Đại biểu Quốc hội Trần Thị Thanh Lam: Dinh dưỡng học đường phải song hành với an toàn thực phẩm

Trước những thay đổi của tình trạng dinh dưỡng trẻ em, từ suy dinh dưỡng, thiếu vi chất đến thừa cân, béo phì, bữa ăn học đường đang đặt ra yêu cầu về một cách tiếp cận toàn diện hơn. Không chỉ cần những khẩu phần đủ và cân đối, nhà trường còn phải bảo đảm an toàn thực phẩm, minh bạch nguồn gốc thực phẩm, tăng cường giáo dục dinh dưỡng và phối hợp chặt chẽ với phụ huynh. Xung quanh vấn đề này, phóng viên Tạp chí Trẻ em Việt Nam đã có cuộc trao đổi với Đại biểu Quốc hội (ĐBQH) Trần Thị Thanh Lam - Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội về những khoảng trống chính sách và giải pháp nâng cao chất lượng dinh dưỡng học đường.

PV: Thưa bà, dinh dưỡng học đường đang được nhìn nhận như thế nào trong tổng thể chính sách chăm sóc, bảo vệ và phát triển trẻ em hiện nay?

ĐBQH Trần Thị Thanh Lam: Theo tôi, cần thay đổi cách nhìn về dinh dưỡng học đường, bởi đây không đơn thuần là câu chuyện tổ chức cho học sinh một bữa ăn tại trường, càng không nên chỉ được quan tâm khi xảy ra vấn đề về an toàn thực phẩm mà dinh dưỡng học đường phải được đặt trong tổng thể chính sách chăm sóc, bảo vệ và phát triển trẻ em, gắn với mục tiêu nâng cao thể chất, trí tuệ, sức khỏe và chất lượng nguồn nhân lực trong tương lai.

Một đứa trẻ trong độ tuổi học đường đang trải qua giai đoạn phát triển rất nhanh cả về thể chất lẫn tâm lý. Nhu cầu năng lượng, protein, vitamin, khoáng chất và các vi chất dinh dưỡng của trẻ thay đổi theo độ tuổi, giới tính và mức độ vận động. Nếu chế độ dinh dưỡng không phù hợp, hậu quả có thể không biểu hiện ngay lập tức nhưng sẽ ảnh hưởng đến quá trình tăng trưởng, sức khỏe, khả năng tập trung và học tập của trẻ.

Chúng ta cũng cần nhìn nhận rằng trẻ em dành một phần rất lớn thời gian trong ngày ở trường. Vì vậy, môi trường học đường có vai trò đặc biệt trong việc hình thành thói quen ăn uống, vận động và lối sống. Nếu trẻ được tiếp cận với bữa ăn cân đối, đa dạng thực phẩm, hạn chế thực phẩm không có lợi cho sức khỏe và được giáo dục về dinh dưỡng thì những thói quen đó có thể theo trẻ suốt cuộc đời.

Ở góc độ chính sách, tôi cho rằng đầu tư cho dinh dưỡng học đường chính là đầu tư sớm cho nguồn nhân lực. Một quốc gia muốn phát triển bền vững không thể chỉ quan tâm đến việc trẻ được đến trường mà còn phải bảo đảm trẻ đủ khỏe mạnh để học tập, phát triển và phát huy năng lực của mình.

PV: Thực tế cho thấy chất lượng bữa ăn giữa các trường, địa phương và nhóm học sinh còn có sự khác biệt. Theo bà, đâu là những khoảng trống lớn nhất trong bảo đảm dinh dưỡng học đường hiện nay?

ĐBQH Trần Thị Thanh Lam: Khoảng cách về điều kiện kinh tế - xã hội giữa các địa phương chắc chắn có tác động đến chất lượng dinh dưỡng học đường. Ở những khu vực có điều kiện kinh tế tốt, trường học có thể có cơ sở vật chất tương đối đầy đủ, đội ngũ nhân viên, hệ thống bếp ăn, nguồn cung thực phẩm và khả năng phối hợp với chuyên gia dinh dưỡng. Nhưng ở những vùng khó khăn, vùng sâu, vùng xa, điều kiện tổ chức bữa ăn bán trú cho trẻ có thể còn hạn chế.

