Bữa ăn học đường cần một “bệ đỡ” chuyên môn

Từ thiếu dinh dưỡng đến dư thừa năng lượng

Tại phòng khám tư vấn dinh dưỡng của Bệnh viện Nhi Hà Nội, những trường hợp trẻ trong độ tuổi học đường đến khám vì vấn đề cân nặng ngày càng trở nên quen thuộc. Có trẻ tăng cân nhanh trong thời gian ngắn, khiến cha mẹ lo lắng nhưng không biết nên điều chỉnh khẩu phần ăn, thói quen sinh hoạt hay hoạt động thể lực của con từ đâu.

Theo bác sĩ Lê Thị Thu Hương, Khoa Dinh dưỡng Tiết chế, Bệnh viện Nhi Hà Nội, qua thực tế thăm khám, một vấn đề đáng lưu ý là sự thay đổi rõ rệt trong thói quen ăn uống của trẻ. Nhiều em thường xuyên sử dụng nước ngọt, trà sữa, đồ ăn nhanh và thực phẩm chế biến sẵn, trong khi lượng rau xanh, trái cây còn hạn chế và thời gian dành cho vận động chưa đáp ứng nhu cầu.

Những thói quen này đôi khi bắt đầu từ những lựa chọn rất nhỏ trong sinh hoạt hằng ngày. Tuy nhiên, nếu lặp lại thường xuyên, chúng có thể hình thành một môi trường dinh dưỡng bất lợi, ảnh hưởng đến sức khỏe và sự phát triển của trẻ.

Trong nhiều năm, khi đề cập đến dinh dưỡng trẻ em, suy dinh dưỡng thường được xem là một trong những vấn đề trọng tâm. Tuy nhiên, cùng với sự cải thiện về điều kiện kinh tế, thực phẩm ngày càng phong phú và lối sống hiện đại, bức tranh dinh dưỡng của trẻ đã trở nên đa chiều hơn.

“Trong cùng một trường học, thậm chí trong cùng một lớp học, có thể có trẻ thấp còi, thiếu vi chất do ăn chưa đủ hoặc chưa cân đối, nhưng cũng có trẻ thừa cân, béo phì do ăn dư năng lượng và ít vận động”, bác sĩ Lê Thị Thu Hương nhận định.

Đây là biểu hiện của “gánh nặng kép” về dinh dưỡng, khi hai vấn đề tưởng như đối lập lại có thể cùng tồn tại trong một cộng đồng, thậm chí trong cùng môi trường học đường.

Một trẻ có thể được cung cấp đủ năng lượng nhưng vẫn thiếu những chất dinh dưỡng cần thiết cho tăng trưởng do khẩu phần ăn thiếu đa dạng. Ngược lại, trẻ khác có thể tiêu thụ lượng năng lượng vượt nhu cầu từ đồ uống có đường, thức ăn nhanh và đồ ăn vặt, nhưng lại thiếu rau xanh, trái cây cùng các nguồn thực phẩm giàu vitamin, khoáng chất.

Thực tế này cho thấy bài toán dinh dưỡng học đường không còn đơn giản là làm sao để trẻ “được ăn đủ”, mà cần đặt ra những câu hỏi cụ thể hơn: Trẻ đang ăn gì, ăn bao nhiêu, ăn vào thời điểm nào và có vận động đủ hay không?

Theo bác sĩ Hương, sự thay đổi trên phản ánh rõ tác động của môi trường dinh dưỡng và lối sống hiện đại. Trẻ có nhiều lựa chọn thực phẩm hơn, nhưng trong đó cũng có không ít sản phẩm chứa nhiều đường, muối, chất béo và năng lượng.

Cùng với đó, sinh hoạt hằng ngày của trẻ cũng thay đổi. Thời gian dành cho vận động thể chất có thể bị thu hẹp bởi lịch học, việc sử dụng thiết bị điện tử và các hình thức giải trí ít vận động.

Khi năng lượng đưa vào cơ thể vượt quá mức tiêu hao trong thời gian dài, nguy cơ thừa cân, béo phì sẽ gia tăng. Trong khi đó, một khẩu phần ăn thiếu đa dạng vẫn có thể khiến trẻ thiếu các vi chất quan trọng, ngay cả khi tổng năng lượng cung cấp không thấp.

Vì vậy, theo chuyên gia dinh dưỡng, mục tiêu của dinh dưỡng học đường hiện nay không chỉ dừng ở việc bảo đảm trẻ được ăn no, mà cần hướng tới ăn đúng, ăn đủ và cân đối theo nhu cầu dinh dưỡng của từng lứa tuổi, đồng thời tạo điều kiện để trẻ duy trì thói quen vận động và lựa chọn thực phẩm lành mạnh.

