Quà vặt trước cổng trường và “bẫy” dinh dưỡng âm thầm với trẻ

“Ma trận” quà vặt bủa vây trẻ nhỏ ngày hè

Khi năm học mới bắt đầu, trẻ có thêm thời gian vui chơi, gặp gỡ bạn bè hoặc cùng gia đình thưởng thức những món ăn yêu thích. Những hàng bán xiên que, đồ chiên, bánh kẹo, nước uống vì thế cũng trở thành điểm dừng chân quen thuộc của không ít gia đình có con nhỏ.

Tại một điểm bán đồ ăn vặt nằm trong ngõ 130 Xuân Thủy (phường Cầu Giấy, Hà Nội), phóng viên Tạp chí Trẻ em Việt Nam ghi nhận các khay xiên que chiên sẵn như xúc xích, cá viên... được bày sát lối xe cộ qua lại, có nguy cơ tiếp xúc trực tiếp với khói bụi. Tiến vào phía trong, khu vực chế biến khá chật hẹp, ẩm thấp; người bán dùng tay trần trực tiếp bốc, sắp xếp thực phẩm để phục vụ khách.

Đáng chú ý, các túi xiên nguyên liệu được bảo quản trong thùng xốp nhưng không thể hiện rõ thông tin về nguồn gốc, xuất xứ của sản phẩm.

Mặc dù ẩn chứa nhiều nguy cơ mất an toàn thực phẩm, quán vẫn luôn trong tình trạng đông đúc, phần lớn là các em nhỏ được cha mẹ đưa tới.

Vừa chờ con ăn dở đĩa cá viên chiên tại đây, chị Phương Thanh (34 tuổi, Cầu Giấy) vui vẻ cho biết, bản thân chị cũng là “fan” của các món ăn vặt lề đường. “Thực ra mấy món chiên rán này thơm phức, chính tôi nhiều lúc đi làm về thèm cũng mua ăn. Thấy mẹ ăn thì con cũng đòi, thế là thành thói quen chiều nào hai mẹ con cũng tạt qua làm vài xiên. Biết là đồ lề đường khói bụi, lại chiên đi chiên lại nhiều dầu mỡ không tốt lắm, nhưng nghĩ bụng ăn một vài xiên vui vui chắc cũng chẳng sao”, chị Thanh chia sẻ.

Tâm lý "ăn một ít chắc không sao" khiến không ít người lớn thoải mái mua đồ chiên rán cho trẻ mầm non ăn ngay tại chỗ. Sự dễ dãi này đang âm thầm biến thực phẩm kém an toàn thành một phần trong thói quen ăn uống đầu đời của trẻ.

Không riêng gì khu vực nội thành, tại một số cửa hàng tạp hóa vùng ven đô như ở xã Thanh Oai (Hà Nội), phóng viên cũng ghi nhận nhiều đồ ăn vặt kém chất lượng vẫn xuất hiện tràn lan và trở thành món khoái khẩu của nhiều đứa trẻ.

Trong thời gian rảnh, các em nhỏ thường rủ nhau tìm đến những cửa hàng, điểm bán để mua đủ loại bánh kẹo, đồ ăn vặt. Những món ăn sẵn được tẩm ướp đậm vị, cay nồng, có màu sắc bắt mắt đặc biệt thu hút trẻ em. Đáng chú ý, một số sản phẩm có bao bì in bằng tiếng nước ngoài nhưng không thể hiện rõ nhãn phụ bằng tiếng Việt, thông tin về thành phần, nguồn gốc hoặc đơn vị chịu trách nhiệm theo quy định.

Chỉ với vài nghìn đồng, nhiều em nhỏ dễ dàng mua và sử dụng những món ăn này hằng ngày vì tò mò, thích vị cay kích thích hoặc muốn ăn theo bạn bè. Những sản phẩm không rõ nguồn gốc, thành phần và chất lượng vì thế dần trở thành món ăn quen thuộc của trẻ, trong khi các nguy cơ đối với sức khỏe có thể âm thầm tích tụ.