Điều đáng lưu ý là sự khác biệt không chỉ nằm ở số tiền dành cho một suất ăn. Nó còn nằm ở khả năng xây dựng thực đơn khoa học, kiểm soát khẩu phần, lựa chọn thực phẩm, bảo quản và chế biến thực phẩm. Có những trường có thể mua được thực phẩm nhưng lại thiếu nhân lực có kiến thức để xây dựng khẩu phần cân đối. Ngược lại, có nơi có chuyên môn nhưng nguồn lực tài chính lại hạn chế.

Một vấn đề khác là chúng ta đang phải đối mặt với dinh dưỡng là vẫn còn trẻ em suy dinh dưỡng, thấp còi hoặc thiếu vi chất; mặt khác, tình trạng thừa cân, béo phì ở trẻ em đang gia tăng. Điều đó cho thấy bài toán dinh dưỡng học đường không thể giải quyết bằng một công thức chung cho tất cả.

Tôi cho rằng cần có sự phân loại và chính sách phù hợp với từng nhóm địa bàn, từng nhóm trẻ em. Với những nơi còn nhiều khó khăn, cần có cơ chế hỗ trợ mạnh hơn. Với khu vực đô thị, cần tập trung nhiều hơn vào chất lượng khẩu phần, kiểm soát thực phẩm không lành mạnh và phòng chống thừa cân, béo phì. Và mục tiêu cuối cùng là dù trẻ học ở đâu, điều kiện gia đình như thế nào thì các em vẫn phải được bảo đảm những yêu cầu tối thiểu về dinh dưỡng và an toàn thực phẩm.

PV: Bộ Y tế đã ban hành hướng dẫn về dinh dưỡng đối với bữa ăn học đường. Theo bà, làm thế nào để những hướng dẫn này đi vào thực chất, thay vì chỉ dừng ở khuyến nghị?

ĐBQH Trần Thị Thanh Lam: Bất kỳ chính sách hay hướng dẫn nào cũng chỉ thực sự có giá trị khi đi được vào cuộc sống. Với dinh dưỡng học đường, điều này càng quan trọng bởi đối tượng thụ hưởng là trẻ em.

Theo tôi, trước hết cần giúp các nhà trường hiểu đúng và có khả năng áp dụng các hướng dẫn chuyên môn. Không thể yêu cầu một trường học thực hiện một thực đơn khoa học nếu cán bộ phụ trách chưa được trang bị kiến thức cần thiết. Vì vậy, cần tăng cường đào tạo, tập huấn cho đội ngũ quản lý, nhân viên phụ trách bán trú và những người trực tiếp tổ chức bữa ăn.

Thứ hai, cần có những công cụ thực hành đơn giản. Nhà trường không chỉ cần biết nguyên tắc dinh dưỡng mà cần có khả năng chuyển nguyên tắc đó thành thực đơn cụ thể theo tuần, theo tháng; biết cách tính khẩu phần; biết thay thế thực phẩm khi nguồn cung thay đổi và biết điều chỉnh thực đơn theo mùa.

Thứ ba là kiểm tra và giám sát. Chúng ta cần tránh tình trạng văn bản được ban hành rất đầy đủ nhưng việc thực hiện lại phụ thuộc hoàn toàn vào sự chủ động của từng trường. Các tiêu chí về dinh dưỡng cần được cụ thể hóa ở mức phù hợp để có thể theo dõi, đánh giá.

Tôi cũng cho rằng cần tăng cường phối hợp giữa ngành giáo dục và ngành y tế. Vì đây là một lĩnh vực liên ngành. Ngành giáo dục có hệ thống trường học và quản lý hoạt động giáo dục, còn ngành y tế có chuyên môn về dinh dưỡng, sức khỏe và phòng bệnh. Hai bên cần cùng tham gia thay vì mỗi ngành thực hiện một phần việc riêng rẽ.

PV: Một bữa ăn học đường không chỉ cần đủ dinh dưỡng mà còn phải an toàn thực phẩm. Theo bà, trách nhiệm của nhà trường, đơn vị cung cấp suất ăn và cơ quan quản lý cần được phân định như thế nào?

