TS.LS. Đặng Văn Cường: Đã đến lúc nhìn bữa ăn học đường như một quyền của trẻ em

Trong bối cảnh Việt Nam đang triển khai Chương trình Sức khỏe học đường giai đoạn 2026-2035 và ngày càng quan tâm đến chất lượng bữa ăn bán trú, câu chuyện dinh dưỡng học đường không còn chỉ là vấn đề chuyên môn y tế hay giáo dục mà còn đặt ra yêu cầu hoàn thiện cơ chế pháp lý để bảo đảm quyền và lợi ích tốt nhất của trẻ em. 

PV: Theo Luật sư, quyền được chăm sóc dinh dưỡng của trẻ em hiện nay đã được bảo đảm đầy đủ trong hệ thống pháp luật Việt Nam hay chưa?

TS.LS. Đặng Văn Cường: Theo tôi, có thể khẳng định pháp luật Việt Nam đã hình thành một nền tảng pháp lý khá rõ để bảo vệ quyền được chăm sóc sức khỏe, chăm sóc, nuôi dưỡng và phát triển toàn diện của trẻ em. Tuy nhiên, nếu nhìn riêng dưới góc độ quyền được bảo đảm dinh dưỡng, đặc biệt là dinh dưỡng học đường, thì hệ thống pháp luật hiện nay vẫn còn phân tán và chưa thật sự đầy đủ.

Luật Trẻ em năm 2016 xác định trẻ em có quyền được chăm sóc tốt nhất về sức khỏe, được ưu tiên tiếp cận các dịch vụ phòng bệnh, khám bệnh, chữa bệnh; đồng thời trẻ em có quyền được chăm sóc, nuôi dưỡng để phát triển toàn diện. Đây là cơ sở pháp lý rất quan trọng để Nhà nước xây dựng các chính sách về dinh dưỡng trẻ em. 

Bên cạnh đó, pháp luật về an toàn thực phẩm, y tế, giáo dục và các chính sách về chăm sóc trẻ em cũng đã có những quy định liên quan. Chẳng hạn, Bộ Y tế đã ban hành quy định về tư vấn chăm sóc sức khỏe và dinh dưỡng cho trẻ em.

Tuy nhiên, chúng ta vẫn thiếu một cơ chế pháp lý đủ cụ thể để trả lời một cách thống nhất các câu hỏi: trẻ em trong trường học được hưởng chế độ dinh dưỡng như thế nào; tiêu chuẩn một bữa ăn học đường ra sao; ai chịu trách nhiệm về chất lượng, khẩu phần, nguồn gốc thực phẩm; cơ chế giám sát và công khai như thế nào?

Vì vậy, tôi cho rằng quyền dinh dưỡng của trẻ em về cơ bản đã được pháp luật ghi nhận, nhưng cơ chế bảo đảm thực thi vẫn cần tiếp tục hoàn thiện.

PV: Luật Trẻ em năm 2016 quy định trẻ em có quyền được chăm sóc sức khỏe. Theo ông, quyền được tiếp cận bữa ăn học đường bảo đảm dinh dưỡng có nên được nhìn nhận là một phần của quyền này không?

TS.LS. Đặng Văn Cường: Trẻ em là những người đang trong độ tuổi học tập, trong thời gian ở trường, các em thường ăn bữa phụ ở trường, thậm chí rất nhiều trẻ em ăn bán trú, chỉ ăn bữa tối ở nhà, bởi vậy vấn đề đảm bảo dinh dưỡng cho trẻ em tại các cơ sở giáo dục là rất quan trọng. Không chỉ bảo đảm an toàn thực phẩm, việc bảo đảm bữa ăn có đầy đủ các thành phần dinh dưỡng cho trẻ em cũng là yêu cầu hết sức cần thiết. Bởi ở giai đoạn đang phát triển, trẻ cần được cung cấp đầy đủ dinh dưỡng để phát triển toàn diện về thể chất và trí tuệ.

Sức khỏe của trẻ em không chỉ được bảo vệ bằng việc khám bệnh, chữa bệnh khi trẻ bị ốm mà còn phải được bảo đảm bằng các biện pháp phòng ngừa, chăm sóc và tạo điều kiện để trẻ phát triển thể chất, tinh thần ngay từ đầu. Dinh dưỡng là một trong những yếu tố nền tảng của sức khỏe và sự phát triển. Một bữa ăn học đường bảo đảm an toàn, đủ năng lượng, cân đối các nhóm chất và phù hợp với độ tuổi chính là một biện pháp chăm sóc sức khỏe mang tính phòng ngừa.