Trò chuyện với phóng viên, em Phạm Việt Long, học sinh lớp 6 tại một trường THCS trên địa bàn xã Thanh Oai, hào hứng kể về món ăn vặt yêu thích là những gói đồ ăn vị tôm, cay cay, ngọt ngọt, vừa miệng và có giá chỉ 2.000 đồng/gói.

Long cho biết em ăn những món này gần như hằng ngày. Tuy nhiên, khi được hỏi về nguồn gốc, xuất xứ và thành phần sản phẩm, em ngập ngừng thừa nhận không biết rõ, chỉ nghe các bạn gọi đây là “đồ cay cay của Trung Quốc”.

Sự hồn nhiên của những đứa trẻ như Long, cùng tâm lý chủ quan, dễ thỏa hiệp của một bộ phận phụ huynh, có thể khiến những món quà vặt không rõ nguồn gốc dần trở thành một phần trong thói quen ăn uống hằng ngày. Suy nghĩ “ăn một ít chắc không sao” nếu lặp lại thường xuyên có thể trở thành khởi đầu cho những hệ lụy lâu dài đối với sức khỏe và dinh dưỡng của trẻ.

Vì sao một que xiên hay gói cay cay lại có thể trở thành “bẫy” dinh dưỡng?

Từ những khay xiên que phơi bụi ở ngõ 130 Xuân Thủy cho đến gói cay cay 2.000 đồng trên tay em Việt Long tại Thanh Oai, thực tế ghi nhận cho thấy các loại đồ ăn vặt kém chất lượng đang bủa vây trẻ em từ thành thị đến khu vực nông thôn. Sự hiện diện dày đặc của chúng trong kỳ nghỉ hè không đơn thuần là câu chuyện sạch hay bẩn, mà nguy hại hơn, đang tạo ra một “bẫy” dinh dưỡng âm thầm đối với sự phát triển của trẻ.

Trao đổi với phóng viên về vấn đề này, ThS. BS. Nguyễn Đình Phú, Phó Chủ nhiệm Khoa Dinh dưỡng (Bệnh viện Trung ương Quân đội 108) cho biết, bản thân đồ ăn vặt không phải lúc nào cũng “xấu”. Vấn đề nằm ở chỗ các loại quà vặt phổ biến quanh trường học hiện nay như xiên chiên, bánh tráng, nước ngọt, kẹo bánh… chứa rất nhiều đường, muối, chất béo hoặc năng lượng nhưng lại thiếu hụt các chất dinh dưỡng thiết yếu mà cơ thể trẻ đang cần.  

Dưới góc nhìn y khoa, bác sĩ đã chỉ ra những hệ lụy âm thầm nhưng sâu sắc đối với sức khỏe và sự phát triển thể chất của trẻ khi lỡ cuốn vào thói quen ăn uống này.

Thứ nhất, đẩy trẻ vào nghịch lý “thừa năng lượng nhưng thiếu chất”. Dạ dày của một đứa trẻ vốn có giới hạn nhất định. Khi những món quà vặt đậm đà hương vị lấp đầy bụng trẻ trước giờ cơm, cảm giác no giả tạo do đường và chất béo mang lại sẽ tước đi sự thèm ăn đối với bữa chính gia đình.

Bác sĩ Phú ví von, cơ thể trẻ như một công trình đang trong giai đoạn xây dựng cao điểm, cần nguồn nguyên liệu chuẩn chỉnh từ đạm, vitamin, chất xơ đến sắt, canxi để kiến tạo nên xương, cơ, não bộ và hệ miễn dịch. Khi đồ ăn vặt lấn tới bữa chính, trẻ nạp vào vô số calo rỗng nhưng các cơ quan bên trong lại rơi vào cảnh “đói” vi chất trường kỳ. 