ĐBQH Trần Thị Thanh Lam: An toàn thực phẩm trong trường học phải được coi là yêu cầu bắt buộc và phải kiểm soát theo chuỗi, chứ không chỉ kiểm tra ở khâu cuối cùng khi thức ăn đã được đưa lên bàn ăn.

Nhà trường không thể nghĩ rằng đã thuê đơn vị cung cấp suất ăn thì trách nhiệm của mình chấm dứt. Nhà trường là nơi trực tiếp tổ chức môi trường học tập, sinh hoạt và chăm sóc trẻ trong thời gian trẻ ở trường, do đó phải có cơ chế giám sát.

Cơ quan quản lý nhà nước cũng cần tăng cường hậu kiểm, kiểm tra theo nguy cơ và xử lý nghiêm vi phạm. Điều quan trọng nhất là phải tạo ra một cơ chế trong đó tất cả các bên đều ý thức rằng bữa ăn dành cho trẻ em có yêu cầu trách nhiệm cao hơn thông thường.

PV: Trong khi suy dinh dưỡng vẫn còn tồn tại, trẻ em lại đang đối mặt với tình trạng thừa cân, béo phì và sử dụng nhiều thực phẩm không lành mạnh. Bài toán dinh dưỡng học đường cần được giải quyết như thế nào?

ĐBQH Trần Thị Thanh Lam: Đây chính là một trong những thay đổi lớn nhất mà chính sách dinh dưỡng học đường phải thích ứng. Trước đây, khi nói đến dinh dưỡng trẻ em, chúng ta thường tập trung vào câu chuyện thiếu ăn, thiếu chất, suy dinh dưỡng. Nhưng hiện nay, chúng ta phải đồng thời quan tâm đến thừa cân, béo phì, thiếu vi chất, chế độ ăn nhiều đường, nhiều muối, nhiều chất béo và thói quen ít vận động.

Điều này đòi hỏi phải chuyển từ tư duy “ăn đủ” sang “ăn hợp lý và lành mạnh”. Một khẩu phần có nhiều năng lượng chưa chắc đã là một khẩu phần tốt. Trẻ có thể ăn no nhưng vẫn thiếu các vitamin và khoáng chất cần thiết. Do đó, nhà trường cần quan tâm đến chất lượng thực phẩm, hạn chế những thực phẩm và đồ uống có nguy cơ ảnh hưởng không tốt đến sức khỏe nếu sử dụng thường xuyên. Đồng thời, giáo dục dinh dưỡng phải được đưa gần hơn với đời sống của học sinh. Các em cần hiểu vì sao nên ăn rau, quả; vì sao phải hạn chế đồ uống có đường, thức ăn nhanh…; vì sao cần ăn đa dạng và tại sao vận động thể chất lại quan trọng.

Đặc biệt, không thể tách dinh dưỡng khỏi vận động. Một môi trường học đường lành mạnh phải tạo điều kiện để trẻ vừa ăn uống hợp lý vừa có đủ cơ hội vận động.

PV: Theo bà, vai trò của phụ huynh trong việc phối hợp với nhà trường về dinh dưỡng học đường cần được nâng lên như thế nào?

ĐBQH Trần Thị Thanh Lam: Phụ huynh phải được xem là một chủ thể tham gia chứ không chỉ là người đóng tiền ăn cho con. Bữa ăn ở trường và bữa ăn ở gia đình có mối liên hệ rất chặt chẽ. Nếu nhà trường xây dựng thực đơn khoa học nhưng về nhà trẻ lại thường xuyên sử dụng đồ ăn nhanh, đồ uống có đường hoặc ăn uống mất cân đối thì hiệu quả tổng thể sẽ bị hạn chế.

Phụ huynh cần được cung cấp thông tin đầy đủ và dễ hiểu về thực đơn, khẩu phần, tình trạng dinh dưỡng của trẻ. Khi biết con mình đang thiếu hay thừa chất gì, cha mẹ mới có thể điều chỉnh chế độ ăn tại gia đình cho phù hợp.