Do đó, tôi cho rằng cần tiếp cận vấn đề này theo hướng: bữa ăn học đường không đơn thuần là dịch vụ ăn uống mà còn là một bộ phận của chính sách bảo vệ, chăm sóc sức khỏe và phát triển toàn diện trẻ em. Cách tiếp cận này cũng phù hợp với tinh thần của Luật Trẻ em khi đặt quyền lợi và sự phát triển toàn diện của trẻ em ở vị trí trung tâm.

PV: Nhiều quốc gia đã xây dựng luật hoặc khung pháp lý riêng về dinh dưỡng học đường. Theo ông, Việt Nam có cần một hành lang pháp lý tương tự để thống nhất tiêu chuẩn và trách nhiệm của các bên liên quan hay không?

TS.LS. Đặng Văn Cường: Theo tôi, Việt Nam rất cần tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý về dinh dưỡng học đường, nhưng chưa nhất thiết phải ngay lập tức đặt vấn đề xây dựng một đạo luật riêng. Trước mắt có thể nghiên cứu xây dựng một chương trình, nghị định hoặc bộ tiêu chuẩn quốc gia thống nhất về dinh dưỡng học đường; sau khi thực tiễn phát triển và đủ điều kiện thì có thể tính đến luật chuyên ngành.

Điều quan trọng nhất là phải chuyển từ tư duy “bữa ăn bán trú là hoạt động dịch vụ của nhà trường” sang tư duy “bữa ăn học đường là một thành tố của quyền trẻ em và chính sách chăm sóc sức khỏe trẻ em”.

Khung pháp lý cần thống nhất tối thiểu các vấn đề: tiêu chuẩn dinh dưỡng theo nhóm tuổi; tiêu chuẩn an toàn thực phẩm; nguồn gốc nguyên liệu; quy trình lựa chọn và kiểm soát nhà cung cấp; định lượng khẩu phần; lưu mẫu; kiểm tra, giám sát; công khai thực đơn, giá thành; trách nhiệm của nhà trường, nhà cung cấp, cơ quan quản lý và cơ chế phản ánh của phụ huynh.

Hiện nay, các quy định về quyền trẻ em, dinh dưỡng và an toàn thực phẩm đã tồn tại nhưng nằm ở nhiều văn bản khác nhau. Vì vậy, điều cần thiết là kết nối các quy định này thành một cơ chế thực thi thống nhất, dễ kiểm tra và dễ quy trách nhiệm.

PV: Nếu trong trường học xảy ra tình trạng bữa ăn không bảo đảm chất lượng, ảnh hưởng đến sức khỏe học sinh, trách nhiệm pháp lý của nhà trường, đơn vị cung cấp suất ăn và cơ quan quản lý được xác định như thế nào?

TS.LS. Đặng Văn Cường: Tình trạng bữa ăn không đảm bảo chất lượng, không đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm xảy ra không ít, tùy vào nguyên nhân sự việc và hậu quả xảy ra mà tổ chức cá nhân vi phạm sẽ bị xử lý kỷ luật, bị xử phạt vi phạm hành chính hoặc bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Khi có nghi ngờ về bữa ăn không đảm bảo thành phần dinh dưỡng hoặc không đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm thì cơ quan chức năng sẽ vào cuộc xác minh làm rõ để kết luận. Quá trình giải quyết vụ việc, cơ quan chức năng sẽ xác định rõ nguyên nhân, hành vi vi phạm, mức độ thiệt hại và mối quan hệ nhân quả giữa vi phạm với hậu quả xảy ra.

Đối với đơn vị cung cấp suất ăn, nếu sử dụng nguyên liệu không bảo đảm, thực phẩm không an toàn, vi phạm quy trình chế biến, bảo quản hoặc cung cấp suất ăn không đúng cam kết thì có thể phải chịu trách nhiệm theo pháp luật về an toàn thực phẩm, trách nhiệm dân sự và tùy tính chất, mức độ có thể bị xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự. Luật An toàn thực phẩm đặt ra nhiều yêu cầu đối với việc bảo đảm an toàn trong quá trình sản xuất, kinh doanh và cung cấp thực phẩm. 

