Bữa ăn học đường - điểm tựa của những gia đình công nhân xa quê

Mỗi buổi sáng trước khi vào ca làm, chị Nguyễn Thị Vân Anh (38 tuổi, quê Phú Thọ) đều tranh thủ chuẩn bị đồ ăn, kiểm tra hộp sữa, dặn dò hai con rồi vội vã đến nhà máy. Với nhiều người, đó chỉ là những công việc thường nhật của một người mẹ. Nhưng với chị, mỗi bữa ăn của con là kết quả của rất nhiều phép tính chi tiêu được cân nhắc kỹ lưỡng giữa đồng lương công nhân còn nhiều hạn chế và mong muốn con được phát triển khỏe mạnh.

Mười bốn năm rời quê lên Hà Nội làm việc, chị Vân Anh đã quen với những ca làm kéo dài, những đợt tăng ca liên tục để có thêm thu nhập. Hai vợ chồng đều là công nhân. Nếu tăng ca đều đặn, tổng thu nhập của cả gia đình đạt khoảng 25 triệu đồng mỗi tháng; còn nếu không có tăng ca thì chỉ dưới 20 triệu đồng. Giữa thành phố với đủ khoản chi từ tiền thuê nhà, điện, nước, sinh hoạt đến học hành của hai con, số tiền còn lại sau mỗi tháng gần như không đáng kể.

Trong căn phòng trọ rộng khoảng 20 m², bốn thành viên cùng sinh hoạt, học tập và nghỉ ngơi. Không gian chật hẹp nhưng chất chứa biết bao nỗi lo toan của hai vợ chồng trẻ. Sau khi trang trải tiền nhà, điện nước và các khoản sinh hoạt thiết yếu, phần ngân sách dành cho thực phẩm luôn được chị ưu tiên hàng đầu. Theo chị, có thể tiết kiệm nhiều khoản khác, nhưng không thể để con thiếu dinh dưỡng.

"Mình có thể ăn đơn giản hơn, nhưng con đang tuổi lớn thì phải được ăn đủ chất. Dù giá thực phẩm tăng, tôi vẫn cố gắng duy trì bữa cơm có thịt, cá, trứng, rau và hoa quả cho các con", chị Vân Anh chia sẻ.

Con gái lớn của chị hiện học lớp 6, còn con thứ hai chuẩn bị bước vào lớp 1. Đây đều là giai đoạn trẻ phát triển mạnh cả về thể chất lẫn trí tuệ, đòi hỏi chế độ dinh dưỡng đầy đủ và cân đối. Vì vậy, ngoài ba bữa ăn chính, gia đình vẫn cố gắng duy trì sữa, trái cây và các bữa phụ để bổ sung năng lượng cho các con.

Thế nhưng, với những gia đình công nhân làm việc theo ca như chị Vân Anh, việc bảo đảm dinh dưỡng cho con không chỉ phụ thuộc vào khả năng tài chính mà còn chịu tác động bởi quỹ thời gian eo hẹp.

Có những ngày cả hai vợ chồng đều tăng ca, bữa tối được chuẩn bị từ sáng hoặc nấu vội vào tối muộn. Những món ăn cầu kỳ gần như vắng bóng trong thực đơn hằng ngày. Thay vào đó là những món đơn giản, dễ chế biến nhưng vẫn bảo đảm đủ các nhóm chất như thịt kho, cá rán, trứng, rau luộc và canh.

“Đi làm về nhiều hôm cũng gần tối, người rất mệt. Chỉ mong nấu được bữa cơm nóng cho các con là thấy yên tâm rồi”, chị Vân Anh chia sẻ với phóng viên Tạp chí Trẻ em Việt Nam.

Do đặc thù công việc, hai con của chị đều học tại các trường có tổ chức bán trú. Đây gần như là lựa chọn bắt buộc bởi vợ chồng chị không thể đưa đón con đúng giờ mỗi ngày. Vì vậy, chất lượng bữa ăn tại trường trở thành mối quan tâm đặc biệt của người mẹ.

Chị cho biết, khi lựa chọn trường, ngoài học phí, chị luôn tìm hiểu kỹ thực đơn bán trú, nguồn gốc thực phẩm và cách chế biến món ăn. Chị mong các con được ăn đủ chất ngay tại trường để giảm bớt áp lực chuẩn bị bữa ăn khi cha mẹ bận rộn.