Tuy nhiên, sự tham gia của phụ huynh cũng cần đúng cách. Giám sát không có nghĩa là can thiệp vào mọi hoạt động chuyên môn của nhà trường. Điều cần hướng tới là tạo ra cơ chế phối hợp, phản hồi và giải trình để tất cả cùng hướng đến lợi ích của trẻ.

PV: Một số địa phương đang ứng dụng công nghệ để công khai thực đơn, nguồn gốc thực phẩm và thông tin bữa ăn. Theo bà, đây có phải giải pháp cần được nhân rộng?

ĐBQH Trần Thị Thanh Lam: Tôi đánh giá đây là hướng đi rất phù hợp trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay. Công nghệ có thể giúp thông tin về bữa ăn được công khai nhanh chóng, thuận tiện hơn, đồng thời tạo điều kiện để phụ huynh và cơ quan quản lý tham gia giám sát.

Ví dụ, nếu phụ huynh có thể theo dõi thực đơn của con theo từng ngày, biết thành phần chính của bữa ăn, nguồn cung cấp thực phẩm và những thông tin cần thiết khác thì sự minh bạch sẽ được nâng lên. Nhà trường và đơn vị cung cấp suất ăn cũng sẽ có thêm trách nhiệm trong việc bảo đảm thông tin mình công bố là chính xác.

Tuy nhiên, chúng ta không nên tuyệt đối hóa công nghệ. Một nền tảng tốt nhưng dữ liệu không chính xác thì cũng không giải quyết được vấn đề. Vì vậy, song song với ứng dụng công nghệ phải có cơ chế kiểm chứng, cập nhật và chịu trách nhiệm về dữ liệu.

Tôi cũng mong rằng việc ứng dụng công nghệ sẽ không tạo thêm gánh nặng hành chính cho giáo viên và nhà trường. Công nghệ phải giúp công việc đơn giản hơn, chứ không phải tạo ra thêm những thủ tục.

PV: Từ góc độ lập pháp và giám sát của Quốc hội, theo bà cần tiếp tục hoàn thiện chính sách về dinh dưỡng học đường theo hướng nào?

ĐBQH Trần Thị Thanh Lam: Tôi cho rằng trước hết phải tiếp tục hoàn thiện cách tiếp cận liên ngành. Dinh dưỡng học đường nằm ở giao điểm của rất nhiều chính sách: giáo dục, y tế, trẻ em, an toàn thực phẩm, an sinh xã hội, thể dục thể thao và thậm chí cả phát triển nguồn nhân lực. Nếu mỗi ngành chỉ giải quyết một phần thì sẽ rất khó tạo ra một chính sách toàn diện. Vì vậy, cần xác định rõ vai trò của từng bộ, ngành, địa phương và nhà trường; đồng thời có cơ chế phối hợp và chia sẻ dữ liệu phù hợp.

Và theo chương trình lập pháp, dự kiến tại Kỳ họp thứ 2 (tháng 10/2026), Chính phủ sẽ trình Quốc hội xem xét dự án Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi). Với quan điểm an toàn thực phẩm không chỉ là vấn đề sức khỏe cá nhân mà còn liên quan trực tiếp đến chất lượng nguồn nhân lực, chi phí y tế và sự phát triển bền vững của đất nước, việc sửa đổi Luật theo hướng đổi mới toàn diện phương thức quản lý, kiểm soát nguy cơ theo chuỗi cung ứng, đẩy mạnh chuyển đổi số và siết chặt quản lý thức ăn đường phố, suất ăn tập thể nhằm bảo vệ sức khỏe người dân.

Đối với môi trường học đường, việc sửa đổi Luật lần này cũng là cơ hội để tăng cường quản lý theo phương thức hiện đại, ứng dụng công nghệ, chuyển đổi số để truy xuất nguồn gốc thực phẩm minh bạch; bổ sung trách nhiệm của tổ chức, cá nhân kinh doanh thực hiện cam kết bảo đảm an toàn thực phẩm, đáp ứng đầy đủ điều kiện về địa điểm kinh doanh, nguyên liệu, phụ gia thực phẩm, dụng cụ chế biến, người trực tiếp kinh doanh; thực hiện lưu mẫu thực phẩm, cập nhật kiến thức chuyên môn và có phương án xử lý khi xảy ra sự cố... 