Đối với nhà trường, cần xem xét trách nhiệm trong việc lựa chọn đơn vị cung cấp, ký kết và kiểm soát hợp đồng, giám sát chất lượng, tổ chức bếp ăn, tiếp nhận và phân phối suất ăn. Nếu nhà trường thiếu trách nhiệm, buông lỏng quản lý hoặc có hành vi vi phạm gây hậu quả thì không thể nói rằng cứ thuê đơn vị cung cấp là nhà trường hết trách nhiệm.

Đối với cơ quan quản lý nhà nước, trách nhiệm được xem xét trên cơ sở chức năng, nhiệm vụ và thẩm quyền được giao. Nếu có hành vi thiếu trách nhiệm trong quản lý, kiểm tra, thanh tra mà để xảy ra hậu quả thì cũng phải xem xét trách nhiệm tương ứng.

Điều quan trọng là không thể mặc định trách nhiệm thuộc về một chủ thể duy nhất. Phải xác định cụ thể trách nhiệm của từng mắt xích trong toàn bộ chuỗi cung ứng và quản lý bữa ăn học đường.

PV: Theo ông, việc xây dựng chính sách về dinh dưỡng học đường cần làm rõ trách nhiệm của những chủ thể nào để tránh tình trạng “cha chung không ai khóc”?

TS.LS. Đặng Văn Cường: Tôi cho rằng phải thiết kế chính sách theo nguyên tắc “mỗi khâu có một chủ thể chịu trách nhiệm chính và có cơ chế kiểm soát chéo”. Có ít nhất năm nhóm chủ thể cần được xác định rõ trách nhiệm.

Thứ nhất là, Nhà nước và cơ quan quản lý, chịu trách nhiệm xây dựng tiêu chuẩn, chính sách, phân bổ nguồn lực, thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm.

Thứ hai là, nhà trường và người đứng đầu cơ sở giáo dục, chịu trách nhiệm tổ chức, lựa chọn và giám sát hoạt động cung cấp bữa ăn trong phạm vi quản lý.

Thứ ba là, đơn vị cung cấp thực phẩm, suất ăn, chịu trách nhiệm trực tiếp về chất lượng, nguồn gốc nguyên liệu, quy trình chế biến và an toàn thực phẩm.

Thứ tư là, gia đình, cha mẹ học sinh, có quyền được biết, được giám sát, phản ánh và tham gia vào các vấn đề liên quan trực tiếp đến sức khỏe, dinh dưỡng của con em mình.

Thứ năm là, các tổ chức xã hội và cộng đồng, trong đó có các tổ chức bảo vệ quyền trẻ em, có thể tham gia giám sát độc lập, phản biện chính sách và lên tiếng khi quyền lợi của trẻ em bị ảnh hưởng.

Đặc biệt, tôi cho rằng cần công khai và minh bạch từ thực đơn, định lượng, giá suất ăn, nguồn cung cấp đến kết quả kiểm tra. Khi thông tin được công khai thì trách nhiệm sẽ cụ thể hơn và phụ huynh cũng có cơ sở để giám sát.

PV: Ông đánh giá thế nào về vai trò của doanh nghiệp trong việc đồng hành cùng Nhà nước cải thiện dinh dưỡng học đường? Theo ông, cần có cơ chế gì để bảo đảm sự tham gia này minh bạch, vì lợi ích tốt nhất của trẻ em?

TS.LS. Đặng Văn Cường: Doanh nghiệp có thể đóng vai trò rất quan trọng bởi họ có nguồn lực, công nghệ, năng lực quản trị và khả năng cung ứng thực phẩm quy mô lớn. Nhà nước không nhất thiết phải trực tiếp làm tất cả mà có thể huy động nguồn lực xã hội để cùng chăm lo cho trẻ em.

Tuy nhiên, đây là lĩnh vực đặc biệt nhạy cảm bởi đối tượng thụ hưởng là trẻ em. Vì vậy, lợi ích thương mại tuyệt đối không được đặt cao hơn lợi ích sức khỏe và sự phát triển của trẻ. 

Tôi cho rằng cần thực hiện nguyên tắc: doanh nghiệp tham gia nhưng Nhà nước phải quản lý; xã hội giám sát và phụ huynh có quyền được biết.

Các hợp đồng cung cấp suất ăn, tiêu chuẩn chất lượng, nguồn gốc thực phẩm, giá thành và quy trình kiểm soát cần được minh bạch ở mức phù hợp. Việc lựa chọn doanh nghiệp phải cạnh tranh, công bằng, tránh lợi ích nhóm, “sân sau” hoặc tình trạng doanh nghiệp tài trợ cho nhà trường rồi được ưu tiên cung cấp dịch vụ.

