cần được chú trọng. Dữ liệu cập nhật có thể giúp nhận diện nhóm trẻ có nguy cơ, đánh giá hiệu quả các giải pháp và điều chỉnh can thiệp phù hợp. Quá trình chuẩn hóa cần có lộ trình, nguồn lực và cơ chế hỗ trợ để không làm gia tăng khoảng cách về điều kiện tổ chức bữa ăn giữa các trường, địa phương.