Bên cạnh hoàn thiện chính sách, pháp luật, công tác giám sát cũng sẽ được tăng cường. Qua hoạt động giám sát, Quốc hội, các cơ quan của Quốc hội và các cơ quan dân cử ở địa phương có thể quan tâm đến việc thực hiện chính sách, phân bổ nguồn lực, mức độ tiếp cận của các nhóm trẻ em, kịp thời phát hiện những vấn đề phát sinh trong thực tế, bảo đảm mọi chính sách đi vào cuộc sống.

PV: Nếu phải xác định những ưu tiên cấp thiết nhất trong thời gian tới để nâng chất lượng bữa ăn học đường, theo bà đâu là những việc cần làm ngay?

ĐBQH Trần Thị Thanh Lam: Tôi cho rằng có một số việc cần được ưu tiên đồng thời.

Thứ nhất là bảo đảm an toàn thực phẩm. Đây là điều kiện tiên quyết. Không thể nói đến dinh dưỡng tốt nếu thực phẩm không an toàn. Cùng với việc hoàn thiện chính sách, pháp luật về an toàn thực phẩm, các cơ quan dân cử cần tăng cường giám sát, đề cao trách nhiệm giải trình của chính quyền địa phương, người đứng đầu cơ sở giáo dục, và kiên quyết xử lý nghiêm vi phạm.

Thứ hai là chuẩn hóa chất lượng dinh dưỡng, nhưng phải phù hợp với từng độ tuổi, vùng miền và tình trạng dinh dưỡng của học sinh. Chúng ta cần hướng đến những bữa ăn đa dạng, cân đối và phù hợp chứ không đơn thuần tăng số lượng thực phẩm.

Thứ ba là thu hẹp khoảng cách giữa các vùng, miền và nhóm trẻ em. Những địa bàn khó khăn cần được ưu tiên về nguồn lực, cơ sở vật chất và hỗ trợ chuyên môn.

Thứ tư là nâng cao năng lực của đội ngũ tổ chức bữa ăn học đường. Có chính sách tốt nhưng người thực hiện không được đào tạo đầy đủ thì hiệu quả vẫn hạn chế. Do đó, cần quan tâm bồi dưỡng, nâng cao năng lực cho lực lượng tổ chức bữa ăn học đường. Đồng thời, thực hiện công khai, minh bạch thông tin, tạo điều kiện thuận lợi để phụ huynh, các tổ chức xã hội và cộng đồng tham gia giám sát thực hiện, bảo đảm chất lượng bữa ăn học đường.

Và cuối cùng, điều quan trọng nhất là phải thay đổi nhận thức. Chúng ta không nên coi ngân sách dành cho bữa ăn học đường đơn thuần là một khoản chi thường xuyên. Đó còn là khoản đầu tư cho sức khỏe, thể chất, trí tuệ và tương lai của thế hệ trẻ. Việc cung cấp cho trẻ em nguồn dinh dưỡng phù hợp, cùng một môi trường học đường an toàn, chính là giải pháp đầu tư dài hạn nhằm nâng tầm chất lượng dân số và chất lượng nguồn nhân lực của đất nước.

Việc quan tâm và bảo đảm thực chất chất lượng bữa ăn học đường chính là hành động cụ thể nhằm hiện thực hóa chủ trương của Đảng về công tác bảo vệ, chăm sóc sức khỏe Nhân dân nói chung và công tác bảo vệ, chăm sóc trẻ em nói riêng. Mỗi bữa ăn ở trường hôm nay không chỉ giúp trẻ học tốt hơn trong ngày hôm đó mà còn góp phần hình thành nền tảng sức khỏe cho cả cuộc đời.

PV: Trân trọng cảm ơn ĐBQH Trần Thị Thanh Lam về những chia sẻ tâm huyết và thiết thực. Kính chúc bà sức khỏe, thành công và tiếp tục có nhiều đóng góp ý nghĩa cho công tác lập pháp, giám sát và hoàn thiện chính sách chăm sóc, bảo vệ, phát triển trẻ em trong thời gian tới!