Thứ hai, gia tăng nguy cơ thừa cân, béo phì nhưng cốt lõi vẫn bị thiếu hụt dinh dưỡng. Sự tích tụ thường xuyên của lượng mỡ xấu, đường tự do và muối vượt ngưỡng sẽ nhanh chóng đẩy trẻ đến bờ vực thừa cân, béo phì.

Đáng lo ngại hơn, bác sĩ Phú khẳng định: “Một đứa trẻ tăng cân hay có thể trạng mập mạp hoàn toàn không đồng nghĩa với việc trẻ đã được nạp đủ dinh dưỡng. Trẻ hoàn toàn có thể bị thiếu hụt vi chất nghiêm trọng nếu khẩu phần ăn thiếu đi sự đa dạng”. Đây chính là mảng tối của “gánh nặng kép” dinh dưỡng mà Việt Nam đang phải đối mặt: Tỷ lệ thừa cân, béo phì ở trẻ 5 - 19 tuổi đã tăng vọt lên 19% (riêng khu vực thành thị lên tới 26,8%), nhưng tỷ lệ suy dinh dưỡng thấp còi vẫn bám trụ ở mức 14,8%. 

Thứ ba, tập nhiễm cho trẻ một khẩu vị “béo - ngọt - mặn” lệch chuẩn. Khi liên tục tiếp xúc với các loại đồ ăn đậm vị, lạm dụng gia vị nhân tạo, hệ thống vị giác của trẻ sẽ dần bị chai sạn và phụ thuộc. Trẻ bị “nghiện” những hương vị kích thích mạnh, từ đó nảy sinh tâm lý chán nản, thờ ơ trước những thực phẩm có vị thanh nhẹ tự nhiên như rau xanh, trái cây hay các món ăn chế biến lành mạnh trên mâm cơm gia đình.  

Thứ tư, đặt nền móng cho các căn bệnh mãn tính từ sớm. Cảnh báo về tầm nhìn dài hạn, chuyên gia dinh dưỡng cho biết thói quen dung nạp dư thừa chất béo xấu, đường và natri kéo dài từ thuở đi học chính là “mồi lửa” nung nấu các yếu tố nguy cơ về tim mạch, đái tháo đường và rối loạn chuyển hóa sau này. Bởi theo WHO, khẩu vị và thói quen ăn uống được định hình trong những năm tháng tuổi thơ sẽ theo chân con người đến suốt hành trình trưởng thành.  

Nhìn lại bức tranh thực tế tại các cổng trường hay điểm vui chơi ngày hè, không khó để nhận ra một nghịch lý rằng, nhiều bậc phụ huynh vẫn coi việc con tăng cân, mập mạp là “thành tích”, mà quên mất rằng ẩn đằng sau vẻ ngoài đầy đặn đó có thể là một cơ thể đang thiếu hụt dưỡng chất trầm trọng.

Trước băn khoăn của phóng viên về tâm lý chủ quan này, bác sĩ Nguyễn Đình Phú xót xa chia sẻ: “Điều chúng ta cần nỗ lực phòng ngừa không đơn thuần là con số trên cân nặng hay căn bệnh béo phì, mà là ngăn chặn một chế độ ăn mất cân đối kéo dài đang âm thầm bào mòn sự phát triển toàn diện của trẻ”.  

Rõ ràng, “bẫy” dinh dưỡng từ những món quà vặt không nằm ở một lần ăn vui miệng, mà nằm ở sự lặp đi lặp lại thành thói quen khó bỏ. Mặc dù biết rõ những nguy cơ tiềm ẩn về cả vệ sinh an toàn thực phẩm lẫn sự phát triển thể chất, tại sao con trẻ vẫn bị thu hút hằng ngày, còn người lớn lại dễ dàng chấp nhận và “thỏa hiệp”?

Thay vì cấm đoán thô bạo, người lớn cần làm gì để gỡ “bẫy” thói quen cho con?