Khi đồ uống có đường “chen” vào bữa ăn của trẻ

Một trong những thay đổi dễ nhận thấy trong thói quen ăn uống của học sinh là việc sử dụng ngày càng phổ biến các loại đồ uống có đường, trà sữa, thức ăn nhanh và thực phẩm chế biến sẵn.

Đây không đơn thuần là câu chuyện về một món ăn hay một loại đồ uống cụ thể. Vấn đề đáng lưu ý nằm ở tần suất sử dụng và việc những thực phẩm này có thể thay thế các lựa chọn lành mạnh trong khẩu phần hằng ngày của trẻ.

Theo bác sĩ Lê Thị Thu Hương, ngay cả khi nhà trường xây dựng được bữa ăn bán trú khoa học, hiệu quả của dinh dưỡng học đường vẫn có thể bị ảnh hưởng nếu sau giờ học trẻ thường xuyên uống nước ngọt, trà sữa, ăn đồ ăn nhanh hoặc các thực phẩm chế biến sẵn.

Những sản phẩm này thường cung cấp nhiều năng lượng nhưng không phải lúc nào cũng đáp ứng tốt nhu cầu về chất xơ, vitamin và khoáng chất. Nếu sử dụng thường xuyên, trẻ không chỉ dễ tăng cân mà còn có nguy cơ hình thành thói quen ăn uống không lành mạnh. Một tình huống được bác sĩ ghi nhận trong quá trình tư vấn là trẻ uống trà sữa hoặc nước ngọt trước bữa ăn, sau đó đến bữa chính lại ăn rất ít.

“Như vậy, trẻ vừa nạp nhiều năng lượng từ đồ uống, vừa bỏ lỡ cơ hội bổ sung những chất dinh dưỡng quan trọng từ bữa ăn chính như nguồn chất xơ từ rau xanh, nhóm chất đạm từ thịt, cá, trứng...”, bác sĩ phân tích.

Đây là điểm cần được nhìn nhận đầy đủ hơn khi đánh giá dinh dưỡng của học sinh. Một bữa ăn bán trú được xây dựng khoa học sẽ khó phát huy tối đa hiệu quả nếu tổng khẩu phần trong ngày của trẻ lại bị chi phối bởi những món ăn, đồ uống giàu năng lượng nhưng nghèo vi chất.

Nói cách khác, dinh dưỡng học đường không thể chỉ bắt đầu từ cổng trường và kết thúc khi trẻ rời khỏi trường. Những gì trẻ ăn trước giờ học, sau giờ học, buổi tối và trong những ngày nghỉ đều có thể tác động đến tình trạng dinh dưỡng.

Bởi vậy, việc kiểm soát thực phẩm trong trường học cần đi cùng với giáo dục dinh dưỡng, giúp trẻ hiểu vì sao không nên sử dụng thường xuyên đồ uống có đường, thức ăn nhanh và thực phẩm chế biến sẵn.

Quan trọng hơn, trẻ cần được hình thành khả năng tự lựa chọn thực phẩm phù hợp, thay vì chỉ phụ thuộc vào sự kiểm soát của người lớn. Đây cũng là nền tảng để trẻ duy trì những thói quen ăn uống lành mạnh cả trong và ngoài trường học.

Gia đình, nhà trường và y tế cùng đồng hành

Trong câu chuyện dinh dưỡng học đường, khó có thể xác định một bên chịu trách nhiệm hoàn toàn. Một đứa trẻ có thể ăn một bữa trưa tương đối cân đối ở trường nhưng lại thường xuyên uống nước ngọt sau giờ học. Một trẻ khác được gia đình quan tâm nhưng vẫn hình thành những thói quen ăn uống chưa phù hợp khi ở ngoài môi trường gia đình.

Theo bác sĩ Lê Thị Thu Hương, chăm sóc dinh dưỡng cho học sinh cần sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường và ngành y tế.

Gia đình là môi trường đầu tiên hình thành thói quen ăn uống của trẻ. Những gì trẻ ăn vào buổi sáng, buổi tối hay cuối tuần chịu ảnh hưởng lớn từ cách cha mẹ lựa chọn thực phẩm, chế biến và tổ chức bữa ăn.

Không ít phụ huynh chỉ chú trọng trẻ ăn được bao nhiêu, tăng bao nhiêu cân mà chưa quan tâm đầy đủ đến chất lượng khẩu phần. Có trẻ được khuyến khích ăn nhiều vì cha mẹ cho rằng “ăn được là tốt”, trong khi việc dư thừa năng lượng kéo dài nhưng thiếu vận động có thể làm gia tăng nguy cơ thừa cân, béo phì.

Ngược lại, một số phụ huynh quá lo lắng về cân nặng của con, tự ý cắt giảm khẩu phần hoặc loại bỏ một số nhóm thực phẩm cần thiết mà không có hướng dẫn chuyên môn, từ đó có thể ảnh hưởng đến sự phát triển của trẻ.