Không chỉ lo chuyện ăn uống, chị còn trăn trở khi các con thiếu không gian vận động. Căn phòng trọ nhỏ chỉ đủ kê giường, bàn học và một góc bếp khiến mọi sinh hoạt đều gói gọn trong vài chục mét vuông. Sau giờ học, hai con chủ yếu ở trong phòng vì xung quanh không có nhiều khu vui chơi an toàn.

“Ở quê có sân vườn, có khoảng đất để các cháu chạy nhảy. Còn ở đây, các con chỉ quanh quẩn trong phòng hoặc xem tivi, đọc sách. Tôi luôn lo điều đó sẽ ảnh hưởng đến sức khỏe và sự phát triển của con”, chị tâm sự.

Vào những ngày nghỉ hiếm hoi, hai vợ chồng thường đưa các con đến công viên hoặc sân chơi công cộng để vận động. Đó cũng là khoảng thời gian cả gia đình được quây quần sau những ngày làm việc bận rộn.

Trẻ trong độ tuổi học đường cần được cung cấp đầy đủ bốn nhóm chất gồm tinh bột, chất đạm, chất béo, vitamin và khoáng chất; đồng thời duy trì thói quen ăn sáng, uống đủ sữa, tăng cường rau xanh, trái cây và hạn chế đồ ăn nhanh, nước ngọt. Tuy nhiên, với nhiều gia đình công nhân nhập cư, việc duy trì chế độ dinh dưỡng khoa học vẫn là thách thức do thu nhập chưa ổn định, thời gian chăm sóc con hạn chế và điều kiện sống còn nhiều khó khăn.

Thực tế cho thấy, nhiều gia đình phải cân đối từng khoản chi giữa học phí, tiền thuê nhà và thực phẩm. Không ít cha mẹ chấp nhận cắt giảm chi tiêu cho bản thân để ưu tiên bữa ăn của con. Đó là sự hy sinh thầm lặng diễn ra mỗi ngày trong những khu nhà trọ công nhân.

Với chị Vân Anh, điều chị mong muốn nhất không phải là mức lương thật cao mà là một cuộc sống ổn định hơn để có thêm thời gian chăm sóc các con. Những năm gần đây, khi các khu công nghiệp tại Phú Thọ và một số tỉnh lân cận phát triển, chị bắt đầu nghĩ đến việc trở về quê làm việc.

“Nếu về quê, chi phí sinh hoạt sẽ thấp hơn, thực phẩm cũng rẻ và tươi hơn. Quan trọng nhất là các con có ông bà ở gần, có không gian vui chơi, được ăn uống và sinh hoạt điều độ hơn. Tôi nghĩ đó mới là điều kiện tốt nhất để các con phát triển khỏe mạnh”, chị bày tỏ.

Từ câu chuyện của gia đình chị Vân Anh có thể thấy, bảo đảm dinh dưỡng cho trẻ trong độ tuổi học đường không còn là nỗi lo của riêng mỗi gia đình mà đã trở thành bài toán chung của nhà trường, ngành y tế và chính quyền địa phương. Những con số từ kết quả khám sức khỏe học sinh năm học 2025-2026 tại xã Thiên Lộc, thành phố Hà Nội cho thấy thực trạng ấy rõ nét hơn bao giờ hết.

Trong tổng số 17.720 học sinh được khám sức khỏe định kỳ, địa phương ghi nhận 983 em suy dinh dưỡng, chiếm khoảng 5,5%, trong khi có tới 2.827 em thừa cân, béo phì, tương đương gần 16%. Bên cạnh đó, hàng nghìn học sinh mắc các bệnh học đường như tật khúc xạ và bệnh răng miệng.

Theo ông Phạm Đức Mạnh, Phó Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Thiên Lộc, những con số trên phản ánh thực trạng dinh dưỡng học đường đang tồn tại song song hai vấn đề: một bộ phận trẻ em chưa được bảo đảm đầy đủ về dinh dưỡng, trong khi một bộ phận khác lại có nguy cơ thừa cân, béo phì do chế độ ăn chưa hợp lý và thiếu vận động. Đây cũng là xu hướng đang diễn ra tại nhiều địa phương trong bối cảnh đô thị hóa và lối sống ngày càng thay đổi.

Ông Mạnh cho biết, gần 99% học sinh trên địa bàn được khám sức khỏe định kỳ, tạo cơ sở để ngành y tế và các nhà trường theo dõi sát tình trạng phát triển thể chất của học sinh, từ đó có biện pháp can thiệp phù hợp.