Những khó khăn của phụ huynh trong việc kiểm soát quà vặt ngày hè không phải là chuyện hiếm. Chị Nguyễn Vân Anh (một phụ huynh tại Hà Nội) chia sẻ, dù gia đình liên tục nhắc nhở con hạn chế đồ ăn nhiều dầu mỡ hay sản phẩm trôi nổi nhưng việc kiểm soát triệt để là điều gần như không thể khi trẻ ở ngoài tầm mắt của cha mẹ, đặc biệt là trong những ngày nghỉ hè rảnh rỗi.

Nhiều người lớn thường dễ dàng gắn nhãn cho sự ham thích ấy là "trẻ nhỏ hư, biết không tốt nhưng vẫn cố tình ăn". Thế nhưng dưới góc nhìn tâm lý học, Chuyên gia Mai Việt Đức - Trung tâm Tư vấn, trị liệu tâm lý Nhân Hoa Việt cho rằng, đây là một góc nhìn phiến diện. Hành vi tìm đến quà vặt thực chất là sự cộng hưởng giữa đặc điểm phát triển não bộ chưa hoàn thiện, cảm xúc bồng bột và những áp lực tâm lý từ môi trường xung quanh.

Bởi lẽ, các món quà vặt đậm vị, màu sắc bắt mắt vốn được thiết kế để tạo ra kích thích vị giác cực mạnh và sự hấp dẫn tức thời cho trẻ. Trong khi đó, khả năng tự kiềm chế xung động hay ý thức về hậu quả sức khỏe lâu dài của một đứa trẻ lại chưa kịp phát triển tương xứng. 

Đáng nói hơn, ở lứa tuổi học trò, việc cùng nhau xúm lại mua một gói "cay cay" hay xiên chiên trước cổng trường không đơn thuần là ăn uống, mà đã trở thành một "nghi thức xã hội". Nhu cầu muốn được hòa nhập, được thuộc về nhóm bạn đã vô tình biến thói quen ăn vặt đi sâu vào tiềm thức của trẻ.

Vì chưa hiểu hết "tâm tư" ấy của con, nhiều phụ huynh chọn cách phản ứng nhanh, ra lệnh cấm đoán thẳng thừng. Nhưng đây lại là cách làm dễ thất bại nhất.

Chuyên gia tâm lý Mai Việt Đức phân tích: "Khi bị cấm đoán tuyệt đối, trẻ ở độ tuổi muốn khẳng định sự tự chủ rất dễ sinh ra tâm lý phản kháng, càng cấm lại càng tò mò. Nguy hại hơn, sự kiểm soát quá đà mà thiếu đi sự giải thích sẽ đẩy trẻ sang hành vi che giấu, 'ăn lén lút khi cha mẹ không nhìn thấy'. Cấm đoán chỉ mang lại sự kiểm soát tạm thời từ bên ngoài, trong khi điều trẻ cần là được hướng dẫn để từng bước xây dựng năng lực tự kiểm soát từ bên trong".

Đồng quan điểm về việc cần thay đổi cách tiếp cận, thạc sĩ, bác sĩ Nguyễn Đình Phú cho rằng, gỡ "bẫy" thói quen không đồng nghĩa với việc biến đồ ăn vặt thành kẻ thù hay tuyệt đối hóa mọi cấm đoán. Thay vào đó, phụ huynh nên chuyển dịch sang nguyên tắc "giới hạn linh hoạt" như ăn ít hơn, chọn phần nhỏ hơn, không ăn thường xuyên và tuyệt đối không để quà vặt thay thế mâm cơm gia đình.

Tất nhiên, cuộc chiến gỡ "bẫy" dinh dưỡng này không thể chỉ dồn hết trách nhiệm lên vai đứa trẻ hay sự cảnh giác của cha mẹ. Bác sĩ Nguyễn Đình Phú nhấn mạnh, bài toán này đòi hỏi phải cải thiện toàn bộ "môi trường dinh dưỡng" xung quanh trẻ, từ mâm cơm gia đình, không gian học đường cho đến các hàng tạp hóa quanh cổng trường. 