Nhà trường giữ vai trò đặc biệt bởi đây là nơi trẻ dành phần lớn thời gian trong ngày. Bên cạnh việc bảo đảm bữa ăn bán trú, trường học có thể tạo dựng môi trường giúp trẻ hình thành thói quen ăn uống và vận động lành mạnh.

Giáo dục dinh dưỡng vì thế không nên chỉ dừng ở những bài học lý thuyết. Trẻ cần được hướng dẫn cách nhận biết một bữa ăn cân đối, hiểu vai trò của rau xanh, trái cây, protein và các nhóm thực phẩm; đồng thời hình thành thói quen uống nước lọc thay vì thường xuyên sử dụng đồ uống có đường.

Hoạt động thể chất cũng cần được xem là một phần của dinh dưỡng học đường. Một chế độ ăn hợp lý sẽ khó phát huy đầy đủ hiệu quả nếu trẻ duy trì lối sống ít vận động.

Trong khi đó, ngành y tế đóng vai trò cung cấp nền tảng chuyên môn, từ hướng dẫn dinh dưỡng, theo dõi tình trạng dinh dưỡng đến phát hiện và tư vấn can thiệp đối với trẻ suy dinh dưỡng, thừa cân hoặc béo phì.

Phòng ngừa sớm thay vì chờ trẻ mắc vấn đề

Một trong những thay đổi quan trọng trong cách tiếp cận dinh dưỡng học đường là chuyển từ xử lý vấn đề sang chủ động phòng ngừa từ sớm.

Khi trẻ đã thừa cân, béo phì hoặc suy dinh dưỡng, việc điều chỉnh thường đòi hỏi thời gian và sự phối hợp chặt chẽ giữa gia đình, nhà trường và nhân viên y tế. Trong khi đó, nếu những thói quen ăn uống và vận động phù hợp được hình thành từ sớm, nguy cơ xuất hiện các vấn đề dinh dưỡng có thể được hạn chế.

Bác sĩ Lê Thị Thu Hương cho biết, chăm sóc dinh dưỡng cần được thực hiện liên tục, thay vì chỉ can thiệp khi trẻ đã có biểu hiện bất thường.

Điều này đặt ra yêu cầu theo dõi tình trạng dinh dưỡng của học sinh thường xuyên. Không chỉ cân nặng, chiều cao, sự phát triển của trẻ cần được đánh giá trong mối tương quan với độ tuổi và giới tính để kịp thời nhận diện những trường hợp có nguy cơ.

Đặc biệt, với trẻ thừa cân, mục tiêu không nên đơn giản là ép trẻ giảm cân bằng mọi giá. Trẻ vẫn đang trong giai đoạn phát triển thể chất, vì vậy việc điều chỉnh cần bảo đảm đủ dưỡng chất cho tăng trưởng, đồng thời kiểm soát năng lượng dư thừa và tăng cường vận động phù hợp.

Tương tự, với trẻ có nguy cơ suy dinh dưỡng hoặc thiếu vi chất, việc bổ sung cần dựa trên đánh giá cụ thể và hướng dẫn chuyên môn, thay vì cha mẹ tự ý sử dụng các sản phẩm bổ sung.

Dinh dưỡng học đường vì thế cần được nhìn nhận như một phần của chiến lược chăm sóc sức khỏe trẻ em lâu dài. Những gì trẻ được ăn hôm nay không chỉ ảnh hưởng đến tình trạng dinh dưỡng hiện tại mà còn góp phần hình thành hành vi và lối sống liên quan đến sức khỏe trong tương lai.

Một đứa trẻ quen với đồ uống có đường, thức ăn nhanh và lối sống ít vận động sẽ khó thay đổi thói quen khi trưởng thành. Ngược lại, nếu trẻ được hình thành thói quen ăn đa dạng, cân đối, biết lựa chọn thực phẩm và duy trì vận động từ những năm đầu đời, đó sẽ là nền tảng quan trọng để phòng ngừa nhiều bệnh không lây nhiễm về sau.

“Chăm sóc dinh dưỡng cho học sinh không phải là trách nhiệm của riêng gia đình, nhà trường hay ngành y tế, mà cần sự phối hợp của cả ba bên”, bác sĩ Lê Thị Thu Hương nhấn mạnh.

Trong bối cảnh những yêu cầu về dinh dưỡng học đường ngày càng được quan tâm, trường học không chỉ cần bảo đảm một bữa ăn đủ năng lượng mà còn phải trở thành môi trường giúp trẻ hình thành thói quen ăn uống lành mạnh. Gia đình cần đồng hành để duy trì những thói quen đó ngoài giờ học, trong khi ngành y tế cung cấp nền tảng chuyên môn để theo dõi, phát hiện và hỗ trợ can thiệp sớm.