“Việc chăm sóc sức khỏe học sinh không chỉ dừng lại ở khám bệnh định kỳ mà còn phải theo dõi tăng trưởng, đánh giá tình trạng dinh dưỡng để có giải pháp phù hợp với từng nhóm trẻ. Nếu không can thiệp sớm, cả suy dinh dưỡng và béo phì đều ảnh hưởng lâu dài đến sự phát triển thể chất cũng như trí tuệ của các em”, ông Phạm Đức Mạnh thông tin.

Từ thực trạng trên, UBND xã Thiên Lộc xác định nâng cao chất lượng bữa ăn học đường là một trong những nhiệm vụ trọng tâm nhằm cải thiện thể lực, tầm vóc và chất lượng nguồn nhân lực trong tương lai.

Hiện nay, toàn xã có 17 trường tổ chức bữa ăn bán trú, phục vụ hơn 10.800 học sinh mỗi ngày. Quy mô này đặt ra yêu cầu không chỉ bảo đảm đủ suất ăn cho học sinh mà còn phải kiểm soát chặt chẽ chất lượng dinh dưỡng và an toàn thực phẩm.

Theo ông Mạnh, địa phương đã xây dựng kế hoạch kiểm tra, đánh giá năng lực các đơn vị cung cấp thực phẩm, nguyên liệu và suất ăn cho trường học. Hội đồng kiểm tra liên ngành được thành lập để rà soát hồ sơ pháp lý, đánh giá năng lực thực tế của các đơn vị trước khi nhà trường ký kết hợp đồng.

Việc lựa chọn nhà cung cấp được thực hiện công khai, khách quan, bảo đảm thực phẩm có nguồn gốc rõ ràng, đáp ứng các tiêu chuẩn về an toàn thực phẩm cũng như giá trị dinh dưỡng.

Bên cạnh việc kiểm soát nguồn thực phẩm, Trạm Y tế xã phối hợp với các trường tổ chức khám sức khỏe định kỳ, theo dõi tình trạng dinh dưỡng của học sinh, tư vấn xây dựng thực đơn theo từng nhóm tuổi, đồng thời tăng cường truyền thông về dinh dưỡng hợp lý, phòng, chống suy dinh dưỡng và béo phì.

Theo ông Phạm Đức Mạnh, bảo đảm an toàn thực phẩm mới chỉ là điều kiện cần. Mục tiêu mà địa phương hướng tới là xây dựng những bữa ăn học đường khoa học, cân đối, đủ dinh dưỡng và minh bạch trong toàn bộ quá trình tổ chức.

Để hiện thực hóa mục tiêu đó, xã đang chỉ đạo các trường triển khai đầy đủ quy trình quản lý bữa ăn bán trú khép kín gồm 10 bước, từ xây dựng kế hoạch, lựa chọn đơn vị cung cấp thực phẩm, xây dựng thực đơn, tiếp nhận nguyên liệu, chế biến, chia suất ăn đến kiểm tra, giám sát và xử lý các tình huống phát sinh.

Các trường cũng được yêu cầu công khai thực đơn, định lượng khẩu phần, nguồn gốc thực phẩm và phát huy vai trò giám sát của phụ huynh nhằm tăng tính minh bạch trong toàn bộ quá trình tổ chức bữa ăn.

Bên cạnh đó, mỗi trường đều thành lập Tổ tự giám sát an toàn thực phẩm với sự tham gia của đại diện cha mẹ học sinh. Các tổ này thường xuyên theo dõi việc nhập thực phẩm, sơ chế, chế biến và lưu mẫu thức ăn, góp phần tạo niềm tin cho phụ huynh.

Theo lãnh đạo Phòng Văn hóa - Xã hội xã Thiên Lộc, công tác dinh dưỡng học đường chỉ có thể đạt hiệu quả khi có sự phối hợp chặt chẽ giữa chính quyền, ngành y tế, nhà trường và phụ huynh. Trong đó, Trạm Y tế xã phối hợp với các trường tổ chức khám sức khỏe định kỳ, theo dõi tăng trưởng, tư vấn dinh dưỡng, phòng, chống dịch bệnh và kiểm tra an toàn thực phẩm. Các nhà trường chủ động xây dựng thực đơn, tổ chức bữa ăn bán trú, đồng thời phối hợp với phụ huynh theo dõi sức khỏe và thói quen ăn uống của học sinh. Chính quyền địa phương giữ vai trò điều phối, kiểm tra, đôn đốc và tạo điều kiện để các đơn vị triển khai hiệu quả nhiệm vụ.