An toàn thực phẩm phải luôn đi đôi với an toàn dinh dưỡng, bởi một món ăn dù đạt chuẩn vệ sinh nhưng nếu tiêu thụ quá đà vẫn làm lệch chuẩn sự phát triển của trẻ.

Khuyến nghị từ Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) về xây dựng môi trường thực phẩm học đường lành mạnh nhấn mạnh rằng, thực phẩm và đồ uống được cung cấp, phục vụ hay bày bán tại trường học bắt buộc phải bảo đảm an toàn và đóng góp tích cực vào chế độ ăn uống lành mạnh. 

Theo đó, nhà trường cần tạo điều kiện để trẻ dễ dàng tiếp cận nguồn nước uống an toàn, miễn phí; đồng thời thiết lập các tiêu chuẩn dinh dưỡng phù hợp với bối cảnh địa phương nhằm tăng cường sự hiện diện của thực phẩm lành mạnh và chủ động cắt giảm các lựa chọn kém lành mạnh. 

Bên cạnh việc bảo đảm 4 nguyên tắc cốt lõi của một chế độ ăn đầy đủ, cân bằng, vừa phải và đa dạng, WHO cũng gợi ý áp dụng các biện pháp tác động tâm lý như thay đổi cách trình bày, vị trí bày bán hay điều chỉnh khẩu phần để việc lựa chọn thực phẩm tốt cho sức khỏe trở nên tự nhiên và hấp dẫn hơn đối với trẻ. 

Nhìn vào một que xiên chiên phơi bụi hay gói đồ ăn tẩm ướp cay xè trên tay trẻ, câu hỏi không chỉ dừng lại ở việc món ăn đó có bảo đảm an toàn thực phẩm hay không, mà còn là: Những món ăn này có đang lấn át bữa chính và góp phần hình thành chế độ ăn mất cân đối ở trẻ?

Nhận diện sớm những thói quen ăn uống chưa phù hợp là bước đầu tiên để cha mẹ, nhà trường và xã hội cùng đồng hành, giúp trẻ xây dựng chế độ dinh dưỡng lành mạnh và bảo vệ sức khỏe từ những năm tháng đầu đời.

Bảo vệ trẻ trước những nguy cơ từ quà vặt không phải là câu chuyện có thể giải quyết trong ngày một ngày hai, càng không thể chỉ bằng những mệnh lệnh cấm đoán. Điều quan trọng hơn là giúp trẻ hiểu vì sao cần lựa chọn thực phẩm phù hợp, đồng thời tạo dựng một môi trường ăn uống an toàn, lành mạnh xung quanh trẻ.

Sau cùng, một que xiên chiên hay một gói đồ ăn vặt giá vài nghìn đồng không chỉ là câu chuyện của một lần ăn uống. Khi những lựa chọn này được lặp lại thường xuyên, chúng có thể trở thành thói quen và ảnh hưởng đến chất lượng chế độ ăn của trẻ. Vì vậy, thay đổi từ những lựa chọn nhỏ trong mỗi bữa ăn cũng là cách góp phần bảo vệ sức khỏe và sự phát triển của trẻ.

Mỗi đứa trẻ đều cần sự đồng hành của cha mẹ để hình thành thói quen ăn uống lành mạnh, cần một môi trường thực phẩm an toàn tại trường học và những biện pháp quản lý phù hợp đối với thực phẩm được bày bán quanh cổng trường.

Chỉ khi người lớn không còn xem nhẹ suy nghĩ “ăn một ít chắc không sao”, đồng thời kiên nhẫn hướng dẫn trẻ biết lựa chọn thực phẩm phù hợp, chúng ta mới có thể từng bước xây dựng nền tảng dinh dưỡng tốt cho trẻ ngay từ hôm nay./.