Đặc biệt, nếu doanh nghiệp tài trợ cho chương trình dinh dưỡng học đường thì cần có cơ chế để tách bạch giữa hoạt động xã hội vì trẻ em với hoạt động quảng bá, kinh doanh, tránh biến trường học thành môi trường quảng cáo sản phẩm không phù hợp với trẻ em.

PV: Nếu trong tương lai xây dựng Luật Dinh dưỡng học đường hoặc bổ sung các quy định chuyên biệt, theo ông cần ưu tiên những nội dung nào?

TS.LS. Đặng Văn Cường: Theo tôi, nếu xây dựng một khung pháp lý chuyên biệt về dinh dưỡng học đường thì phải đặt quyền và lợi ích tốt nhất của trẻ em làm nguyên tắc xuyên suốt. Tôi đề xuất tập trung vào ít nhất tám nhóm vấn đề. 

Một là, xác định rõ quyền của trẻ em được tiếp cận bữa ăn học đường an toàn, đủ dinh dưỡng, phù hợp với độ tuổi và điều kiện sức khỏe.

Hai là, xây dựng tiêu chuẩn dinh dưỡng và khẩu phần ăn theo từng nhóm tuổi, có tính đến đặc điểm vùng miền, điều kiện kinh tế và những nhóm trẻ em có nhu cầu dinh dưỡng đặc thù.

Ba là, quy định chặt chẽ về an toàn thực phẩm, từ khâu lựa chọn nguyên liệu, nguồn gốc, vận chuyển, bảo quản, chế biến, chia suất đến lưu mẫu và xử lý khi xảy ra sự cố.

Bốn là, quy định rõ trách nhiệm pháp lý của từng chủ thể, đặc biệt là người đứng đầu cơ sở giáo dục và đơn vị cung cấp suất ăn, để không xảy ra tình trạng khi có sự cố thì trách nhiệm bị đẩy qua lại.

Năm là, thiết lập cơ chế công khai, minh bạch và giám sát xã hội, trong đó phụ huynh và các tổ chức bảo vệ quyền trẻ em có quyền tiếp cận thông tin cần thiết.

Sáu là, có cơ chế tài chính phù hợp, nhất là chính sách hỗ trợ trẻ em ở vùng khó khăn, trẻ em nghèo, trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt để không tạo ra khoảng cách quá lớn về dinh dưỡng giữa các nhóm trẻ em.

Bảy là, xây dựng cơ chế kiểm tra, xử lý vi phạm và bồi thường thiệt hại đủ sức răn đe, đồng thời có cơ chế phản ứng nhanh khi xảy ra sự cố an toàn thực phẩm trong trường học.

Tám là, đưa giáo dục dinh dưỡng vào nhà trường, giúp trẻ em không chỉ được ăn đủ chất mà còn hiểu thế nào là một chế độ ăn uống lành mạnh, biết tự chăm sóc sức khỏe và hình thành thói quen dinh dưỡng tốt.

Theo tôi, đầu tư cho dinh dưỡng học đường thực chất là đầu tư cho nguồn nhân lực tương lai. Một đứa trẻ khỏe mạnh, phát triển tốt về thể chất và trí tuệ sẽ có nhiều cơ hội học tập và phát triển hơn. Vì vậy, bảo đảm dinh dưỡng cho trẻ em không nên được nhìn nhận đơn thuần là một chính sách an sinh mà phải được đặt trong tổng thể chính sách bảo vệ quyền trẻ em, chăm sóc sức khỏe cộng đồng và phát triển nguồn nhân lực quốc gia.

Và quan trọng nhất, mọi chính sách liên quan đến bữa ăn học đường phải luôn trả lời được một câu hỏi: “Điều này có thực sự tốt nhất cho trẻ em hay không?” Nếu đặt được câu hỏi đó ở trung tâm của quá trình xây dựng và thực thi chính sách, chúng ta sẽ hạn chế được những khoảng trống trách nhiệm và bảo đảm tốt hơn quyền được sống khỏe mạnh, được chăm sóc, nuôi dưỡng và phát triển toàn diện của trẻ em.

PV: Trân trọng cảm ơn TS.LS. Đặng Văn Cường đã dành thời gian chia sẻ những góc nhìn pháp lý, qua đó góp thêm một cách tiếp cận về bữa ăn học đường không chỉ từ câu chuyện dinh dưỡng, mà còn từ trách nhiệm bảo đảm quyền và lợi ích tốt nhất của trẻ em./.