Mục tiêu cuối cùng không phải là một con số cân nặng lý tưởng, mà là giúp mỗi trẻ có quá trình tăng trưởng khỏe mạnh, được cung cấp đầy đủ dưỡng chất và hình thành lối sống lành mạnh ngay từ tuổi học đường.

Bữa ăn học đường cần phù hợp với từng nhóm trẻ

Theo bác sĩ Lê Thị Thu Hương, Khoa Dinh dưỡng Tiết chế, Bệnh viện Nhi Hà Nội, các trường học đều hướng tới những bữa ăn an toàn, đầy đủ và phù hợp cho học sinh. Tuy nhiên, trên thực tế, không phải trường nào cũng có điều kiện bố trí cán bộ hoặc chuyên gia dinh dưỡng tham gia thường xuyên vào quá trình xây dựng thực đơn và tư vấn dinh dưỡng cho học sinh.

Trong khi đó, nhu cầu dinh dưỡng của trẻ thay đổi theo từng độ tuổi và thể trạng. Ngay trong một trường học có thể đồng thời có trẻ suy dinh dưỡng, trẻ thừa cân, béo phì hoặc những em có nhu cầu đặc thù như dị ứng thực phẩm. Khi xây dựng thực đơn có sự tham gia của người có chuyên môn, việc tính toán năng lượng, cân đối các nhóm chất và điều chỉnh khẩu phần theo từng nhóm học sinh sẽ phù hợp hơn.

“Tôi cho rằng điều quan trọng không nhất thiết là mỗi trường phải có một chuyên gia dinh dưỡng làm việc toàn thời gian. Điều cần thiết hơn là các trường có sự hỗ trợ chuyên môn thường xuyên từ cơ sở y tế, chuyên gia dinh dưỡng hoặc các đơn vị chuyên môn”, bác sĩ Hương cho biết.

Theo bác sĩ Hương, nhà trường cũng có thể chủ động sử dụng các hướng dẫn, tài liệu chuyên môn và công cụ hỗ trợ xây dựng khẩu phần do cơ quan quản lý y tế và các đơn vị chuyên môn cung cấp. Đây là cơ sở để xây dựng thực đơn khoa học, đa dạng và phù hợp hơn với nhu cầu phát triển của học sinh.

Tuy nhiên, chất lượng dinh dưỡng học đường không chỉ được quyết định bởi thực đơn. Để hạn chế nguy cơ thừa cân, béo phì và các bệnh không lây nhiễm liên quan đến dinh dưỡng, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp, từ bữa ăn, giáo dục dinh dưỡng đến hoạt động thể chất và sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường.

Trước hết, bữa ăn học đường cần được xây dựng theo từng nhóm tuổi, bảo đảm đa dạng thực phẩm, tăng rau xanh, trái cây và hạn chế đồ uống có đường, món chiên rán, thực phẩm chế biến sẵn. Dinh dưỡng cũng cần trở thành một phần của giáo dục sức khỏe, giúp trẻ hiểu về thực phẩm và từng bước hình thành khả năng tự lựa chọn những món ăn có lợi cho sức khỏe.

Cùng với đó, hoạt động thể chất cần được tăng cường. Một chế độ ăn hợp lý sẽ phát huy hiệu quả tốt hơn khi đi cùng lối sống năng động. Trẻ cần có đủ thời gian vui chơi, vận động phù hợp mỗi ngày, thay vì dành quá nhiều thời gian cho thiết bị điện tử và các hoạt động ít vận động.

Đặc biệt, gia đình và nhà trường cần thống nhất trong cách chăm sóc dinh dưỡng cho trẻ. Nếu ở trường trẻ được ăn uống khoa học nhưng về nhà thường xuyên sử dụng nước ngọt, trà sữa, đồ ăn nhanh hoặc ít vận động, những nỗ lực tại trường sẽ khó tạo ra hiệu quả lâu dài.

“Dinh dưỡng của trẻ cần được nhìn nhận trong tổng thể cả ngày, cả tuần và cả quá trình phát triển. Khi gia đình, nhà trường và ngành y tế cùng đồng hành, việc phòng ngừa các vấn đề dinh dưỡng và bệnh không lây nhiễm mới có thể đạt hiệu quả bền vững”, bác sĩ Hương nhấn mạnh.

Bữa ăn học đường vì thế không chỉ cần bảo đảm trẻ được ăn đủ, mà còn phải phù hợp với lứa tuổi, thể trạng và nhu cầu dinh dưỡng, đồng thời gắn với giáo dục thói quen ăn uống lành mạnh và vận động thường xuyên. Đây là nền tảng để dinh dưỡng học đường thực sự góp phần bảo vệ sức khỏe và sự phát triển lâu dài của trẻ./.