Vị lãnh đạo này cho rằng, một trong những yếu tố quyết định thành công của công tác dinh dưỡng học đường chính là gia đình. Vì vậy, UBND xã đã chỉ đạo Trạm Y tế phối hợp với các trường đẩy mạnh truyền thông bằng nhiều hình thức như tổ chức tư vấn cho phụ huynh, phát tài liệu hướng dẫn dinh dưỡng, tuyên truyền trên hệ thống loa truyền thanh, fanpage và các nhóm Zalo của trường.

Nội dung truyền thông tập trung vào việc lựa chọn thực phẩm an toàn, hạn chế đồ uống có đường và thức ăn nhanh, tăng cường rau xanh, trái cây, đồng thời xây dựng thói quen ăn uống khoa học ngay từ gia đình.

Đối với tình trạng thừa cân, béo phì đang gia tăng, xã yêu cầu các trường tăng cường các hoạt động thể chất, duy trì giờ học thể dục, phát triển các câu lạc bộ thể thao, trò chơi dân gian và hoạt động ngoại khóa nhằm giúp học sinh vận động nhiều hơn.

Đồng thời, Trạm Y tế xã hướng dẫn phụ huynh hạn chế thời gian trẻ sử dụng thiết bị điện tử, khuyến khích trẻ vận động ít nhất 60 phút mỗi ngày theo khuyến cáo của ngành y tế.

Tuy nhiên, theo đại diện địa phương, quá trình triển khai vẫn còn nhiều khó khăn. Nguồn nhân lực y tế cơ sở còn mỏng trong khi phải đảm nhiệm nhiều chương trình cùng lúc. Mặc dù cả 19 trường trên địa bàn đều có phòng y tế, nhưng mới có 16 trường bố trí góc sức khỏe. Đội ngũ y tế trường học chủ yếu là y sĩ, điều dưỡng hoặc nhân viên kiêm nhiệm; số lượng bác sĩ làm việc trực tiếp tại trường vẫn rất hạn chế.

Một số trường cũng gặp khó khăn về cơ sở vật chất phục vụ bếp ăn bán trú hoặc khu vực vận động dành cho học sinh. Kinh phí dành cho hoạt động truyền thông, giáo dục dinh dưỡng chưa đáp ứng nhu cầu thực tế, trong khi nhận thức của một bộ phận phụ huynh về dinh dưỡng hợp lý vẫn còn hạn chế.

Đối với học sinh thuộc hộ nghèo, cận nghèo hoặc có hoàn cảnh khó khăn, địa phương phối hợp với các trường rà soát để thực hiện đầy đủ chính sách hỗ trợ của Nhà nước, đồng thời huy động nguồn lực xã hội hóa thông qua các chương trình học bổng, sữa học đường, trao quà hoặc hỗ trợ bữa ăn khi có điều kiện.

“Quan điểm của địa phương là không để bất kỳ học sinh nào vì hoàn cảnh khó khăn mà bị ảnh hưởng đến việc học tập và chăm sóc dinh dưỡng”, ông Phạm Đức Mạnh nhấn mạnh.

Theo vị lãnh đạo này, để nâng cao hiệu quả công tác dinh dưỡng học đường trong thời gian tới, chính quyền cơ sở rất cần sự hỗ trợ mạnh mẽ hơn từ thành phố và các sở, ngành chuyên môn. Sự hỗ trợ này bao gồm việc hoàn thiện hệ thống văn bản hướng dẫn, thống nhất tiêu chuẩn dinh dưỡng, đầu tư cơ sở vật chất cho bếp ăn bán trú và khu vận động, tăng kinh phí cho công tác truyền thông, đào tạo nhân lực cũng như ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý.

Ông Mạnh cũng kỳ vọng sẽ có thêm những cơ chế giúp địa phương chủ động hơn trong việc kiểm tra năng lực các đơn vị cung cấp thực phẩm, đồng thời nhân rộng các mô hình bữa ăn học đường bảo đảm dinh dưỡng, an toàn và minh bạch.

“Chúng tôi tin rằng, khi có sự phối hợp chặt chẽ giữa chính quyền, ngành giáo dục, ngành y tế, nhà trường và phụ huynh, công tác dinh dưỡng học đường sẽ ngày càng được nâng cao. Một bữa ăn đủ chất hôm nay chính là nền tảng để hình thành một thế hệ khỏe mạnh, phát triển toàn diện và sẵn sàng đóng góp cho tương lai của Thủ đô cũng như đất nước”, ông Phạm Đức Mạnh khẳng định./.